SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
6
Synapses:
Insights Across the Disciplines
UO’K: 633/635
QVQ: 42.143
J-81
SOHTA KASHTAN O‘SIMLIGINI YETISHTIRISH TEXNOLOGIYASI
TARQALISH AREALLARI VA SHIFOBAXSHLIK XUSUSIYATLARI.
Jo’rayev Erkin
O’rmonchilik, dorivor o’simliklar va veterinariya kafedrasi mudiri
Mo‘sinova Muxlisa Tolibjon qizi
Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash texnologiyasi yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Sohta kashtan o‘simligi tabobatda mevasi va barglaridan keng
foydalaniladi. Shu bois u farmasevtika sanoatida qimmatbaho xom ashyo sifatida juda
qadirlanadi.Maqolada aynan ushbu o’simlikning yetishtirish texnalogiyasi
shifobaxshligi , tabobatimizda qaysi kasalliklarda foyda bo’lishi haqida ma’lumotlar
belirgan.
Abstract:
The Sohta Kashtan plant is widely used in medicine for its fruits and leaves.
For this reason, it is highly valued in the pharmaceutical industry as a precious raw
material. The article provides information on the cultivation technology of this plant, its
medicinal properties, and its benefits in treating various diseases in our traditional
medicine.
Kalit so’zlar:
Aesculus hippocastanum, Castanea aesculin va aescin
Key words:
Aesculus hippocastanum,Castanea aesculin va aescin
O‘simlik ilmiy nomi:Sohta kashtan (Aesculus hippocastanum) o'simligining kelib
chiqish vatanini aniqlashda, uning tabiiy tarqalish joylari haqida gapiradigan bo'lsak, u
Balkanning janubi va Kichik Osiyo (Turkiya) hududlarida o'sadigan o'simlikdir. Sohta
kashtani Avstriyada, Germaniyada, Gretsiyada va boshqa Yevropa mamlakatlarida ham
keng
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
7
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tarqalgan. U o'simlik sifatida o'zining manzarali va dorivor xususiyatlari uchun
parklarda va bog'larda keng ekiladi.Shuningdek, sohta kashtani 17-18 asrda Yevropaga
olib kelingan va o'sha paytda u yevropalik bog'bonlar tomonidan avvaliga dekorativ
maqsadlarda, keyinchalik esa dorivor vosita sifatida ham foydalanilgan. Shundan so'ng,
u butun dunyo bo'ylab tarqalgan, ayniqsa mo''tadil iqlim sharoitlariga mos joylarda.
Sohta kashtan (Aesculus hippocastanum) — asalpi turdagi, ba'zida "yovvoyi kashtan"
deb ataladigan daraxt. U Rosaceae oilasiga mansub bo'lib, odatda yirik, bargli daraxt
sifatida tanilgan. Sohta kashtanining ba'zi asosiy biologik xususiyatlari: Barkli o'simlik:
Bu daraxtning bo'yi 20-25 metrga yetishi mumkin. Tanasi toshloq, yuzi esa gorizontal
ravishda tarqalayotgan ildizlar va katta, yo'qilgan barglari bilan ajralib turadi. Barglari:
Barglari 5-7 uzun, tor tishlangan bargdan iborat, uzunligi 15-30 sm bo'lishi mumkin.
Gul va meva: Sohta kashtanining gul hosili ajoyib, oq yoki pushti rangli, panicle
(xususiy guruh shaklidagi) ko'rinishida bo'ladi. Gullar aprel-may oylarida ochiladi.
Mevasi — katta, shishgan, to'rtburchak shakldagi qobiq bilan o'ralgan, ichida katta qora
soxta kashtan poyasi bor. Mevalar iyul- sentabr oylarida yetiladi. Tuproq va ozuqa:
Sohta kashtaniga yaxshilab urug'lantirilgan, drenajlangan, nam va biroz kislotali yoki
neytral tuzli tuproq muvofiq keladi. Ekologiyasi:Sohta kashtani tropik iqlimda o'smaydi,
ammo sovuq iqlimlarga ham yaxshi moslashgan. U Evropaning ko'plab qismlarida va
Shimoliy Amerikada keng tarqalgan. Ekologik jihatdan, sohta kashtani quyidagi
xususiyatlarga ega: Iqlim talablari: U asosan mo''tadil iqlim sharoitida yaxshi o'sadi.
