SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
365
Synapses:
Insights Across the Disciplines
HUDUD XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Abdunabiyev Shahzodbek
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti iqtisodiyot mutaxassisligi I bosqich
magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada hududiy xizmat ko‘rsatish tizimida raqamli texnologiyalarning
qo‘llanilishi va ularning samaradorlik darajasini oshirishga bo‘lgan ta’siri tahlil qilinadi.
Raqamli transformatsiya nazariy asosda ko‘rib chiqilib, xalqaro amaliyot misollarida
raqamli xizmatlarning qanday joriy etilganligi tahlil qilinadi. O‘zbekiston misolida
raqamlashtirish jarayonining yutuqlari, mavjud infratuzilmaviy va boshqaruv
muammolari yoritiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, hududiy xizmat ko‘rsatish
samaradorligini oshirish uchun sun’iy intellekt, mobil texnologiyalar, yagona
integratsiyalashgan platformalar va raqamli savodxonlikni rivojlantirish zarurligi
asoslab berilgan. Yakuniy qismda esa amaliy tavsiyalar orqali strategik takliflar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Raqamli texnologiyalar, Hududiy xizmat ko‘rsatish, Raqamli
transformatsiya, Samaradorlik, Sun’iy intellekt, E-xizmatlar, Mobil xizmatlar, Raqamli
savodxonlik
Kirish
So‘nggi yillarda global miqyosda xizmat ko‘rsatish sohasida raqamli
texnologiyalarning joriy etilishi sezilarli darajada jadallashdi. Ayniqsa, mahalliy
(hududiy) darajada aholiga davlat va xususiy xizmatlar ko‘rsatishda raqamlashtirish
jarayonlari samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va aholining qoniqish
darajasini ko‘tarish kabi muhim natijalarni bermoqda. Zamonaviy raqamli
texnologiyalar — mobil ilovalar, sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili platformalari,
bulutli texnologiyalar — hududiy xizmat ko‘rsatish sifatiga yangi yondashuvlarni olib
kirmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2020–2023 yillarda e’lon
qilingan raqamlashtirish strategiyalarida ham “raqamli hudud” konsepsiyasi alohida
e’tiborga olingan. My.gov.uz, Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YIDXP) kabi
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
366
Synapses:
Insights Across the Disciplines
platformalar xizmat ko‘rsatishda byurokratik to‘siqlarni kamaytirishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Biroq, raqamli texnologiyalarni hududiy xizmat
ko‘rsatish tizimiga to‘liq integratsiyalash, barcha aholiga teng sharoitda foydalanish
imkonini yaratish, infratuzilma va kadrlar salohiyati kabi muammolar hali ham dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
Mazkur maqolada hududiy xizmat ko‘rsatish sohasida raqamli texnologiyalarning
samaradorlik darajasini aniqlash, mavjud muammolarni tahlil qilish hamda
takomillashtirish yo‘llarini ishlab chiqish maqsad qilib olingan. Tadqiqotda ilg‘or
xalqaro tajribalar, O‘zbekiston misolida mavjud dasturlar va ularning natijalari,
shuningdek statistik ko‘rsatkichlar asosida baho beriladi.
Nazariy asoslar
Raqamli transformatsiya tushunchasi
"Raqamli transformatsiya" — bu faqatgina texnik vositalarni joriy qilish emas,
balki xizmat ko‘rsatish jarayonlarini butunlay qayta ko‘rib chiqish, avtomatlashtirish va
optimallashtirish demakdir. Mahalliy boshqaruv organlari va xizmat ko‘rsatish
tashkilotlari uchun bu o‘zgarishlar ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil qilish,
foydalanuvchilarning ehtiyojlarini oldindan aniqlash va resurslarni samarali taqsimlash
imkonini beradi.
