SYNAPSES:
Insights Across
the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92
/ 2024
22
Synapses:
Insights
Across the Disciplines
Transmilliy korporatsiyalarning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi
afzalliklari va kamchiliklari.
Bobojonov Ogʻabek Otabek oʻgʻli
70310102- Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo‘yicha) mutaxassislik
boʻyicha magistr
Ilmiу rаhbаr: i.f.f.d, dots.v.b. Turayev Z.N
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada transmilliy korporatsiyalarning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi
roli, afzalliklari va salbiy jihatlari tahlil qilinadi. Xususan, TMKlarning xorijiy
investitsiyalarni jalb etish, innovatsiyalarni joriy etish, mehnat bozorini
faollashtirishdagi o‘rni ko‘rsatib o‘tiladi. Shu bilan birga, ular sababli yuzaga keladigan
iqtisodiy mustaqillik cheklanishi, mahalliy ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshligining
susayishi kabi muammolar ham ilmiy tahlil ostiga olinadi. Tadqiqot dolzarbligi
TMKlarning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi faoliyati misolida asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar
: transmilliy korporatsiya, investitsiya, iqtisodiy suverenitet,
innovatsiya, raqobatbardoshlik, O‘zbekiston iqtisodiyoti
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida transmilliy korporatsiyalar (TMK) dunyo iqtisodiy
makonining ajralmas qismlariga aylangan. Ular nafaqat mahsulot va xizmatlar ishlab
chiqarishda, balki texnologik yangilanishlar, innovatsion yondashuvlar va moliyaviy
oqimlar harakatida ham muhim o‘rin tutmoqda. TMKlar yirik transchegaraviy
kompaniyalar sifatida turli davlatlarda o‘z filiallari, ishlab chiqarish quvvatlari,
marketing tarmoqlari orqali faoliyat yuritib, mahalliy iqtisodiyotlar bilan bevosita
integratsiyalashadi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida ham TMKlarning roli ortib bormoqda. 2024-yilgi
Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi hisobotiga ko‘ra, mamlakatga jalb etilgan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning qariyb 60 foizi TMKlar hissasiga to‘g‘ri
keladi. Bu esa ular orqali iqtisodiyotga texnologiya, boshqaruv tajribasi, hamda
SYNAPSES:
Insights Across
the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92
/ 2024
23
Synapses:
Insights
Across the Disciplines
innovatsion mahsulotlar kirib kelishiga zamin yaratmoqda. Shu bilan birga,
TMKlarning haddan tashqari iqtisodiy ustunlikka ega bo‘lishi, mahalliy korxonalarni
siqib chiqarishi, foydaning eksporti kabi salbiy oqibatlar ham jamiyatda muhokama
qilinmoqda.
Mazkur maqolada TMKlarning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi ijobiy va
salbiy jihatlari chuqur ilmiy tahlil qilinadi va muvozanatli yondashuv asosida xulosa
chiqariladi.
DOLZARBLIGI
Bugungi globallashuv va iqtisodiy integratsiya jarayonlari sharoitida transmilliy
korporatsiyalar (TMK) nafaqat xalqaro bozor, balki milliy iqtisodiyotlar taraqqiyotida
ham muhim strategik subyektga aylangan. Dunyo bo‘yicha TMKlar sonining ortib
borayotgani, ularning yalpi ichki mahsulotga bo‘lgan hissasi tobora kengayib
borayotgani ushbu subyektlarning ta’sir doirasi qanchalik chuqur ekanligini ko‘rsatadi.
TMKlar orqali milliy iqtisodiyotga katta hajmdagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar (TXI), ilg‘or texnologiyalar, boshqaruv tajribalari va xalqaro standartlar
kirib kelmoqda.
Xususan, O‘zbekiston kabi iqtisodiy islohotlar bosqichidagi davlatlar uchun
TMKlarning roli ayniqsa muhimdir. Mamlakatda sanoat modernizatsiyasi,
infratuzilmaviy rivojlanish, eksport salohiyatining kengaytirilishi va yangi ish o‘rinlari
yaratilishi bo‘yicha TMKlar ishtirokida amalga oshirilayotgan yirik loyihalar milliy
iqtisodiyotning dinamik rivojlanishiga turtki bo‘lmoqda. Biroq, TMKlar olib kirayotgan
iqtisodiy ustunlik bilan bir qatorda, ular tomonidan yuzaga keltirilayotgan muammolar
– masalan, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatga dosh berolmasligi, foyda
oqimining mamlakat tashqarisiga chiqib ketishi, hamda iqtisodiy siyosatga bilvosita
ta’sir ko‘rsatish ehtimoli – dolzarb muammolar sirasiga kiradi.
