ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
TOG‘AY MURODNING OYDINDA YURGAN ODAMLAR ASARIDAGI
GRADUONIMLAR
Kakisheva Gulnur Annadurdiyevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika
instituti Turkiy tillar fakulteti Turkman tili va
adabiyoti yo‘nalishi 3-D guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478907
Annotatsiya.
Ushbu maqolada “Oydinda yurgan odamlar” asaridagi graduonimlarning
qisqacha ta‘rifi asardan olingan misollar bilan tanishib chiqamiz.
KALIT SO‘ZLAR:
graduonim, sinonimlar, so‘zlarning darajalanishi, badiiy asar, “Oydinda
yurgan odamlar”, qissa.
Atoqli adib Tog‘ay Murodning “Oydinda yurgan odamlar” qissasi o‘zining boshqacha
usulda yozilganligi bilan ajralib turadi. Ya‘ni Odil Yoqubov ta‘biri bilan aytganda, uslub
jihatidan xalq dostonlariga o‘xshab ketadigan bu qissani muhabbat suyanib, barcha hayot
dovullarini yengib o‘tgan ikki pok inson haqidagi tipik bir qo‘shiq desak bo‘ladi.
Albatta, badiiy asar o‘zining uslubiy bo‘yoqdorlikka ega bo‘lgan so‘zlari bilan yuqori
baholanadi. Ushbu asarda personajlarning ichki kechinmalari, ruhiyati graduonimlar asosida
o‘ziga xos shakl va usullarda ifodalangan. Ular muallifning fikrini yanada ta‘sirliroq,
tushunarliroq qilishga yordam beradi.
1
Graduonimiya- leksemalarning ma‘no guruhlari
a‘zolarida u yoki bu belgining darajalanishi. Bunday darajalanish oppozitsiyaning
(zidlanishning) bir turi deb qaraladi va shu qatordagi bosh so‘zga nisbatan belgilanadi.
Masalan: “belgi” darajalanish asosida: chiroyli-suluv-ko‘rkam-zebo; “siljish sur‘ati” belgisiga
ko‘ra: yurmoq-chopmoq-yugurmoq-yelmoq kabi.
Endi esa Tog‘ay Murodning “Oydinda yurgan odamlar” qissasidagi graduonimlar bilan
tanishamiz.
Masalan:
qahqah(a)lamoq-xaxolamoq-miyig‘ida
kulmoq-qiqirlamoq-
hiringlamoq-tirjaymoq-iljaymoq
. Bu so‘zlar asarda quyidagicha keltirilgan: Bo‘zbolalar
g‘olibona
qah-qah
urdi[3:19b]. Nurmat ko‘sa yelkasiga qarab, o‘zi-da
xaxolab
kulib
yubordi[3:90b]. Qayinsinglisiga tikildi-tikildi,
miyig‘ida kuldi-kuldi
[3:11b]. Ana shunda
chimildiqdan
qiqir-qiqir
kulgi keldi [3:18b]... Bola yer sapchidi,
hiringlab kuldi
[3:30b]. –
Nimaga
tirjayasizlar
, - dedi ko‘sa, - ko‘rgan bo‘lsalaringiz aytingizlar-da[3:90b]! U Yunus
Rajabiy ashula aytganda
iljayuvchi
odamni otishga o‘qi bo‘lmaydi [3:7b].
Bugun-erta.
– Ayoling
bugun
u deydi,
ertaga
bu deydi[3:49b]...
Katta-mimit(kichkina). –
Keyin, Xushvaqtni
katta
qilamiz[3:32b]. Kenja,mimit
qo‘llarini cho‘za berdi-cho‘za berdi[3:11b].
Tirqish-daricha-deraza-eshik-darvoza.
Keyin, darvoza
tirqishidan
mo‘raladi [3:90b].
Shu vaqt
daricha
g‘iyqillab ochildi[3:78b]. Uy
derazalarini
ochdi[3-85b].
Eshik
-orani
supurdi[3:85b]. Oymomo onamiz
darvoza
tabaqalarini qars-qars yopdi[3:94b].
Jo‘ja-tovuq.
Makiyon ketida olam-jahon
jo‘ja
odimladi[3:40b]. Hovli to‘la oq
tovuq
bo‘ldi[3:53b]!
Bahor-yoz-kuz-qish.
Fasllar ranglarga mo‘l bo‘ldi:
bahor
– gulzor,
yoz
– oftob,
kuz
–
munis,
qish
– marmar[3:21b]...
1
Jamolxonov H. Hozirgi o`zbek adabiy tili- Toshkent:Talqin,2005.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
Yig‘lamoq-big‘illamoq-ho‘ngramoq.
Yig‘lab-yig‘lab
uxlab qoldi[3:94b]. Robiya
hamsoyasi go‘dagi
big‘-big‘
yig‘ladi[3:108b]. Peshonasini bilaklariga qo‘ydi-da...
ho‘ngrab
yig‘lab
yubordi[3:47b]!
Odimlamoq-yurmoq-chopqillamoq.
Qimmat
momo
Olapardan
hadiksirab
odimladi
[3:94b]. Ayollar uyma-uy
yurib
, sumalak tarqatdi[3:84b]. Zarb bilan
chopqillab
bordi[3:31b].