Qishki sovuqlarga chidamli, lekin uzoq muddatli quruqlik yoki issiqlikka qarshi kamroq
chidamli. Tuproq talablari: Drenajlangan, unumdor va neytral yoki ozgina kislotali
tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. Yaxshi suv o'tkazish va yerning nisbatan namligi uning
o'sishi uchun ideal hisoblanadi. Ko'rgazmali mevali daraxt: Kashtan daraxti ko'pincha
parklar va yirik bog'larda ekilgan bo'ladi. U tez o'sib, keng soyalar yaratadi va atrof-
muhitga nafaqat ekologik foyda, balki estetik go'zallik ham qo'shadi. Yetishtirish
Texnologiyasi:Sohta kashtanini yetishtirishda ba'zi muhim texnologik jihatlar mavjud:
Urug'dan ekish: Sohta kashtanini urug'lari orqali ko'paytirish mumkin. Urug'lar kuzda
yig'ilib, 2-3 oy davomida sovuq holatda saqlanishi kerak. Bu, ularning to'liq rivojlanishi
va yangi o'simliklarni rivojlantirishi uchun zarur. Bahor ekish: Kashtan urug'ini bahorda
ekish eng yaxshi natijalarni beradi. Urug'ni tuproqqa 3-4 sm chuqurlikda ekib, 25-30 sm
orasidagi masofaga joylashtirish kerak.
Ildizning rivojlanishi: Ko'chatlar ildiz otishi uchun avval ko'chatlarga yaxshi
sharoit yaratish zarur. Tuproqning doimiy namligi, drenaj va ozuqa moddalarini
tekshirib turish zarur. Barg va sovuqdan himoya qilish: O'simliklarni quyosh nuridan
himoya qilish, yuqori haroratlarda suvli holatda bo'lishiga ehtiyot bo'lish zarur. Qish
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
8
Synapses:
Insights Across the Disciplines
oylarida qattiq sovuqlardan himoya qilish uchun o'simliklarni qoplash yoki
qo'shimcha izolyatsiya qilish mumkin. Sug'orish va urug'lantirish: Sohta kashtani
muntazam ravishda sug'orilishini talab qiladi. Dastlabki yillarda tuproqni doimiy
ravishda nam tutish zarur. Kashtan yillik urug'lantirishni talab qiladi, asosan azot, fosfor
va kaliy elementlari bilan oziqlantirish kerak.
Sohta kashtan (Aesculus hippocastanum) o'simligi o'zining dorivorlik
xususiyatlari bilan ham mashhur. Kashtanning turli qismlaridan, xususan uning
mevalaridan va po'latlari (korinlaridan) turli dorivor vositalar tayyorlanadi. Quyida
sohta kashtanining dorivorlik xususiyatlarini batafsil ko'rib chiqamiz.
Dorivorlik xususiyatlari:Sohta kashtanining dorivorlik xususiyatlari ko'plab asab
tizimi va qon tomir tizimi kasalliklarini davolashda qo'llaniladi. Uning tarkibida faol
moddalar mavjud bo'lib, ular organizmga turli foydalar keltiradi. Saponinlar: Sohta
kashtanining asosiy faol moddalari saponinlar (aesculin va aescin) hisoblanadi. Bu
moddalar qon tomirlarini mustahkamlash, qon aylanishini yaxshilash va shishlarni
kamaytirishga yordam beradi. Aescinning eng muhim xususiyati – qon tomirlarining
elastikligini oshirish va qonning suyuqligini yaxshilashdir. Taninlar: Taninlar
antioksidant sifatida ishlaydi va organizmdagi yallig'lanish jarayonlarini pasaytiradi.
Shuningdek, ular ichak faoliyatini yaxshilash va ichki organlardagi shishlarni
kamaytirishda foydalidir. Flavonoidlar: Kashtan tarkibida flavonoidlar mavjud bo'lib,
ular organizmga qarshi oksidlanish jarayonlarini sekinlashtirishda yordam beradi va qon
tomirlarining holatini yaxshilaydi. Foydalanish sohalari va davolash xususiyatlari:Sohta
kashtanining dorivor xususiyatlari asosan quyidagi sohalarda qo'llaniladi: Qon tomir
tizimi kasalliklari: Sohta kashtani varikoz tomirlar, tromboflebit, hemoroidlar, va boshqa
qon tomir kasalliklarini davolashda samarali hisoblanadi. Aescin, kashtanning asosiy
faol moddasi, qon aylanishini yaxshilashga yordam beradi va tomirlarni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, qonning suyuqligini yaxshilab,
tomirlarning shishishini kamaytiradi. Yallig'lanishga qarshi: Kashtan o'simligining
ekstraktlari yallig'lanishga qarshi xususiyatlarga ega. Bu, ayniqsa, artrit yoki boshqa
yallig'lanishli kasalliklarda qo'llaniladi. Kengaygan qon tomirlar va shishlarni
kamaytirish: Sohta kashtani qonda suv muvozanatini normallashtiradi, bu esa shishlar
va qorin bo'shlig'ida ortiqcha suyuqlik yig'ilishini kamaytiradi. Odatda bu xususiyat
shishlar va yallig'lanishni davolashda qo'llaniladi. Tuxumdon va asab tizimi: Kashtan
ekstrakti ba'zan asab tizimi kasalliklarini, xususan, asab jarayonlarini sekinlashtirish va
tiklash uchun ishlatiladi. Qon bosimini boshqarish: Sohta kashtanining tarkibidagi
moddalar qon bosimini tartibga solishga yordam beradi, bu esa gipertenziyadan aziyat
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
9
Synapses:
Insights Across the Disciplines
chekadigan bemorlar uchun foydali bo'lishi mumkin. Foydalanish usullari:Sohta
kashtanidan dorivor maqsadlarda turli shakllarda foydalanish mumkin: Ekstraktlar:
Kashtan o'simligi turli dorivor ekstraktlari sifatida ishlab chiqariladi. Bu ekstraktlar
qo'shimcha sifatida kapsulalar yoki tabletkalar shaklida mavjud bo'lishi mumkin.
