ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
138
INGLIZ VA O‘ZBEK MAQOLLARIDAGI MADANIY TAFOVUTLAR
Anvarbekova Zuxro Farmonbekzoda
Fargʻona davlat Universiteti chet tillar fakulteti
filalogiya va tillarni oʻqitish ingiliz tili
https://doi.org/10.5281/zenodo.15486676
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollar madaniy, semantik
va metaforik jihatdan tahlil qilinadi. Maqollar xalq tafakkuri va madaniy merosining ifodasi
sifatida ikki xil til va madaniyatda qanday aks etishi ko‘rib chiqiladi. Taqqoslash asosida
o‘zbek va ingliz maqollarida ustuvor g‘oyalar, axloqiy qadriyatlar, obrazlar tizimi, ifoda uslubi
va lingvokulturologik farqlar yoritiladi. Maqolada ayniqsa metaforik vositalar, diniy va
dunyoviy elementlar, vaqtdan foydalanish, shaxsiy mas’uliyat, jamiyatga munosabat kabi
madaniy komponentlarning aks etishi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari til o‘rganish va
tarjima jarayonida madaniyatlararo farqlarning e’tiborga olinishi zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
maqol, madaniy tafovut, ingliz tili, o‘zbek tili, lingvokulturologiya,
metafora, xalq tafakkuri, til va madaniyat.
KIRISH
Maqollar xalqning milliy ruhiyatini, tarixiy tafakkurini, ijtimoiy munosabatlarini, estetik
qarashlarini mujassamlashtirgan kichik janrdagi og‘zaki xalq ijodidir. Har bir xalq o‘zining
hayotiy tajribasini, axloqiy-me’yoriy qadriyatlarini, dunyoqarashini, ma’naviy-estetik
qarashlarini maqollar orqali ifodalagan. Ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollarni taqqoslash,
ularning shakl va mazmunidagi madaniy tafovutlarni ochib berish, faqat tilshunoslik doirasida
emas, balki madaniyatshunoslik va etnolingvistika doirasida ham muhim ilmiy ahamiyatga
ega. Chunki maqollar faqatgina til vositasi emas, balki ma’naviy meros, xalq tafakkurining
tarovati bo‘lib, madaniyatlararo farqlarni aniqlash, tarjimada yo‘l qo‘yiladigan xatolarni oldini
olish va muloqot madaniyatini oshirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.
ASOSIY QISM
Ingliz va o‘zbek maqollarining shakl jihatidan o‘xshash yoki farqli bo‘lishi ko‘pincha ikki
xalqning ijtimoiy muhitidan, hayot tarzidan, qadriyatlar tizimidan kelib chiqadi. Masalan,
o‘zbek xalq maqollarida mehnat, sabr-toqat, mehr-oqibat, jamiyatga moslashuv, ulug‘lar
hurmati kabi g‘oyalar ko‘proq ustuvor bo‘lsa, ingliz maqollarida esa individual erkinlik, vaqtga
nisbatan e’tibor, pragmatizm va shaxsiy mas’uliyat ustuvorlik qiladi. Misol uchun, ingliz
tilidagi “Time is money” (Vaqt – pul) degan maqol vaqtning iqtisodiy qadriyat sifatidagi
anglatishini ifodalaydi. O‘zbek tilida esa bu fikr “Vaqt – buyuk boylik” shaklida ifodalanadi.
Har ikki maqolda vaqtning qadri haqida gap borsa-da, inglizcha maqolda iqtisodiy kontekst
kuchliroq, o‘zbekchada esa umumiy insoniy tushuncha ustuvor.
Boshqa bir misol: ingliz tilida “Don’t cry over spilt milk” (Tog‘rilab bo‘lmaydigan narsaga
afsus chekish befoyda) degan maqol mavjud. Bu maqol pragmatik yondashuvni aks ettiradi –
ya’ni bo‘lib o‘tgan narsani o‘zgartirib bo‘lmaydi, shuning uchun bo‘shqa narsalarga e’tibor
qaratish kerak. O‘zbek tilida esa “O‘tgan ishga salovot” degan maqol bilan bu fikr ifodalanadi.
Har ikki maqol garchi bir xil fikrni bildirsa-da, ularning ifoda uslubi va metaforik asoslari
farqlidir. Inglizcha variant real voqea – to‘kilgan sut orqali ifodalanayotgan bo‘lsa, o‘zbekcha
maqolda diniy tusdagi ifoda – salovot vositasida anglash amalga oshiriladi. Bu esa ikki
madaniyatning diniy va dunyoviy ko‘rsatkichlaridagi tafovutni aks ettiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
139
Ingliz maqollarida ko‘plab hayvon obrazlari, tarixiy shaxslar, voqealar orqali metaforik
ifodalar uchraydi. Masalan, “Curiosity killed the cat” (Qiziqish mushukni o‘ldirdi) degan maqol
insonni keraksiz holatlarda haddan ortiq qiziqishdan tiyish zarurligini bildiradi. O‘zbek tilida
bu g‘oya “Ko‘p bilgan emas, ko‘p yashagan biladi” yoki “Ko‘p gap – kaltafahmlik alomati” kabi
maqollar orqali bayon etiladi. Ya’ni, o‘zbekcha ifodalar yanada ijtimoiy muvozanatga, tajriba
va hayotiy saboqlarga tayanadi.
