SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
372
Synapses:
Insights Across the Disciplines
HUDUD IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISHDА
DIVERSIFIKATSIYA JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH:
SURXONDARYO VILOYATI MISOLIDA
Jurayeva Safargul
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Iqtisodiyot yo’nalishi magistranti
Ilmiy rahbar: DsC i.f.f.d., Otamurodov Shavkat Nusratullayevich
Annotatsiya
Ushbu maqolada hududiy iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda diversifikatsiya
jarayonlarini takomillashtirish masalasi Surxondaryo viloyati misolida ilmiy tahlil
qilinadi. Diversifikatsiya – iqtisodiy barqarorlik va sektorlararo muvozanatni
ta'minlashda muhim vositadir. 2023–2024 yillardagi aniq statistika asosida viloyat
iqtisodiyotining tarkibiy holati, sanoat tarmoqlari va kichik biznes rivojlanish
tendensiyalari yoritilgan, shuningdek, ilmiy asoslangan takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
hududiy iqtisodiyot, diversifikatsiya, sektorlararo muvozanat,
Surxondaryo viloyati, iqtisodiy barqarorlik, sanoat tarmoqlari, kichik biznes.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish va hududiy
rivojlanishni rag‘batlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Ayniqsa, hududlar iqtisodiyotida diversifikatsiya jarayonlarini jadallashtirish orqali
tarmoqlararo nomutanosibliklarni bartaraf etish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Diversifikatsiya — bu faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘sishini emas, balki iqtisodiy
barqarorlikni, zamonaviy infratuzilma va ish o‘rinlarining shakllanishini ta'minlovchi
muhim omildir.
Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubiy qismida joylashgan bo‘lib, boy
tabiiy resurslari, qulay geografik o‘rni, yosh va mehnatga layoqatli aholi salohiyati bilan
ajralib turadi. Biroq viloyat iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligiga tayanib kelmoqda.
Bu esa hududda sektorlararo muvozanatning yetarli darajada shakllanmaganligini,
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka tahdid soluvchi omillar saqlanib qolayotganini
ko‘rsatadi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
373
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ushbu
maqolada
Surxondaryo
viloyati
iqtisodiyotida
mavjud
diversifikatsiya holati tahlil qilinadi, 2023–2024-yil statistikasi asosida sektorlararo
rivojlanish holati baholanadi va jarayonlarni takomillashtirish bo‘yicha aniq ilmiy
asoslangan takliflar ilgari suriladi.
Dolzarblik
Bugungi global iqtisodiy muhitda hududlar iqtisodiyotini diversifikatsiyalash
nafaqat barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, balki ijtimoiy muammolarni hal qilish,
bandlikni oshirish va kambag‘allikni kamaytirishning muhim omiliga aylanmoqda.
Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning eng tez o‘sayotgan, lekin iqtisodiy jihatdan
asosan agrar yo‘nalishga tayanib qolgan hududlaridan biri hisoblanadi. Iqlimiy
o‘zgarishlar, global narxlar beqarorligi va resurslar tanqisligi sharoitida qishloq
xo‘jaligiga haddan ziyod tayanish iqtisodiy xavf-xatarlarni kuchaytiradi. Shu bois,
Surxondaryo viloyatida diversifikatsiyani chuqurlashtirish nafaqat hudud barqarorligini
mustahkamlash, balki milliy miqyosdagi iqtisodiy xavfsizlikka xizmat qiladi.
2023–2024-yillarda hukumat tomonidan hududiy rivojlanish va sanoatni
rag‘batlantirish bo‘yicha qator qarorlar (masalan, “2023–2026-yillarda hududiy
sanoatni rivojlantirish dasturi”) qabul qilindi. Ushbu jarayonlarda Surxondaryo
viloyatining imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish uchun ilmiy tahlillarga asoslangan
diversifikatsiya strategiyalari zarur. Shu nuqtai nazardan mazkur mavzu ilmiy va amaliy
jihatdan dolzarbdir.
Tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlardan foydalanildi:
•
Statistik tahlil:
2023–2024-yillarga oid Surxondaryo viloyati statistika
boshqarmasi va O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligining rasmiy
ma'lumotlari asosida GRP (Yalpi hududiy mahsulot) tarkibi, sanoat ishlab
chiqarishi, xizmat ko‘rsatish va qishloq xo‘jaligi tarmoqlari faoliyati o‘rganildi.
•
Herfindal-Hirshman indeksi (HHI):
Hududiy iqtisodiyotda tarmoq
konsentratsiyasi darajasi baholandi.
•
Qiyosiy tahlil:
Surxondaryo viloyatining iqtisodiy ko‘rsatkichlari boshqa
viloyatlar bilan taqqoslandi.
