ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
«DÁWLETYARBEK» DÁSTANINDA GÓNERGEN SÓZLER
Kadirniyazova Biybijamal
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15561503
Annotaciya:
Maqalada «Dáwletyarbek» dástanı tilindegi gónergen sózler úyrenilgen.
Tayanısh sózler:
leksika, sózlik quram, turkologiya, til tariyxı, xalıq awızeki dóretpeleri,
gónergen sózler, arxaizmler hám tariyxıy sózler.
Аннотация:
В статье рассматриваются устаревшие слова в языке эпоса
"Dáwletyarbek"
Ключевые слова:
лексика, словарный состав, тюркология, история языка, устное
народное творчество, архаизмы и исторические слова.
Abstrac:
The article examines archaic words in the language of the "Dáwletyarbek" epic.
Keywords:
lexicon, vocabulary, Turkology, language history, folklore, archaisms,
archaisms, and historical words.
Turkologiya iliminiń eń tiykarǵı hám áhmiyetli waziypalarınıń biri milliy adebiy tildiń
qalipleniw hám rawajlanıw basqıshların izertlew bolıp tabıladı. Milliy ádebiy tildiń rawajlanıw
tariyxın izertlew hám onıń basqıshların anıqlaw ushın jazba estelikler menen bir qatarda xalıq
awızeki dóretpeleriniń ásirese dastanlardıń til ózgesheliklerin, sózlik quramnıń tariyxıy
qatlamların tereń úyreniw úlken áhmiyetke iye.
Qaraqalpaq til biliminde qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń tariyxın izertlewge arnalǵan
sanawlı jumıslar ǵana ushırasadı. Bul tarawda prof. D.S.Nasirovtıń qaraqalpaq tiliniń
dialektleriniń faktlerin ayyemgi jazba derekler menen salıstırmalı aspekte islegen jumıslar,
akad. H.Hamidovtıń eski turkiy jazba estelikleriniń qaraqalpaq tiline qatnası hám qaraqalpaq
jazba estelikleriniń tilin izertlew baǵdarında júrgizilgen shıǵarmaları tilin házirgi qaraqalpaq
tili menen salıstırıp kóriw baǵdarında islegen jumısları bar.
Folklorlıq dóretpelerdiń til ózgesheliklerin izertlew túrkiy xalıqlarda 50 – jıllardan baslap
qolǵa alına basladı. Bul dáwirde xalıq dástanlarınıń til ózgeshelikleri, sonday-aq folklorliıq
dóretpelerdiń hár qıylı janrlarınıń tili tuwralı ilimiy izertlewler alıp barıldı [1].
Biz мақалада qaraqalpaq til biliminde ele qolǵa alınbay atırǵan folklorlıq dóretpelerdiń
til ózgesheliklerin konkret bir dástan misalında izertlewdi aldımızǵa maqset etip qoydıq hám
bul ushın qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq dástanı «Dáwletyarbek» dástanın tańladıq. Ol
qaraqalpaq xalqınıń folklorlıq dóretpeleriniń ишindegi eń ájayıp dóretpeleriniń biri bolıp
esaplanadı.
«Dawletyarbek» dástanı tilinde sırttan kirgen sózlerden basqa sol waqtlardaǵı xalıq
turmısına baylanıslı bir qansha sózlerdi ushıratamız. Hár qanday konkret tildiń házirgi
jaǵdayına sıpatlama beriw ushın onıń tariyxına, ondaǵı tariyxıy ózgerislerge itibar beriw kerek.
Sonda ǵana, biz tildiń házirgi rawajlanıwınıń dárejesi tuwralı keńirek múmkinshilikke iye
bolamız [2]. Turmıstıń hár túrli tarawlarına baylanıslı gónergen sózlerdi «Dáwletyarbek»
dástanı tilinde de ushıratamız. Házirgi tilimiz ushın gónergen sózler sıpatında tán alınǵan bul
sózler dástan tilinde olardıń sol dáwirlerde aktiv baylanısta bolǵanınan derek beredi. Gónergen
sózler dástan tilinde hár qıylı atamalardı bildiriw ushın jumsalǵan. Dástan tiliniń leksikalıq
quramında xalıqtıń tarıyxıy rawajlanıwınıń ayırım basqıshlarında ónimli jumsalıp, soń
qollanıw órisin taraytqan gónergen sózler de belgili muǵdarda ushırasadı. Mısallar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
Taǵı kóp tawsipi biyesap kannı,
Bir shahardiń ózi seksen mıń sanı,
Altı mıń altı yuz
bazzaz
dúkanı,
Tórt mıń meshit, bes mıń tilleri bardur. (42-bet)
Bazzaz
– gezleme satıwshı kásip iyesi.
Ziyaratqa barar Hákim ataǵa,
Nazır, niyaz berip tilek aytmaǵa. (43-bet)
Postını
ekidur,
tumaǵı
tórtdur,
At qılınan kiygen tonları bardur. (43 - bet)
Postın, tumaq
– kiyim atamaları .
Emiranlı qılısh, qara dashlısı,
Dasturxanda shórek ham ashlısı. (44 - bet)
Biziń jurttıń
xanı
biyi amandur,
Kelse basqı táwip keter beglerin,
Bedew minip mártler maydana kirip,
Xanı, xanzadańdı tutar begleriń (46-bet)
Patsha
amir qıldı. (33-bet)
Zındanǵa
saldı. (33-bet).