Xizmat ko‘rsatish sohasining raqamli texnologiyalarga moslashuvi
Xizmat ko‘rsatish sohasi — transport, sog‘liqni saqlash, ta’lim, kommunal
xizmatlar, bank, pochta va boshqa tarmoqlar — bugungi kunda IT infratuzilmasi orqali
tezkor, shaffof va interaktiv xizmat ko‘rsatish yo‘liga o‘tmoqda. Jumladan:
• Elektron hukumat (e-gov) orqali davlat xizmatlari raqamlashtirilmoqda.
• CRM (Customer Relationship Management) tizimlari orqali foydalanuvchi
ehtiyojlari aniqlanmoqda.
• GIS (Geoinformatsion tizimlar) hududiy xizmatlarda qo‘llanilmoqda.
• Big Data asosida xizmat sifati monitoringi amalga oshirilmoqda.
Xalqaro amaliyotdan yondashuvlar
Turli davlatlarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalarning joriy
etilishi xizmat ko‘rsatish samaradorligini sezilarli darajada oshirgan:
Estoniya: butun mamlakat bo‘ylab 99% xizmatlar onlayn amalga oshiriladi.
Hindiston: Digital India tashabbusi orqali mahalliy tibbiy xizmatlar, kadastr va
ijtimoiy yordam tizimlari raqamlashtirilgan.
Janubiy Koreya: Smart City platformalari orqali hududiy boshqaruv real vaqtda
monitoring qilinadi.
• Samaradorlik ko‘rsatkichlari
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
367
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xizmat ko‘rsatish tizimining samaradorligini o‘lchashda quyidagi
ko‘rsatkichlar muhim hisoblanadi:
Xizmat ko‘rsatish vaqti: xizmatni olish uchun sarflanadigan vaqt qisqarishi
Xizmat sifati: foydalanuvchi qoniqish darajasi
Xarajat samaradorligi: byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanish
Foydalanuvchi ishtiroki: aholi tomonidan bildirilgan fikrlar va shikoyatlarning
qayta ishlanish darajasi
Bu
ko‘rsatkichlar
raqamli
texnologiyalar
joriy
etilgandan
keyin
yaxshilanayotganini ko‘rsatadi va hududiy darajadagi xizmatlarni strategik tahlil
qilishda ishlatiladi.
O‘zbekistondagi holat tahlili
Raqamlashtirish jarayonining asosiy bosqichlari
O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarni turli
sohalarga joriy etish bo‘yicha faol islohotlar olib bormoqda. 2020–2023 yillarda amalga
oshirilgan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida davlat xizmatlarini
elektronlashtirish, hududiy markazlarda yagona axborot tizimlarini joriy etish va
raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Eng muhim bosqichlar quyidagilar:
• my.gov.uz — Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (hozirda 300 dan ortiq
xizmatlar mavjud);
• soliq.uz, davxizmat.uz — soliq va aholi xizmatlarini elektron shaklga o‘tkazish;
• “E-MIB” platformasi — Majburiy ijro byurosining ish jarayonlarini
avtomatlashtirish;
• Hududiy hokimliklar qoshida raqamli xizmat ko‘rsatish markazlari ochilishi
(ayniqsa Andijon, Buxoro va Toshkent viloyatlarida);
Hududiy tafovutlar
Raqamli texnologiyalar joriy etilishi bo‘yicha markaziy shaharlarda (Toshkent
shahri, viloyat markazlari) sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatilayotgan bo‘lsa-da, chekka
hududlar (masalan, Qoraqalpog‘iston, Surxondaryo, Jizzaxning ayrim tumanlari)da
texnik infratuzilmaning sustligi, internet tezligining pastligi va kadrlar salohiyatining
yetishmasligi kabi muammolar mavjud.
Statistikaga ko‘ra (Raqamli texnologiyalar vazirligi, 2023):
• Internet orqali davlat xizmatlaridan Toshkentda 72% aholi foydalanmoqda,
• Buxoro va Samarqandda bu ko‘rsatkich 50-55%,
• Surxondaryo va Qoraqalpog‘istonda esa 35% dan kam.