Shu sababli, TMKlarning milliy iqtisodiyotdagi o‘rnini chuqur tahlil qilish,
ularning faoliyatidan maksimal ijobiy samara olish yo‘llarini aniqlash va ularning salbiy
ta’sirlarini minimallashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan yondashuv ishlab chiqish
SYNAPSES:
Insights Across
the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92
/ 2024
24
Synapses:
Insights
Across the Disciplines
bugungi kunning dolzarb ilmiy-ijtimoiymuammosidir. Mazkur mavzuni chuqur
o‘rganish O‘zbekistonning iqtisodiy manfaatlarini xalqaro investitsiyaviy muhit bilan
uyg‘unlashtirishda nazariy va amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot sifat jihatdan holat tahlili (case study) va solishtirma tahlil (comparative
analysis) metodlariga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va
savdo vazirligi, Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki va BMTning UNCTAD
hisobotlaridan olingan 2015–2024-yillar oralig‘idagi rasmiy statistik ma’lumotlar tahlil
qilindi.
Bundan tashqari, TMKlar faoliyat yuritayotgan sanoat tarmoqlarida (masalan,
avtomobilsozlik, kimyo, to‘qimachilik) ularning qo‘shilgan qiymat yaratishdagi o‘rni,
bandlikka ta’siri va soliqlar to‘lovi baholandi. Ekspert so‘rovnomalari va ilmiy
maqolalar asosida TMKlarning afzalliklari va xavf-xatarlarini farqlash uchun SWOT-
tahlil usuli qo‘llandi.
STATISTIK TAHLIL
Transmilliy korporatsiyalarning milliy iqtisodiyotga ta’sirini baholashda statistik
ko‘rsatkichlar muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi
Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi, Davlat statistika qo‘mitasi va UNCTAD
(United Nations Conference on Trade and Development) ma’lumotlariga asoslangan
quyidagi ko‘rsatkichlar transmilliy korporatsiyalarning O‘zbekiston iqtisodiyotiga
ta’sirini aks ettiradi:
Ko‘rsatkich
2019
2021
2023
TMKlar ishtirokidagi TXI (mlrd AQSH
dollari)
2,4
3,1
3,9
TXI ulushi umumiy sarmoyada (%)
41,8
53,2
59,6
TMKlar orqali yaratilgan yangi ish
o‘rinlari (ming)
42,5
57,8
82,4
TMKlar ishtirokidagi sanoat loyihalari
soni (yirik)
175
226
312
TMKlar tomonidan olib chiqilgan
dividendlar (mln $)
860
1 050
1 350
SYNAPSES:
Insights Across
the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92
/ 2024
25
Synapses:
Insights
Across the Disciplines
Ko‘rsatkich
2019
2021
2023
TMKlar faoliyat yuritayotgan sektorlar
soni
9
11
14
Manbalar
: O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi
(2024), UNCTAD Investment Reports (2023), Davlat statistika qo‘mitasi.
Tahliliy izohlar:
1.
TXI oqimi
: 2019–2023-yillar davomida transmilliy korporatsiyalar
orqali kiritilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar hajmi 2,4 milliard dollardan 3,9
milliard dollarga yetib, 62,5% o‘sishni ko‘rsatdi. Bu holat O‘zbekistonning
xalqaro investitsiya muhiti yaxshilanayotganini bildiradi.
2.
Yangi ish o‘rinlari
: Faoliyat yuritayotgan TMKlar orqali bandlik
darajasi sezilarli darajada oshdi. Faqat 2023-yilda o‘zbek fuqarolari uchun
yaratilgan 82 mingdan ortiq ish o‘rni bu kompaniyalarning ijtimoiy-iqtisodiy
rolini ko‘rsatadi.
3.
Loyihalarning tarmoqlar bo‘yicha kengayishi
: TMKlar dastlab
avtomobilsozlik va yoqilg‘i-energetika sohalarida faol bo‘lgan bo‘lsa, hozirda
ularning faoliyati qishloq xo‘jaligi, farmatsevtika, kimyo, axborot
texnologiyalari, to‘qimachilik kabi sektorlarga ham kengaygan.
4.
Moliyaviy oqimlar
: TMKlar tomonidan ishlab topilgan foydaning
katta qismi o‘z mamlakatlariga dividendlari ko‘rinishida olib chiqilmoqda. Bu
holat 2023-yilda 1,35 milliard dollarga yetgani bilan iqtisodiy mustaqillik nuqtai
nazaridan xavf tug‘diruvchi omil hisoblanadi.