•
SWOT-tahlil:
Hududning iqtisodiy salohiyati va diversifikatsiyalash
imkoniyatlari aniqlab berildi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
374
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Metodik
yondashuvlarning
uyg‘unligi
natijaviy
xulosalarning
ishonchliligini ta'minlashga xizmat qildi.
3.1. Yalpi hududiy mahsulot va sektorlar tarkibi
2024-yil yakunlariga ko‘ra, Surxondaryo viloyatining yalpi hududiy mahsuloti
(YaHM) 54,4 trln so‘mni tashkil etdi va 2023-yilga nisbatan 5,9% ga oshdi. YaHM
tarkibi quyidagicha taqsimlandi:
Tarmoq
YaHMdagi ulushi (%)
Qishloq xo‘jaligi
41,6
Xizmatlar sohasi
40,4
Sanoat
8,1
Qurilish
9,9
Ushbu ko‘rsatkichlar viloyat iqtisodiyotida hali ham agrar sektor ustuvor ekanligini
va sanoat tarmog‘i ulushining nisbatan pastligini ko‘rsatadi.
Sanoat va investitsiya faoliyati
2024-yilda Surxondaryo viloyatida sanoat ishlab chiqarish hajmi 14,9 trln so‘mni
tashkil etib, 2023-yilga nisbatan 8,9% ga o‘sdi. O‘sish asosan quyidagi yo‘nalishlarda
qayd etildi:
•
Tekstil mahsulotlari ishlab chiqarish
•
Qurilish materiallari ishlab chiqarish
•
Oziq-ovqat sanoati
•
Ko‘mir qazib olish
Viloyatda 184 ta yangi sanoat loyihasi amalga oshirilib, jami $300 mln miqdorida
investitsiyalar jalb qilindi va 4 547 ta ish o‘rni yaratildi. Biroq yuqori texnologiyali
sanoat tarmoqlarida diversifikatsiya sust rivojlanmoqda.
Kichik biznesning o‘rni
Viloyat YaHMining 75,2% kichik biznes subyektlariga to‘g‘ri keladi. Kichik
tadbirkorlik asosan savdo va qishloq xo‘jaligi sohalarida jamlangan bo‘lib, sanoat
tarmoqlari, ayniqsa innovatsion faoliyat hali ham sust. Moliyaviy resurslarga yetarli
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
375
Synapses:
Insights Across the Disciplines
darajada ega bo‘lmaslik, byurokratik to‘siqlar mavjudligi sezilarli muammo
sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Investitsiyalar va kichik biznes
2024-yilda viloyatda sanoat yo‘nalishida umumiy qiymati 300 mln dollarlik 184 ta
loyiha ishga tushirilib, 4 547 ta ish o‘rni yaratildi . Kichik biznesning YaHMdagi ulushi
75,2% ni tashkil etdi, bu respublika bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir
Surxondaryo viloyatida iqtisodiy diversifikatsiya jarayonlari ijobiy yo‘nalishda
rivojlanmoqda. Sanoat tarmoqlarining kengayishi, investitsiyalarning ko‘payishi va
kichik biznesning faolligi bu jarayonni qo‘llab-quvvatlamoqda. Biroq, HHI ko‘rsatkichi
hali ham o‘rta darajada bo‘lib, sanoat tarmoqlarining yanada diversifikatsiyalashuvi
zarur.
Xulosa
Surxondaryo viloyatida iqtisodiy diversifikatsiyani takomillashtirish uchun
quyidagi chora-tadbirlar tavsiya etiladi:
1.
Sanoat tarmoqlarini kengaytirish:
Yangi sanoat tarmoqlarini
rivojlantirish orqali HHI ko‘rsatkichini pasaytirish.
2.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash:
Kichik va o‘rta biznes
subyektlariga moliyaviy va maslahat yordamini kuchaytirish.
3.
Investitsiya muhitini yaxshilash:
Xorijiy va mahalliy
investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay sharoitlar yaratish.
4.
Infratuzilmani
rivojlantirish:
Transport
va
logistika
infratuzilmasini modernizatsiya qilish orqali iqtisodiy faollikni oshirish.
Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilsa, Surxondaryo viloyatining iqtisodiy
diversifikatsiyasi yanada takomillashadi va hududiy iqtisodiy barqarorlikka erishiladi.
Manbalar:
1.
Surxondaryo viloyati statistika boshqarmasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi.
3.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi.
4.
Surxondaryo viloyati hokimligi.
5.
Hojiqulova F.D. (2024). "Surxondaryo viloyati sanoat korxonalariga
kiritilgan investitsiyalar hajmining statistik tahlili".