Qozon-doshqozon
.
Qozon
to‘la osh bo‘lsin, yostiq to‘la bosh bo‘lsin, deyapmiz[3:49b].
Maysazor adirlarda
doshqozonlar
osildi[3:66b].
Yomg‘ir-sel. -
Jumada kelsa,
yomg‘ir
mo‘l-ko‘l bo‘ladi[3:67b]. Bu yog‘i, Lo‘kkasoydan
sel
chiqqan[3:46b].
Dushanba-seshanba-chorshanba-payshanba-juma-shanba-yakshanba.
Navro‘z
dushanba
kuni kuni kelsa-da yaxshi bo‘ladi[3:67b]. – Inshoollo, Navro‘z bu yil
seshanba
kuni
kelar bo‘libdi-da, aqllar? – dedi Umarxon eshon[3:66b]. - Navro‘z
chorshanbada
kelsa, yil
qimmatchilik bo‘ladi[3:67b]. –
Payshanbada
kelsa, dardmanlik ko‘p bo‘ladi[3:67b]. –
Jumada
kelsa, yomg‘ir mo‘l-ko‘l bo‘ladi[3:67b]. - Navro‘z
shanba
kuni kelsa... o‘g‘ri-muttahamlar yili
bo‘ladi, mushtumzo‘rlar yili bo‘ladi[3:67b]. –
Yakshanba
kuni kelsa, ko‘p binoyi bo‘ladi[3:67b].
Qo‘y-sovliq-qo‘zi.
Qo‘y
sog‘aman qo‘shoqda, turey-turey[3:100b].Onamiz
sovliq
sog‘ib
boshladi[3:100b].
Qo‘zini
ko‘tarib borib, qo‘y qoshida quchoqlab o‘tirdi[3:100b].
Barmoqday ilon-bilakday ilon
.
Barmoqday ilonlar, bilakday ilonlar
, yo‘g‘on odam
soniday ilonlar[3:60b]!
Qaramoq-alanglamoq-termilmoq-tikilmoq.
Biz u tikilmish tarafga
qaraymiz
[3:6b]. O‘t
o‘rib-o‘rib, tevarakka
alanglaydi
[3:7b]. Bobotog‘ga
termilib-termilib
aytadi[3:7b]. Bir nuqtaga
tikiladi
[3:5b].
Chayla-uy-hovli.
Sarg‘aydi-sarg‘aydi, yolvordi-yolvordi boshi yetmish shu joy shu
chayla
bo‘ldi[3:120b]. Bo‘lak
uyda
o‘tirmish bo‘lak domla oldiga keldilar[3:16b]. Ota-ona
kuyov-qayliq uchun bo‘lak
hovli
solib berdi[3:38b].
Nevara-chevara.
Uylantiramiz- joylantiramiz,
nevara-chevara
ko‘ramiz[3:32b].
Nimqorong‘i-qorong‘i.
Nimqorong‘i
uyga kirib bordi[3:53b].
Qorong‘i
tushdi[3:23b].
Uzum-
mayiz.
Oqibat
uzumi
mayda-mayda bo‘ladi[3:50b]. Kuzda
mayiz
qilinajak o‘choq oldiga olib
borib osdi[3:50b].
Novda-terak
.
Novda
to‘rtinchi bo‘g‘indan qaychi soldi[3:50b]. G‘ojir
terak
bo‘yi
ko‘tarildi[3:41b].
Salqin-sovuq-qahraton
. Yellar
salqin
bo‘ldi, yellar sokin bo‘ldi[3:39b]. Qishda iliq
bo‘ldi, yozda
sovuq
bo‘ldi[3:59b]. Aybi,
qahraton
sovuq bo‘ladi[3:67b].
Og‘rimoq-zirqiramoq
. Qoplon oyog‘ida
og‘riq
turdi
[3:39b]. Iliklari qizidi, iliklari
zirqiradi
[3:39b].
Issiq-iliq.
– Nafaslaringizni
issiq
qilingizlar[3:49b]... Qishda
iliq
bo‘ldi, yozda sovuq
bo‘ldi[3:59b].
Kun-hafta-oy-yil-asr
. Mana, necha yilkim, mung‘ayib
kun
ko‘radi[3:44b]. Bir
haftalarda
bug‘doy ko‘m-ko‘k maysa bo‘lib undi[3:79b]. Quyosh har burjni bir
oy
mobaynida aylanib
o‘tadi[3:64b]. Qorabuloq
yillar
mobaynida o‘zanini katta oldi[3:59b]. Mana, ikki
asrdirkim
,
Qorabuloq quyidan yuqorilab oqdi[3:59b].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
XULOSA:
Yozuvchining asarlarini tahlil qilar ekanmiz, deyarli barchasida o‘quvchini
ta`sirlantiradigan, hayajonlantiradigan uslubiy bo‘yoqdorligi bo‘lgan so‘zlarni uchratamiz.
Graduonimlar asarning ta`sir kuchini oshiradi va yanada qiziqarli qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bobojonov Sh., Islomov I. O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv lug‘ati – Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2007.
2.
Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili – Toshkent: Talqin, 2005.
3.
Tog‘ay Murod Oydinda yurgan odamlar – Toshkent: Nurafshon-kitob-ta`minot, 2022.