O‘zbek maqollarida diniy-axloqiy tushunchalar va qadimiy sharqona tafakkur kuchli
namoyon bo‘ladi. Masalan, “Yaxshilik qil, qarz bo‘lib qolmas” maqoli insoniy fazilatni eng
yuksak darajada targ‘ib qilsa, ingliz tilidagi “Do good and good will come to you” shaklidagi
maqol esa harakat va natija o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatini ko‘rsatadi. Ikkala maqolda
ham yaxshilik qilish targ‘ib qilinsa-da, o‘zbekcha variantda bu amal fozil insonlik mezoni
sifatida ko‘riladi, inglizcha variantda esa bu amal foyda keltiruvchi xatti-harakat sifatida
baholanadi.
Shuningdek, ingliz maqollarida jamiyatdagi ijtimoiy darajalar, moliyaviy mustaqillik,
mehnat va foyda munosabatlari o‘z ifodasini topgan. Masalan, “Make hay while the sun shines”
(Quyosh chiqib turganda pichan tayyorla) maqoli imkoniyatdan foydalana bilish g‘oyasini
bildiradi. Bu g‘oya o‘zbek maqollarida “Fursatni qo‘ldan boy bermang” yoki “O‘zingni
o‘ylamasang, g‘amingni kim o‘ylaydi?” kabi iboralar orqali aks etadi. Shu bilan birga, ingliz
tilidagi “The early bird catches the worm” (Ertalab uyg‘ongan qush chuvalchangni tutadi)
maqoli ham faoliyatga erta kirishish, intiluvchanlik va vaqtni qadrlash zarurligini ta’kidlaydi.
O‘zbek tilida esa “Ertalabki mehnat – g‘animat” degan maqol orqali shunga o‘xshash mazmun
ifodalangan.
Bundan tashqari, ingliz tilida ko‘plab maqollar konkret voqealar, aniq obrazlar asosida
qurilgan bo‘lsa, o‘zbek maqollarida umumlashma, axloqiy-mazmuniy ohang kuchliroq seziladi.
Masalan, “Actions speak louder than words” (Amallar so‘zlardan ko‘ra balandroq gapiradi)
ingliz tilidagi maqol harakatning muhimligini urg‘ulasa, o‘zbek tilida bu g‘oya “Ishi ko‘pning
so‘zi kam bo‘ladi” yoki “So‘z emas, amal gapiradi” kabi shakllarda ifodalanadi. Bu holat,
ayniqsa, tarjimada qiyinchiliklar tug‘diradi. Chunki har bir maqolni so‘zma-so‘z tarjima qilish
emas, balki uning mazmunini boshqa tilga o‘xshash konnotatsiyada yetkazish muhim
hisoblanadi.
Shu bois, ingliz va o‘zbek maqollarini faqat lug‘aviy darajada emas, balki
madaniyatlararo muloqot, tarixiy jarayonlar va ijtimoiy qadriyatlar nuqtai nazaridan tahlil
qilish zarur. Chunki ingliz tilida paydo bo‘lgan maqol ko‘pincha Yevropa madaniyatining
mahsuli bo‘lsa, o‘zbek maqollari turkiy-islamiy tafakkur asosida shakllangan. Bu esa ularning
semantik tuzilmasi, obrazlar tizimi, ohangidagi emotsional fon va didaktik yo‘nalishini
farqlantiradi. Shuningdek, ingliz tilidagi maqollar ko‘pincha qisqa, lakonik va pragmatik
bo‘lsa, o‘zbek maqollari so‘z boyligi, musiqiyligi va didaktik yondashuvi bilan ajralib turadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaeva, G. O‘zbek tilshunosligida paremiologiya muammolari. – Toshkent: Fan,
2019. – 176 b.
2.
Mieder, W. Proverbs: A Handbook. – Westport: Greenwood Press, 2004. – 343 p.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
140
3.
Kunin, A.V. Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka. – Moskva: Vysshaya
shkola, 1996. – 384 s.
4.
Akhmedova, Z. O‘zbek va ingliz maqollarida obrazli ifoda vositalari. // Filologiya fanlari,
2022, №3. – B. 45–50.
5.
Umarova, N., & Jurayeva, M. (2024). NEURO-LINGUISTIC PROGRAMMING ELEMENTS IN
ADVERTISING: CRAFTING PERSUASIVE DISCOURSE.
CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
PHILOLOGICAL SCIENCES
,
5
(10), 42-49.
6.
Tadjibaeva, A., & Tashlanova, N. (2020). The collaborative approach in content and
language learning.
Теория и практика современной науки
, (6 (60)), 31-34.
7.
Mollayev, M. Til va madaniyat: paremiologik yondashuvlar. // O‘zbek tilshunosligi, 2021,
№1. – B. 12–19.
8.
Norrick, N. R. Proverbial Language in Literature: Saying What You Mean. – Oxford:
Routledge, 2017. – 276 p.
