ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
SODDA VA QO’SHMA GAPLAR
Qo’chqorova Sevinch
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent Davlat O’zbek tili va Adabiyoti Unversiteti
O’zbek til va adabiyoti yo’nalishi
3 - bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15560013
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sodda va qo‘shma gaplarning o‘ziga xos xususiyatlari,
tuzilishi va ishlatilishiga oid tafsilotlar keltirilgan. Sodda gaplar bitta fe'l va bir so‘z
turkumidan iborat bo‘lib, oddiy va aniq fikrlarni ifodalashda ishlatiladi. Qo‘shma gaplar esa
bir nechta sodda gapning bog‘lovchilar yordamida birlashishi natijasida yuzaga keladi va
kompleks fikrlarni, sabab-natija yoki qarama-qarshi holatlarni ifodalash uchun qo‘llaniladi.
Maqola, sodda va qo‘shma gaplar o‘rtasidagi farqlarni tushuntirib, har bir turdagi gapni to‘g‘ri
ishlatishning ahamiyatini ta’kidlaydi. Shuningdek, bu mavzu tilni o‘rganishda va nutqni
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega ekanligi ko‘rsatilgan.
Kalit so’zlar:
sodda gap, qo‘shma gap, tilshunoslik, sintaksis, bog‘lovchilar, gap tuzilishi,
nutq, fe'l, so‘z turkumi, ma'no, adabiyot.
Annotation (in English
) This article discusses the distinctive features, structure, and
usage of simple and compound sentences. Simple sentences consist of one verb and one word
group, used to express straightforward and clear thoughts. Compound sentences, on the other
hand, arise from the combination of multiple simple sentences connected by conjunctions,
used to convey more complex ideas, cause-effect relationships, or contrasting situations. The
article emphasizes the importance of correctly using both types of sentences and highlights
their role in language learning and speech developm
Keywords:
simple sentence, compound sentence, linguistics, syntax, conjunctions,
sentence structure, speech, verb, word group, meaning, literature.
Tilshunoslikning eng asosiy tushunchalaridan biri bu gap va uning turlari — sodda gap
va qo'shma gapdir. Bu ikki gap turi nutqimizning asosini tashkil etib, fikrlarimizni aniq va
tushunarli ifodalashimizga yordam beradi. Ularni nafaqat nazariy jihatdan bilish, balki amaliy
metodlar orqali qo‘llash nutq madaniyatini yuksaltirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sodda
Gap: fikrning asosiy bo'g'ini Sodda gap birgina grammatik asosga ega bo‘lgan gapdir, ya’ni
bitta ega va bitta kesimdan iborat bo‘ladi (yoki ulardan biri tushib qolgan bo‘lishi mumkin). U
bir fikrni ixcham va aniq ifodalash uchun xizmat qiladi. Amaliy metodlar: "Kim? Nima qildi?"
savoliga javob topish: Sodda gapni aniqlashning eng oson yo‘li bu gapdan ega va kesimni
topishdir. Masalan: "Qush sayradi." (Kim? - Qush, Nima qildi? - sayradi). Bu oddiy savollar
orqali o'quvchilar sodda gapning asosiy tuzilishini osongina anglaydi.
1
Kuzatish orqali tushunish: Atrof-muhitdagi oddiy holatlarni sodda gaplar orqali
ifodalashga undash. Masalan: "Quyosh chiqdi.", "Bola yugurdi.", "Gul ochildi." Bu usul sodda
gaplarning kundalik hayotdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Gapni qisqartirish mashqlari: Uzunroq
jumlalardan faqat asosiy ma’noni ifodalovchi sodda gaplarni ajratib olish mashqlari. Masalan:
"Maktabimiz bog'ida o'quvchilar o'tqazgan ko'chatlar ko'kardi." gapidan "Ko'chatlar ko'kardi"
sodda gapini ajratib olish. Bu sodda gapning "o'zagini" topishga yordam beradi
1
Ibrohimov, O. (2011). O‘zbek tilidagi sintaksis. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
Qo'shma gap ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning o‘zaro birikishidan hosil bo‘lgan
gapdir. Ular ma'no va grammatik jihatdan bog'lanadi. Qo'shma gaplar fikrlarni batafsil,
mantiqiy bog'liqlikda ifodalash imkonini beradi. Ular teng bog'lovchili va ergash bog'lovchili
qo'shma gaplarga bo'linadi. Amaliy metodlar: Ikki sodda gapni birlashtirish: O'quvchilarga
ikkita alohida sodda gap berib, ularni tegishli bog'lovchilar yordamida qo'shma gapga
aylantirishni taklif qilish. Masalan: "Yomg'ir yog'di. Havo salqinlashdi." → "Yomg'ir yog'di va
havo salqinlashdi." (teng bog'lovchili) Masalan: "Kitob o'qidim. Bilimim oshdi." → "Agar kitob
o'qisang, biliming oshadi." (ergash bog'lovchili)
Sabab-oqibat zanjirini yaratish: Berilgan sodda gapga sabab yoki oqibatni ifodalovchi
ikkinchi sodda gapni qo'shib, qo'shma gap hosil qilish. Masalan: "Darsga kechikdim." →
"Darsga kechikdim, chunki avtobus buzilib qolgandi." Hikoya qilishda qo'llash: Oddiy
hikoyalarni tuzishda faqat sodda gaplardan foydalanishdan boshlab, keyin ularni qo'shma
gaplarga aylantirish orqali hikoyaning boy va mantiqiy bo'lishini ko'rsatish. Bu usul,
o'quvchilarga qo'shma gaplarning matnni qanday boyitishini tushunishga yordam beradi.