Muammolar
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
368
Synapses:
Insights Across the Disciplines
1. Texnik infratuzilma yetishmovchiligi
Ayni paytda barcha tuman markazlarida barqaror yuqori tezlikdagi internet
mavjud emas.
2. Axborot tizimlari o‘zaro integratsiyasining pastligi
Ko‘plab xizmatlar turli platformalarda bo‘lib, yagona baza yoki foydalanuvchi
interfeysi mavjud emas.
3. Kadrlar va raqamli savodxonlik yetishmasligi
Hududiy davlat xizmatlarida ishlovchi xodimlarning aksariyati raqamli tizimlarda
ishlash bo‘yicha malakaga ega emas.
4. Aholining raqamli texnologiyalarga ishonchi pastligi
Ayrim hududlarda aholi elektron xizmatlardan foydalanishga hali ham
ehtiyotkorona yondashadi (shu jumladan xavfsizlik va ma’lumotlar maxfiyligi bilan
bog‘liq xavotirlar sababli).
5. Tadbirkorlar faoliyatining raqamli monitoringi tizimi mavjud emas
O‘zbekistonda raqamli xizmatlar jadal rivojlanayotgan bo‘lsada, xizmat
ko‘rsatish sohalarida faoliyat yuritayotgan xususiy tadbirkorlar uchun soha
ixtisoslashuviga moslashtirilgan raqamli yechimlar yetarli darajada ishlab chiqilmagan.
Ayni paytda tadbirkorlar o‘z biznes ko‘rsatkichlarini raqamli shaklda yuritish, tahlil
qilish yoki davlatga integratsiyalashgan tarzda taqdim etish imkoniyatiga ega emas. Bu
esa, bir tomondan, biznes faoliyatining samaradorligiga salbiy ta’sir etsa, ikkinchi
tomondan, davlatning sektorlar bo‘yicha real vaqt rejimidagi statistikani shakllantirish
imkoniyatlarini cheklaydi. Aholiga bevosita xizmat ko‘rsatuvchi — savdo, tikuvchilik,
go‘zallik saloni, avtoservis kabi sohalarda bu holat ayniqsa yaqqol seziladi.
Samaradorlikni oshirish yo‘llari
Hududiy xizmat ko‘rsatish sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali
samaradorlikni oshirish nafaqat texnik infratuzilmani yaxshilash, balki boshqaruv
yondashuvlarini ham raqamli transformatsiyalashni talab etadi. Quyida ushbu
yo‘nalishda tavsiya etiladigan asosiy strategiyalar va mexanizmlar keltiriladi:
1. Sun’iy intellekt va ma’lumotlarni tahlil qilish tizimlarini joriy etish
Sun’iy intellekt (SI) vositalari yordamida xizmatlar uchun arizalarni avtomatik
ko‘rib chiqish, odatiy savollarga javob berish (chatbotlar orqali), foydalanuvchi
ehtiyojlarini oldindan aniqlash va navbatlarni optimallashtirish mumkin. Misol: xizmat
ko‘rsatish tezligi va sifatiga doir Big Data asosida qaror qabul qilish.
Amaliy misol: Hindistonda "AI for Good Governance" loyihasi orqali SI
yordamida 24/7 raqamli xizmatlar yo‘lga qo‘yilgan.
2. Yagona integratsiyalashgan platformalarni yaratish
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
369
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xizmat ko‘rsatishning yagona “super platformasi” orqali barcha tuman va
shaharlar bir tizimda bog‘langan bo‘lishi zarur. Har bir foydalanuvchi bitta login orqali
barcha davlat xizmatlariga kirish huquqiga ega bo‘lishi — zamonaviy “Digital ID”
tizimi orqali amalga oshiriladi.
Taklif: "Hudud24" kabi yagona raqamli boshqaruv platformasi ishlab chiqilishi.
