ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
91
ABDULLA QAHHOR ASARLARIDA O‘ZBEK XALQINING URF-ODATI VA
MA’NAVIY DUNYOSI
Yorqulov Javoxir Mansur o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Buxgalteriya hisobi fakulteti 2-kurs talabasi
+998973201128
yorqulovjavohir@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15517729
Annotatsiya:
Ushbu tezisda o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Abdulla
Qahhor ijodi tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor yozuvchining asarlarida o‘zbek xalqining urf-odatlari,
qadriyatlari, axloqiy mezonlari va ma’naviy dunyosining badiiy aks ettirilishiga qaratilgan.
Muallif asarlarida xalqning turmush tarzi, diniy qarashlari, milliy mentaliteti va hayotga
munosabatini hayotiy voqealar va obrazlar orqali tasvirlagani tahlil etiladi. Abdulla Qahhor
ijodining o‘zbek xalqining madaniy merosini ifodalashdagi ahamiyatini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qahhor, urf-odat, ma’naviyat, o‘zbek xalqi, badiiy tahlil, milliy
qadriyat, hikoya, realizm.
Adabiyot — xalq qalbining oynasi, deb bejiz aytilmagan. Har bir yozuvchi o‘z xalqining
hayoti, ma’naviyati, urf-odatlari va qadriyatlarini asarlari orqali aks ettiradi.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotining shakllanishi va taraqqiyotida katta iz qoldirgan
yozuvchilar safida Abdulla Qahhor alohida e’tirofga sazovor. U nafaqat o‘z davrining ijtimoiy-
hayotiy haqiqatlarini yoritgan, balki o‘zining o‘tkir badiiy tahlil, chuqur ruhiy anglash va kuchli
realizm maktabi orqali butun Sharq badiiy tafakkurining rivojlanishiga o‘ziga xos sahifa ochgan
ijodkordir. Uning asarlari o‘zbek adabiyoti tarixida yuksak badiiy maktabni tashkil qilgan bo‘lib,
Qahhor qalamiga mansub hikoyalar bir necha avlod ijodkorlariga hayotiylik, obrazlilik va
chinakam adabiy me’yor namunasi sifatida xizmat qilib kelmoqda.
Abdulla Qahhorning “O‘g‘ri” hikoyasi ana shunday hayotiylik va badiiy yuksaklik
namunasi bo‘lib, unda eski va yangi qarashlarning keskin to‘qnashuvi, avlodlar o‘rtasidagi
ziddiyat mahorat bilan aks ettirilgan. Asarda o‘g‘il va otaning dushmanlikka yaqin
munosabatlari orqali yangi jamiyatning shakllanishida yuzaga kelgan ziddiyatli holatlar ochib
beriladi. Yozuvchi bu kabi qarama-qarshiliklarni oddiy tasvir emas, balki chuqur obrazlar
vositasida berishga intiladi. Bu esa Qahhorning badiiy mahoratini ko‘rsatadi.
Abdulla Qahhor asarlarida biror g‘oyani o‘quvchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytish emas, balki
badiiy vositalar orqali his ettirish asosiy o‘rinda turadi. U o‘z qahramonlarining ichki
kechinmalarini, shaxsiy fazilat va zaifliklarini chuqur ochadi. “Anor”, “Bemor”, “O‘g‘ri” kabi
hikoyalarda yozuvchi rasmiyatchilik, amaldorlarning nohaqligi, jamiyatdagi axloqiy tanazzul
holatlarini keskin tanqid ostiga oladi. Ayniqsa, u o‘zbek mehnatkashlarining og‘ir hayoti,
ularning tinimsiz kurashi, baxt izlab harakat qilishi orqali real hayotni obrazli ravishda
gavdalantiradi.
Yozuvchi personajlar tilidan foydalanishda ham o‘ziga xos uslubga ega. U muallifning
nutqi va obrazlarning so‘zlari o‘rtasidagi farqni badiiy uslub bilan uyg‘unlashtiradi. Ba’zan
muallif fikrini personaj og‘zi bilan bildiradi, ba’zan esa obraz ichki monologi orqali o‘z ruhiy
dunyosini ochib beradi. Bu stilistik usul Qahhor asarlarida hayotiylikni, tabiiylikni kuchaytiradi
va obrazni yanada real qiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
92
Abdulla Qahhor o‘zbek adabiyotida novellistikani yangi bosqichga olib chiqdi. U badiiy
tildan mahorat bilan foydalandi, qisqa hajmda katta mazmunni jamlay oldi. Uning har bir
hikoyasi o‘ziga xos g‘oya, chuqur ma’no va ijtimoiy mazmunga ega. Yozuvchining ijodi bugungi
kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, yangi avlod yozuvchilari uchun badiiy
mahorat, teran tafakkur va milliy ifodaning namunasi bo‘lib qolmoqda.
Bundan tashqari, Abdulla Qahhor asarlarida o‘zbek xalqining qadimiy urf-odatlari,
marosimlari va kundalik turmush tarzi keng yoritilgan. Masalan, “Shamol” hikoyasida qishloq
hayoti, o‘zaro munosabatlar, katta-kichikka hurmat, odob-axloq kabi qadriyatlar o‘ziga xos
tarzda aks ettirilgan. Har bir voqea orqali yozuvchi xalq hayotining o‘ziga xos jihatlarini ochib
beradi.