"Bog'lovchilar o'yini": Turli bog'lovchilarni (va, lekin, ammo, chunki, shuning uchun,
garchi, agar va boshqalar) yozilgan kartochkalar yordamida, ikkita sodda gapni birlashtirish
orqali yangi qo'shma gaplar yaratish. Bu usul bog'lovchilarning ma’no nozikliklarini
tushunishga yordam beradi. o'shma gaplarni o'rgatishda amaliy uslublar:Gaplarni
birlashtirish mashqi: O'quvchilarga ikkita alohida sodda gap beriladi va ularni mantiqiy
bog'lovchi yordamida qo'shma gapga aylantirish so'raladi. Misol: "Men kitob o'qidim." + "Men
ko'p narsa o'rgandim." → "Men kitob o'qidim, shuning uchun ko'p narsa o'rgandim."
2
Sabab-natija, shart-natija o'yinlari: O'quvchilarga bir gap beriladi va ular unga mos
keladigan sabab, natija yoki shartni ifodalovchi gap qo'shib, qo'shma gap hosil qilishadi. Misol:
"Agar yomg'ir yog'sa..." → "...biz uyda qolamiz." Tahlil va diagrammalar: Matnlardan qo'shma
gaplarni ajratib, ularning tuzilishini tahlil qilish, ya'ni qaysi qismlar ega-kesim, qaysi qismlar
bog'lovchi ekanligini belgilash. Vizual diagrammalar (masalan, daraxt diagrammasi) qo'shma
gaplarning murakkab tuzilishini tushunishga yordam beradi.
"Hikoya yaratamiz" loyihasi: Har bir o'quvchi bir sodda gap aytadi, keyingi o'quvchi esa
avvalgisining gapiga qo'shma gap qo'shib hikoyani davom ettiradi. Bu usul ijodkorlikni
rivojlantiribgina qolmay, balki qo'shma gaplarning turli turlarini amalda qo'llashga undaydi.
Gazeta sarlavhalarini o'rganish: Gazeta sarlavhalari ko'pincha sodda va qisqa gaplardan iborat
bo'ladi. Ularni qo'shma gaplarga aylantirish mashqlari orqali o'quvchilar fikrni kengaytirishni
o'rganadilar
Quyida sodda va qo'shma gaplarni o'rgatish uchun yanada sodda va tushunarli, amaliy
uslublar berilgan: Sodda Gaplar: Oddiy Fikrlarni Ifodalas Sodda gap bitta tugallangan fikrni
aytadi. Uning ichida bitta harakat bor, shu harakatni kim (yoki nima) bajarayotganini
ko'rsatadi. Xuddi bitta odam bitta ishni qilgandek. Masalan: Bola yugurdi. (Bola — kim,
yugurdi — nima qildi) Mushuk uxladi. (Mushuk — kim, uxladi — nima qildi) Quyosh chiqdi.
(Quyosh — nima, chiqdi — nima qildi)
Sodda gaplarni o'rgatish usullari (bolalar uchun ham, kattalar uchun ham oddiy): "Kim
nima qilyapti?" o'yini: Rasmlar ko'rsating. Masalan, bola to'p o'ynayapti, qush uchayapti, gul
ochildi. O'quvchilar rasmga qarab sodda gap aytsin: "Bola to'p o'ynayapti", "Qush uchayapti",
"Gul ochildi". Bu gapning asosiy qismlarini (kim/nima va nima qildi) oson tushunishga
2
Raximov, A. (2006). O‘zbek tilining grammatikasi. Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
13
yordam beradi. So'zlarni bog'lab gap tuzish: Doskaga bir nechta ismlar (odamlar, hayvonlar)
va bir nechta harakatlar yozing. Masalan: "Ali", "opa", "it", "kitob o'qidi", "yemak yedi",
"hurdi". Keyin o'quvchilardan ularni bog'lab sodda gaplar tuzishni so'rang: "Ali kitob o'qidi",
"Opa yemak yedi", "It hurdi". "Bir gap, bir hikoya": Har bir o'quvchidan bitta sodda gap
aytishni so'rang. Bu ularning fikrini qisqa va aniq ifodalashga o'rgatadi.