5.
Soliq tushumlari va fiskal ta’sir
: TMKlar faoliyati natijasida davlat
byudjetiga yillik soliq tushumlari 2023-yil holatiga ko‘ra 2,1 trillion so‘mni
tashkil etdi. Bu umumiy sanoat soliq tushumlarining 28 foiziga tengdir.
NATIJALAR VA TAHLIL
O‘zbekistonda TMKlar ishtirokidagi 500 dan ortiq yirik korxona faoliyat
yuritmoqda. Ular orasida General Motors, Coca-Cola, Lukoil kabi nufuzli kompaniyalar
SYNAPSES:
Insights Across
the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92
/ 2024
26
Synapses:
Insights
Across the Disciplines
mavjud bo‘lib, ular texnologik jarayonlarga sezilarli yangiliklar olib kirmoqda.
Ularning milliy iqtisodiyotga quyidagi yo‘nalishlarda ijobiy ta’siri kuzatilmoqda:
1.
Investitsiya oqimi
: 2022-yilda TMKlar tomonidan O‘zbekistonga
kiritilgan sarmoya 3,8 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi. Bu esa mahalliy
infratuzilma va ishlab chiqarish quvvatlarining kengayishiga xizmat qildi.
2.
Yangi ish o‘rinlari
: TMKlar ishtirokidagi loyihalar orqali 80
mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratildi.
3.
Texnologik
yangilanish
:
Mahsulotlar
sifatining
oshishi,
avtomatlashtirilgan tizimlarning joriy qilinishi TMKlar bilan bog‘liq.
Biroq salbiy jihatlar ham mavjud:
Iqtisodiy mustaqillikka xavf
: Mahsulot yetkazib berishning muhim
segmentlari xorijiy korporatsiyalar qo‘lida bo‘lishi davlat suverenitetini cheklashi
mumkin.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarga bosim
: Arzon import mahsulotlar
tufayli mahalliy korxonalar raqobatga dosh berolmasligi holatlari kuzatilmoqda.
Foyda eksporti
: TMKlar ishlab topgan foydaning katta qismi o‘z
mamlakatlariga olib chiqiladi, bu esa kapitalning milliy iqtisodiyotda qolish
imkonini cheklaydi.
XULOSA
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, transmilliy korporatsiyalar milliy iqtisodiyotga muhim
hissa qo‘shuvchi omillardan biri hisoblanadi. Ular orqali zamonaviy texnologiyalar,
sarmoya va boshqaruv madaniyati kirib kelmoqda. Ammo TMKlarning haddan tashqari
ustun pozitsiyasi mahalliy iqtisodiy muvozanatni buzishi, mustaqillikni cheklashi
mumkin.
Shu sababli O‘zbekiston TMKlar bilan hamkorlikda quyidagi strategik
yondashuvni qo‘llashi lozim:
TMKlar faoliyatini tartibga soluvchi huquqiy baza mustahkamlanishi;
SYNAPSES:
Insights Across
the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92
/ 2024
27
Synapses:
Insights
Across the Disciplines
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni subsidiyalar va soliq imtiyozlari
orqali qo‘llab-quvvatlash;
Foydaning bir qismini reinvestitsiya qilishni majburiy qilish;
Innovatsion transferni shartnomalar asosida milliy kadrlar bilan
integratsiyalash.
Mazkur yondashuv orqali TMKlar milliy manfaatlarga moslashtirilgan holda
faoliyat yuritadi va iqtisodiy taraqqiyotga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
To‘xtayev Y. Transmilliy korporatsiyalar va ularning texnologik transferdagi roli
// Iqtisodiyot va Innovatsiya. – 2022.
2.
Ergashev B. TMKlarning iqtisodiy mustaqillikka ta’siri. – Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti, 2023.
3.
UNCTAD. World Investment Report. Geneva, 2023.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi hisobotlari. –
2022–2024.
5.
Jahon banki ma’lumotlari.
6.
Dunning, J.H. International Production and the Multinational Enterprise. –
London: Allen & Unwin, 1981.
7.
OECD. Foreign Direct Investment Statistics. – 2023.
8.
Hyuitt S., Hyuks Y. Transnational corporations: a vehicle of globalization. –
Economic Journal, 2019.
9.
Krugman P. International Economics: Theory and Policy. – Pearson, 2020.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasi. –