U o‘z asarlarida xalqning ma’naviy olami chuqur tasvirlanadi. Asarlarida sabr-toqat,
halollik, mehr-oqibat, mehnatsevarlik kabi ijobiy fazilatlar targ‘ib qilinadi. Bu xususiyatlar
“O‘sha kuni”, “Sinchalak” kabi asarlarda yorqin ko‘rinadi. Yozuvchi insoniylik tamoyillarini
oddiy obrazlar vositasida chuqur ochib bera oladi.
Shuningdek, u xalq hayotini realizm asosida tasvirlab, obrazlar orqali milliy mentalitetni
namoyon qiladi. U o‘z asarlarida xalqning shodligi-yu g‘ami, quvonchi-yu dardi bilan yashaydi.
Uning obrazlari — hayotiy, tabiiy va o‘zbek xalqining ruhiyatiga yaqin. Bu esa uning asarlarini
xalq orasida mashhur qilishiga sabab bo‘lgan.
Abdulla Qahhor asarlarida ayollar obrazi ham xalqona xarakterda yoritiladi. Ular
mehribon ona, sabrli xotin, fidoiy qiz sifatida tasvirlanadi. Oila qadriyatlari, ayolning oiladagi
o‘rni ham yozuvchining muhim mavzularidan biridir. Bu orqali yozuvchi o‘zbek oilasining
mustahkamligiga urg‘u beradi.
Shuni ham aytish joizki, Abdulla Qahhor o‘zining sermazmun hikoyalari orqali hayotning
turli jabhalaridagi muammolarni, inson tabiatida uchraydigan illatlarni chuqur tahlil etgan va
ularni tanqidiy ruhda yoritgan adibdir. Yozuvchi o‘z asarlarida bahillik, johillik, ochko‘zlik,
maqtanchoqlik, manmanlik, o‘zini o‘ta yuqori baholash kabi illatlarning jamiyat hayotidagi
salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. Bu yomon odatlar ba’zida ayrim insonlarda kuchli, boshqalarida
sustroq tarzda namoyon bo‘lishi mumkin, ammo baribir ular inson sha’nini kamsitadi, ma’naviy
yetuklikka, barkamollikka erishishga to‘sqinlik qiladi. Insoniyat yashar ekan, bunday illatlar
muqarrar tarzda mavjud bo‘lishi mumkin, shuning uchun ularni tan olish, tushunish va bartaraf
etishga intilish har bir ongli shaxsning vazifasidir.
Dunyo adabiyotida ham bu kabi ijtimoiy va axloqiy masalalar doimo dolzarb bo‘lib kelgan.
Aynan shunday dolzarb mavzularni o‘zbek adabiyotida dadil qalamga olgan ijodkorlardan biri
– bu Abdulla Qahhor bo‘lgan. U o‘zining o‘tkir fikri, teran kuzatuvchanligi, badiiy mahorati bilan
milliy adabiyotimizda alohida o‘rin egallaydi. Uning asarlarida oddiy odamlar taqdiri, ularning
ichki kechinmalari, jamiyatdagi o‘rni va muammolari nihoyatda real va samimiy tasvirlangan.
Abdulla Qahhor ijodi – bu adabiy mahorat maktabi, barkamol shaxsni tarbiyalovchi
bebaho manba hisoblanadi. Ko‘p yillar davomida ijodkorlar, yozuvchi va shoirlar uning
asarlarini o‘rganib, undan ilhom olib, o‘z yo‘llarini topganlar. Ustoz sifatida tan olingan adibning
ijodi nafaqat adabiy jarayonda, balki tarbiyaviy, ma’rifiy sohalarda ham beqiyos ahamiyatga
ega.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
93
Shubhasiz, Abdulla Qahhor o‘zining o‘chmas asarlari bilan nafaqat o‘zbek adabiyotining
rivojiga ulkan hissa qo‘shgan, balki xalqimiz ma’naviy merosini boyitgan ijodkordir. Uning
badiiy merosi hali uzoq yillar davomida yangi avlodlar uchun ibrat manbai bo‘lib qoladi.
1
Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qahhor asarlari o‘zbek xalqining urf-odatlari, ma’naviyati,
madaniy qadriyatlari va milliy o‘zligining badiiy aksidir. Uning asarlari bugungi kunda ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotmagan. Yozuvchining xalqona tili, sodda lekin mazmunli bayoni orqali o‘zbek
milliy ruhiyatining mukammal badiiy qiyofasini ko‘rish mumkin. Shu jihatdan Abdulla Qahhor
ijodi o‘zbek adabiyoti va madaniyatining bebaho boyligidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, I. (1998). O‘zbek adabiyotida xalqning ijtimoiy hayoti va urf-odatlari. Toshkent:
O‘zbekiston.
2.
Ismoilova, Z. (2015). “Abdulla Qahhor ijodida xalqning axloqiy qadriyatlari”. O‘zbek
adabiyoti va madaniyati, Toshkent: Fan.
3.
Abduqahhorov, B. (2007). “Abdulla Qahhor va o‘zbek xalqining madaniy merosi”. Adabiy
tahlil va tarix. Toshkent: Adabiyot.
1
Abduqahhorov, B. (2007). “Abdulla Qahhor va o‘zbek xalqining madaniy merosi”. Adabiy tahlil va tarix. Toshkent: Adabiyot.