3
Qo'shma Gaplar: Fikrlarni Birlashish Qo'shma gap esa ikkita yoki undan ko'p sodda
gaplar bir-biriga bog'lanib, bitta katta gapni hosil qiladi. Xuddi ikkita alohida-alohida fikrni
bir-biriga ulagandek. Bu bog'lash uchun "va", "lekin", "chunki", "agar" kabi so'zlardan yoki
shunchaki verguldan foydalanamiz. Masalan: Men kitob o'qidim, va ko'p narsa o'rgandim.
(Ikkita sodda gap "va" bilan bog'langan) Havo sovuq edi, shuning uchun palto kiydim. (Ikkita
sodda gap "shuning uchun" bilan bog'langan) U kuldi, chunki hazil kulgili edi. (Ikkita sodda
gap "chunki" bilan bog'langan) Qo'shma gaplarni o'rgatish usullari: "Bog'lovchilar bilan
o'ynash": O'quvchilarga ikkita oddiy gap bering. Masalan: "Quyosh chiqdi." va "Havo isidi."
Keyin ularga "va", "chunki", "lekin", "shuning uchun" kabi so'zlardan birini tanlab, ikkala gapni
bitta qo'shma gapga aylantirishni so'rang: "Quyosh chiqdi, shuning uchun havo isidi." "Sabab-
natija zanjiri": Bir gapni ayting: "Men charchadim." Keyin o'quvchilardan uning sababini yoki
natijasini ayta oladigan qo'shma gap tuzishni so'rang: "Men charchadim, chunki ko'p
ishladim." yoki "Men charchadim, shuning uchun dam olaman." Gaplarni "uzaytirish": Bitta
sodda gapdan boshlang: "Qiz kitob o'qidi." Keyin o'quvchilardan shu gapga yana biror fikr
qo'shib, qo'shma gap hosil qilishni so'rang: "Qiz kitob o'qidi, chunki imtihonga
tayyorlanayotgan edi." Bu ularning fikrlarni kengaytirishga yordam beradi. Matnlardan izlash:
Gazetadan yoki kitobdan biror qisqa matn oling. O'quvchilardan shu matn ichidan qo'shma
gaplarni topib, ularning qaysi so'zlar bilan bog'langanini aytishni so'rang. Bu ularning amalda
qo'llanilishini ko'rishga yordam beradi.
Sodda va qo'shma gaplarni o'rganish — til o'rganishdagi eng asosiy qadamdir. Sodda
gaplar orqali birgina, aniq fikrni ifodalaymiz. Qo'shma gaplar esa bir nechta fikrni bir-biriga
bog'lab, ularni kattaroq va murakkabroq qilib tushuntirishga yordam beradi. Yuqorida
keltirilgan amaliy usullar bu mavzuni yanada oson va qiziqarli o'zlashtirishga yordam beradi.
"Kim nima qilyapti?" o'yinidan tortib, "bog'lovchilar bilan o'ynash"gacha bo'lgan mashqlar
yordamida har bir o'quvchi gaplarning tuzilishini amalda tushunadi. Eng muhimi, bu
bilimlarni faqat nazariyada emas, balki amalda qo'llashdir. Nutqda va yozma ishlarda sodda
va qo'shma gaplardan to'g'ri foydalanish, fikrni yanada ravon, aniq va ta'sirchan ifodalashga
xizmat qiladi. Doimiy mashq qilish va yangi usullarni sinab ko'rish orqali til bilimi yanada
mustahkamlanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ibrohimov, O. (2011). O‘zbek tilidagi sintaksis. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.
Raximov, A. (2006). O‘zbek tilining grammatikasi. Toshkent: O‘zbekiston milliy
universiteti nashriyoti.
3
Yuldashev, M. (2015). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: Fan nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
14
3.
Ismoilov, M. M., Obidova, G., Juraeva, M., Meliqo'ziev, A., Maxkamova, D., & Toshpo'latova,
M. (2024, November). Calculation of geometric dimensions and hydrodynamic characteristics
of venturi pipes of a self-draining solar circuit. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 508, p. 06002).
EDP Sciences.
4.
Yuldashev, M. (2015). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: Fan nashriyoti
