ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI XIZMATLARNI JORIY ETISH
ISTIQBOLLARI
Narziyeva Nazira Toshmurotovna
Tijorat banklarida raqamlashtirilgan xizmatlarni rivojlantirish bugungi kundagi dolzarb
masalalardan biridir. Banklarning raqamli xizmatlar ko‘rsatishga o‘tishi moliyaviy sektorda
samaradorlikni oshirish, mijozlarga qulayliklar yaratish va xizmatlar ko‘rsatish jarayonlarini
avtomatlashtirish orqali operatsion xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi. O‘zbekistonda
ham raqamli moliyaviy xizmatlar keng rivojlanmoqda. Bunda mobil bank ilovalari, internet-
banking, elektron hamyonlar va to‘lov tizimlari muhim o‘rin tutadi. 2018 yilda hukumat
tomonidan qabul qilingan “Raqamli O‘zbekiston 2030” dasturi raqamlashtirish jarayonining
tezlashishiga sabab bo‘ldi. Ushbu dastur asosida moliyaviy xizmatlarning raqamli
platformalarda kengayishi ko‘zda tutilgan.
Raqamlashtirilgan xizmatlar banklar uchun bir qancha afzalliklarni taqdim etadi.
Birinchidan, raqamli xizmatlar mijozlarga xizmat ko‘rsatish tezligini oshiradi va ularga istalgan
vaqtda bank xizmatlaridan foydalanish imkonini beradi. Misol uchun, O‘zbekistonda 2015
yildan boshlab mobil banking keng ommalasha boshladi va mijozlarga smartfon orqali bank
operatsiyalarini bajarish imkoniyatlari paydo bo‘ldi. Bu mijozlarga o‘z hisoblarini boshqarish,
pul o‘tkazmalarini amalga oshirish va to‘lovlarni onlayn tarzda to‘lash imkoniyatini berdi. 2017
yilda esa Payme, Click, Apelsin kabi elektron to‘lov tizimlari raqamli to‘lov xizmatlarini joriy
etdi va ushbu tizimlar orqali mijozlar turli xizmatlarga to‘lovlarni tezkor amalga oshirish
imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Raqamli bankingda Internet bank hisob raqamini ochish, pul mablag‘larini o‘tkazish,
to‘g‘ridan-to‘g‘ri debetlarni tashkil etish, masofaviy to‘lovlarni amalga oshirish, pul
o‘tkazmalarini jo‘natish va boshqa bank operatsiyalarini amalga oshirish uchun asosiy
vositadir. Barcha raqamli bank operatsiyalari darhol amalga oshiriladi va foydalanuvchi uchun
yuqori darajadagi moliyaviy boshqaruv, xavfsizlik va moslashuvchanlikni taklif qiladi. Raqamli
bank xizmatlaridan foydalanish uchun sizga Internetga ulangan har qanday raqamli qurilma
kerak bo‘ladi.
Shunday qilib, raqamlashtirish - bu bankdagi biznes-jarayonlarni tashkil etishning klassik
modelini biznes modelini infokommunikatsiya modifikatsiyasi (shartnomalardan mijozlarga
xizmat ko‘rsatish senariylariga qadar), tariflarning o‘zgarishi, xizmatlarning mazmuni va
mijozlar kutganlariga muvofiq foydalanish imkoniyati orqali texnologik yangilanish tomon
o‘zgartirish. Shuni ta’kidlash kerakki, zamonaviy iste’molchi endi kreditlarni, depozitlarni,
hisob-kitoblarni, kartalarni alohida bank mahsulotlari sifatida qabul qilmaydi, uning uchun bu
keng qamrovli mahsulot-iste’molchiga bank xizmatlarining to‘liq spektrini, yaqin moliyaviy
xizmatlarni, masofadan turib kirish va 24/7 qo‘llab-quvvatlashni, ijtimoiy tarmoqlarning
qulayligi va xususiyatlarini taklif qiluvchi raqamli bank. (1- rasm).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
1-rasm. Raqamli bankning SWOT tahlili
Manba: Muallif tomonidan mustaqil yaratilgan
Bank mahsulotlarini raqamli taqsimlashda biz quyidagi maqsadlarni belgilaymiz:
mijozning ehtiyojlariga ko‘ra (raqamli bank mahsulotlari bank taklifiga ko‘ra emas, balki
iste’molchining xohishiga ko‘ra shakllantiriladi); tranzaksiyalarning harakatchanligi va tezligi
bo‘yicha ("bu erda va hozir" tamoyilini amalga oshirish, istalgan qurilma yoki aloqa kanalidan
kirish); katta ma’lumotlar tahlili va ma’lumotlarga asoslangan xizmatlar bo‘yicha. Bir qator
bank xizmatlarini Internet orqali masofadan turib amalga oshirish mumkinligi, bankning
moddiy obyekt (bino va boshqalar) sifatida mavjud bo‘lmasligiga sabab bo‘ldi. Jismoniy
maydonning etishmasligi operatsion va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarining pasayishiga va
bankning o‘z foydasining oshishiga olib keladi. Ushbu omillar 1995 yildan 2000 yilgacha AQSH
va Evropada virtual banklar ochilishiga olib keldi, ularda bitta ofis yo‘q edi, hisobni ochish va
boshqarish, shuningdek kredit olish faqat Internet orqali amalga oshirildi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev, H. (2019).
Tijorat banklarining raqamli transformatsiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
2.
Akramov, F. (2020).
Bank xizmatlarini raqamlashtirish va samaradorlikni oshirish
.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
3.
Bekmurodov, A. (2021).
O‘zbekistonda fintech rivoji va bank sektori
. Toshkent: Adolat
nashriyoti.
4.
Burxonov, M. (2017).
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi
. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya
nashriyoti.
5.
G‘ulomov, S. (2019).
O‘zbekistonda raqamli bank xizmatlari tizimi
. Toshkent: Yangi avlod
nashriyoti.
6.
Islomov, K. (2022).
Raqamli bank xizmatlari: O‘zbekiston tajribasi
. Toshkent: Nodirbek
nashriyoti.