3. Mobil ilovalar orqali xizmatlarni qulaylashtirish
Aksariyat aholining mobil telefonlardan foydalanishi hisobga olinib, xizmatlar
uchun alohida mobil ilovalar yaratish samarali bo‘ladi. Masalan, mahalliy soliq
to‘lovlari, shikoyatlar yuborish, kommunal xizmatlar monitoringi, onlayn navbat olish.
Misol: Estoniyada aholi 99% davlat xizmatlaridan mobil ilovalar orqali
foydalanadi.
4. Raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha mahalliy treninglar
Xizmat ko‘rsatishdagi eng katta to‘siqlardan biri — kadrlar va aholi orasida
raqamli savodxonlikning yetarli emasligi. Buni bartaraf etish uchun har bir hududda
raqamli savodxonlik markazlarini ochish va qisqa onlayn kurslarni tashkil etish zarur.
Taklif: Xalq ta’limi va OTM bilan hamkorlikda “Raqamli xodim – 2025” dasturini
ishlab chiqish.
5. Monitoring va baholash tizimini kuchaytirish
Xizmat sifati, foydalanuvchi qoniqish darajasi, texnik ishlash samaradorligini real
vaqtda monitoring qilish uchun “feedback analytics” tizimi joriy etilishi kerak. Har bir
xizmat foydalanuvchisi xizmatdan so‘ng mobil/sayt orqali baho berishi va bu reyting
orqali xizmatlar takomillashtiriladi.
Misol: Buyuk Britaniyada GOV.UK portali orqali barcha xizmatlar foydalanuvchi
reytingi asosida muntazam baholanadi.
6. Xususiy sektor bilan hamkorlikni kengaytirish
Xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish uchun davlat va xususiy sektor (PPP – Public-
Private Partnership) o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash lozim. Internet
provayderlari, texnologik kompaniyalar, startaplar xizmatlar uchun infratuzilma, texnik
yordam va innovatsiyalarni taqdim eta oladi.
7. Tadbirkorlik faoliyatiga yo‘naltirilgan ixtisoslashgan mobil ilovalarni ishlab
chiqish
Hududiy xizmat ko‘rsatish sektorida faoliyat yuritayotgan xususiy
tadbirkorlarning biznesini raqamli qo‘llab-quvvatlash uchun davlat tomonidan sohaviy
mobil platformalarni ishlab chiqish zarur. Har bir xizmat turi (masalan, savdo, go‘zallik
saloni, avtoservis, tikuvchilik va boshqalar) uchun alohida, maxsus funksiyalarga ega
bo‘lgan ilovalar orqali tadbirkorlar o‘z faoliyati statistikasi, daromad-chiqimlari, mijoz
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
370
Synapses:
Insights Across the Disciplines
oqimi, buyurtma holati kabi ko‘rsatkichlarni kiritib boradi. Ushbu ma’lumotlar
orqali tadbirkor o‘z biznesi samaradorligini real vaqtda kuzatishi, davlat esa — sektorlar
bo‘yicha aniq, o‘z vaqtida statistikani shakllantirishi mumkin bo‘ladi.
Taklif: Har bir xizmat turi uchun bepul va davlatga integratsiyalashgan mobil
ilova (masalan, "Sotuvchi", "SalonXizmat", "AvtoUsta" kabi) ishlab chiqilib,
foydalanuvchilarga taklif etilishi. Bu orqali xizmatlar segmentatsiyasi, monitoring va
rejalashtirish ancha osonlashadi.
Xalqaro kontekst: Shunga o‘xshash yechimlar Estoniya, Janubiy Koreya va
Singapurda ayrim platformalar orqali joriy etilgan bo‘lib, ular tadbirkorlik muhitining
shaffofligi, texnologik qo‘llab-quvvatlanishi va soliq bazasining kengayishiga xizmat
qilmoqda.