Daryanıń bul yuzin Mańǵıt diyerler,
Atlas tonı,
bakir shekman
kiyerler (43-bet)
Shar ayna
tubılǵa
, qulshıq
sawıtlı
,
Islam dep shabısqan sherleri bardur (43-bet)
Sawıt, dubılǵa
– askeriy kiyim atamaları .
Tubılǵa
– dubılǵa sóziniń fonetikalıq ózgergen forması.
Qaraǵay
nayzal
ı, tutqalı bawlı,
Alma kóz bedewli, turman túzewli. (46-bet)
Sarkarda asker baslı
emish,
Ashıq kewil jomart emish (29-bet)
Nayza
– askeriy qural,
sarkarda
– askeriy lawazım.
Maskapshını
sańa
múhirdar
etip,
Lalawlatıp keter bar kún beglerim. (47-bet)
Maskepshi, muhirdar
– eski kasip iyeleri.
Beli kamanday
oqshısı
… (29-bet)
Anda
xan
kóp diywananı shaqırıp, Qońırat hákimine xat jazdırdı… (3-bet).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
Wazir
bir neshe kún júrip Qońıratqa keldi. (3-bet)
Qonıshınan
qanjar
pıshaǵın alıp,
wazirdiń
qashına kelgeniń bilmey qaldı.
(4-bet)
Bákir (baqır) shekmen
– qızıl shekpen
Damudam
–
úzliksiz, dárhal Farhadtıń qalası damudam mende (302)
Ganj
– baylıq, ǵáziyne Baxtım ganj boldı sıymay xanama (294)
Gásht
– waqtıxoshlıq, shaǵalmáslik Keliń begler, gásht etali (298)
suwat
–suwlı jer
laǵıl
– lalı(hasıl tas)
malul
– qayǵılı -Moynıń burıp malul bolıp yıǵlama (294)
maqbul
– maqul
máhram
– bul jerde:jaqın tuwısqan
mustajap boldı
– tilegi qabıl boldı
názir
– sawǵa
pıraqtı hijran
– ayralıq Pıraqtıń hijranı mańa tapshırdı (295)
ranj boldı raptarı
– aqıbeti qapashılıq boldı; Shum pálakniń ranj boldı raptarı (295)
tuba
– tuyıq
tubılǵı
– dubılǵa
tuman
– túmen, bul jerde: mıń-mıńlaǵan, sansız
hájde (sájde)
– bas iyiw, ant ishiw. Qashlarıń miyratdur hájde bashıma (295)
Arxaizmler hám tariyxıy sózler
Gónergen sóz qatlamı xalıqtıń ertedegi jasaw jaǵdayınan xabar beriwshi qatlam bolıp
tabıladı. «Dawletyarbek» dástanı tilinde házirgi dáwir menen salıstırǵanda arxaizmlerge
aylanǵan tómendegidey belgilerdi ushıratamız.
Mısalı:
xan, tenge mola, bay tóre, batpan salǵırt, musılman ush shayı, salt, asker bası, bazzaz,
patsha, múhirdar, oqshı wazir
t.b. Dástanda bunday arxaizmlerdiń qollanılıwı dástannıń bizge
jetip kelemen degengi dáwirge shekemgi qaraqalpaq tiliniń tariyxıy rawajlanıw jolların usı
tariyxıy lingvistikalıq rawajlanıw barısında tilimizge kirgen elementler hám dáwirlerdiń
tariyxıy shınlıǵın sáwlelendiriw atamalardıń qollanıw dárejesi, sol arqalı dástan tiliniń
ózgesheliklerin bildiredi. Mısalı:
Sizdiń astıńızdaǵı Sarqush at Sonnı patsha soratıp atır… (4-bet)
Meniń atım ózimniń bashıma teń, ózim ólmey at berilmeydi - dedi. Shul waqıtta xannan
kelgen hakim oǵan juwap berdi... (4-bet)
Tariyxıy sózler haqıyqıy turmısta qollanıwdan qalǵan zat hám waqıyalardıń jeke
atamaları bolıp, dástan tilinde házirgi qaraqalpaq tilinde ushırasatuǵın eski hújjetlerdegi
materiallıq zatlardıń atamaları, hakimlik basqarıw, xalıq turmısı hám t.b. mánilik túrleri
gezlesedi.
Mısalı: Neshe jıllar jatır edim
zindanda
,
Búgin bizni kelip kórdiń Habitbek.
Azap bilen biz qalıpmız hijranda,
Meniń ǵarip halım sorsań Habitbek (38-bet)
Ala qayıslı turman, bedewli atlı,
Ruslan aybatlı, Rustem sıpatlı,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
Shar ayna tubılǵa, qulshıq sawıtlı
,
Islam dep shabısqan sherleri bardur.
Ol paslı álemdi qiram ayleyin
Ystińnen jol salıp óter beglerim,
Bedew minip martler maydana kirip,
Xanı,
Xanzadańdı tutar beglerim.
Dástan leksikasındajumsalǵan bunday gónergen sózler dáwir kartinasın, sol dáwirdegi
xalıqtıń jámiyetlik ekonomikalıq turmısı, kún-kórisi, diniy isenimi. miynet quralları tuwralı
bahalı maǵlumat beriwshi leksikalıq qatlam bolıp tabıladı.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Шоабдурахманов Ш. «Равшан» достонининг бадиий тили ҳақида АКД. Тошкент.
1949. Байлиев С. Языковые особенности дастана «Саят и Ҳамра» АКД. Ашхабад, 1965.
2.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги заман қарақалпақ тили лексикологиясы. Нөкис, 1994.
3.
Qaraqalpaq folklorı. VI tom, Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1980.