Choylar va infuziyalar: Kashtan mevalari, barglari yoki po'latlari (korinlari)dan
tayyorlangan choylar yoki infuziyalar ichak tizimi va qon aylanishi muammolarini
davolashda ishlatiladi. Tashqi ishlatish: Kashtanning po'latlari va ekstraktlari tashqi
ishlatiladigan krem va malhamlar shaklida mavjud. Bu mahsulotlar terining
yallig'lanishini kamaytirish, shishlarni pasaytirish va qon tomirlarini mustahkamlash
uchun qo'llaniladi. Izoh va ehtiyot choralar:Zararlanish va yon ta'siri: Sohta kashtanining
ba'zi qismlari (masalan, mevalari) odamlar uchun zaharli bo'lishi mumkin. Shuning
uchun, kashtanni faqat ekspert maslahatiga asoslanib va zarur tayyorlov usullaridan
keyin foydalanish kerak. Kattalar uchun, ayniqsa, nozik dozalar bilan va faqat malakali
dorivor mahsulotlar sifatida ishlatish zarur. Boshqa dorilar bilan o'zaro ta'sir: Sohta
kashtani qon tomirlarining faoliyatini yaxshilash uchun ishlatiladi, shuning uchun qon
siqilishiga qarshi dori-darmonlar bilan birga foydalanishdan saqlanish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Vavilov, N.I. (1951). The Origin and Geography of Cultivated Plants. Moscow:
Academy of Sciences of the USSR.
Ushbu asarda o'simliklarning kelib chiqishi va ularning tarqalishi haqida batafsil
ma'lumot berilgan.
2. Kowalczewski, A., & Wojciechowski, R. (2003). Aesculus hippocastanum: Biology
and Applications. Botanical Journal.
Bu maqola sohta kashtanining biologik xususiyatlari va uning turli sohalarda
qo'llanilishi haqida muhokama qiladi.
3. Chevallier, A. (1996). The Encyclopedia of Medicinal Plants. New York: DK
Publishing. Dorivor o'simliklar haqida keng qamrovli ma'lumotlar bo'lib, sohta
kashtanining dorivor xususiyatlari haqida ham ma'lumotlarni o'z ichiga oladi.
4. Hill, A. (2004). Plants for Health and Healing. New York: Random House.
O'simliklarning tibbiy ahamiyati va ularning xalq tabobatidagi roli haqida.
5. Duke, J.A. (1983). Handbook of Medicinal Herbs. CRC Press
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
10
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Sohta kashtanining dorivor xususiyatlari, foydalanish usullari va potentsial yon
ta'sirlari haqida batafsil ma'lumotlar.
6. Zohary, D., & Hopf, M. (2000). Domestication of Plants in the Old World. Oxford
University Press. O'simliklar va ularning tarqalishi, shu jumladan, sohta kashtanining
tarixi.
7. Huxley, A., Griffiths, M., & Levy, M. (1992). The New Royal Horticultural Society
Dictionary of Gardening. London: Macmillan.
O'simliklar va ularning bog'dorchilikdagi foydalanilishi haqida ma'lumot beradi, shu
jumladan, sohta kashtanining ekish va parvarish qilish haqida.
8. Perry, L. (1995). Herbal Medicine: A Guide for Healthcare Professionals. London:
Pharmaceutical Press. Dorivor o'simliklar va ularning sog'liqni saqlashdagi roli haqida
keng qamrovli ma'lumot.
9. https://uz.healthy-food-near-me.com/orthosiphon-stamens-kidney-