Bu yo‘nalishlarning har biri nafaqat xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshiradi,
balki aholining davlatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash, korrupsiyaviy xavflarni
kamaytirish va ijtimoiy adolatni ta’minlashda ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa va tavsiyalar
Hududiy xizmat ko‘rsatish tizimlarida raqamli texnologiyalarni joriy etish va
ulardan samarali foydalanish zamonaviy boshqaruvning ajralmas qismiga aylanmoqda.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, raqamli texnologiyalar:
xizmat ko‘rsatish vaqtini qisqartirish,
xarajatlarni optimallashtirish,
foydalanuvchi qoniqishini oshirish,
xizmatlar shaffofligini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston misolida olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, yurtimizda raqamli
xizmatlarni rivojlantirish borasida muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, hududlar
o‘rtasida infratuzilmaviy tafovutlar, kadrlar salohiyatining pastligi va foydalanuvchilar
orasida raqamli savodxonlik yetishmovchiligi mavjud.
Tavsiya etiladigan strategik yo‘nalishlar:
Hududiy xizmat ko‘rsatish platformalarini yagona tizimga birlashtirish — bu
resurslar sarfini kamaytiradi va xizmat ko‘rsatishda uzviylikni ta’minlaydi.
Sun’iy intellekt va analitik tizimlardan foydalanishni kengaytirish —
foydalanuvchi ehtiyojlarini oldindan aniqlash va tezkor xizmat ko‘rsatishga yordam
beradi.
Chekka hududlarda internet infratuzilmasini kuchaytirish — xizmatlardan teng
foydalanish imkonini yaratish uchun zarur.
Mobil xizmatlar orqali aholini kengroq qamrab olish — aholining katta qismi
smartfonlardan foydalangan holda davlat xizmatlaridan foydalanishi mumkin bo‘ladi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
371
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Davlat-xususiy sheriklik asosida innovatsion echimlarni joriy etish —
texnologik imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanish uchun.
Raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha uzluksiz o‘quv kurslari tashkil etish —
xodimlar va aholining raqamli tizimlarda ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun.
Yuqoridagi tavsiyalarni hayotga tatbiq etish O‘zbekiston hududlarida xizmat
ko‘rsatish sohasining raqamli transformatsiyasini chuqurlashtiradi, xizmatlarning
tezkorligi va sifati oshadi, fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchi mustahkamlanadi.
Adabiyotlar ro‘yxati
David, A., Yigitcanlar, T., & Li, R.Y.M. (2023). Understanding local government
digital technology adoption strategies: A PRISMA review. Sustainability, 15(12).
https://www.mdpi.com/2071-1050/15/12/9645
Latupeirissa, J.J.P., et al. (2024). Transforming public service delivery: A
comprehensive
review
of
digitization
initiatives.
Sustainability,
16(7).
https://www.mdpi.com/2071-1050/16/7/2818
Zhang, Y., & Deng, B. (2024). Exploring the nexus of smart technologies and
sustainable
ecotourism:
A
systematic
review.
Heliyon.
https://www.cell.com/heliyon/fulltext/S2405-8440(24)08027-7
Jagdon, M.C.J., et al. (2024). E-Governance Initiatives and Their Impact on Local
Service Delivery. SSRN. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4955597
Bhuiyan, A.B., & Maamari, N.K.S. (2021). Digital Transformations and
Efficiency
in
E-Service.
AIJEFR.
https://www.acseusa.org/journal/index.php/aijefr/article/view/224
Godinho, M.A., Ashraf, M.M., & Narasimhan, P. (2023). Citizen Engagement in
Digital
Health
Services.
ScienceDirect.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1386505623001922
Rosli, M.H., et al. (2021). Digital Competency in Rural Enterprises.
ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/357981122
Rustiarini, N.W. (2019). The Role of E-Government in Reducing Corruption.
Jurnal JES. https://online-journal.unja.ac.id/JES/article/view/8311
