SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
51
Synapses:
Insights Across the Disciplines
BUXORO MINIATYURA MAKTABI: SHARQ SAN’ATINING NOYOB
YODGORLIGI.
Ergasheva Shahnoza katta ilmiy xodimi
Buxoro tasviriy san'at muzeyi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada Buxoro miniatyura maktabining tarixiy
shakllanishi, estetik xususiyatlari va san’atdagi o‘rni yoritilgan. XVI–XVII asrlarda
gullab-yashnagan bu maktab Sharq tasviriy san’atining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Maqolada miniatyura tarixi unda aks etgan mavzular, uslubiy jihatlar,
mashhur ustalar hamda maktabning bugungi kunda davom etayotgan an’analari haqida
ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
Buxoro miniatyura maktabi, sharq miniatyura san’ati, hirot
maktabi, islomiy qo‘lyozmalar, miniatyura kompozitsiyasi, tasviriy san’at, estetik
uslubiyat, qur’on bezagi, sufiy mavzular, rang-baranglik, o‘zbek miniatyura an’analari,
zamonaviy miniatyura san’ati.
Sharq san’atida miniatyuraning o‘rni
Sharq san’ati o‘zining chuqur falsafasi, rang-barang uslublari va nozik ishlovlari
bilan ajralib turadi. Uning muhim yo‘nalishlaridan biri bu — miniatyura san’ati bo‘lib,
u asrlar davomida estetik go‘zallik, tarixiy xotira va madaniy o‘ziga xoslikni saqlab
qolish vositasi bo‘lib xizmat qilgan. Miniatyura — bu mayda hajmda chizilgan, ammo
nihoyatda nozik detallar bilan boyitilgan tasviriy san’at asari bo‘lib, odatda
qo‘lyozmalarni bezash, tarixiy voqealarni tasvirlash yoki badiiy asarlarni vizual
ifodalash maqsadida yaratilgan. Islomiy madaniyatda haykal va katta miqyosdagi portret
san’ati cheklanganligi sababli, miniatyura tasviriy san’atga bo‘lgan ehtiyojni qondirgan.
Shu bois, bu san’at diniy jihatdan ham, madaniy jihatdan ham maqbul va muhim
hisoblangan. Miniatyuralarda aks etgan obrazlar ko‘pincha tasavvufiy, axloqiy yoki
tarixiy ma’nolar bilan boyitilgan. Bu esa ularni nafaqat estetik, balki tarbiyaviy vosita
sifatida ham muhim qilib qo‘ygan.
Miniatyura san’ati nafaqat tasviriy san’at, balki adabiyot, xattotlik, naqsh va
me’moriy bezak san’atlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ko‘pincha miniatyura asarlari
xattotlik namunalarini bezashda, kitob san’ati doirasida ishlatilgan. Bu uyg‘unlik
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
52
Synapses:
Insights Across the Disciplines
natijasida Sharq san’ati o‘ziga xos, mukammal san’at tizimini yaratgan: har bir
element bir-birini to‘ldiradi va boyitadi.
Tarixiy rivojlanish
Sharq miniatyura san’ati o‘z ildizlarini Eron, Hindiston, Turk sultonliklari va
Markaziy Osiyo kabi hududlardan oladi. U islomiy qo‘lyozmalar bezagining muhim
elementi sifatida vujudga kelgan. Eronning Ilxoniylar va Timuriylar davrida miniatyura
san’ati yuksak darajada taraqqiy etdi. Ayniqsa, Hirot maktabi (XV asr) bu san’atning
eng yorqin namoyandalaridan biri hisoblanadi. Kamoliddin Behzod kabi rassomlar bu
yo‘nalishni san’at darajasiga ko‘tardilar. Markaziy Osiyo hududida, ayniqsa, Samarqand
va Buxoro shaharlari miniatyura san’atining yirik markazlariga aylangan. U yerda
ishlangan asarlar nafaqat estetik jihatdan, balki ma’naviy va tarbiyaviy ahamiyatga ega
bo‘lgan.
Buxoro miniatyura maktabi —
Markaziy Osiyo san’at tarixida muhim o‘rin
egallagan, o‘ziga xos uslub va uslubiyatga
ega bo‘lgan ijodiy yo‘nalishdir. U Sharq
tasviriy
san’atining
eng
nafis
ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi. Bu
maktabda yaratilgan asarlar faqat bezak
emas, balki chuqur mazmun va madaniy
qadriyatlarni ham o‘zida mujassam etadi. Bu
maktabning rivojlanish tarixi asosan XVI–
XVII asrlarga, ya’ni Shayboniylar va
Ashtarxoniylar hukmronligi davriga to‘g‘ri
keladi. Buxoro o‘sha davrlarda nafaqat
siyosiy, balki ilm-fan, adabiyot va san’at
markaziga aylangan edi. Shu sababli
miniatyura san’ati uchun qulay muhit
vujudga
keldi.
Buxoro
maktabining
shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan
manba bu — Hirot miniatyura maktabi edi.
Kamoliddin Behzod asos solgan Hirot maktabi nafis tasvir, psixologik obraz yaratish,
kompozitsion aniqlik va rang-baranglik bilan ajralib turgan. Hirotdan Buxoroga ko‘chib
kelgan san’atkorlar orqali bu an’analar Buxoroda davom ettirildi, ammo asta-sekin
Buxoro maktabi o‘ziga xos yo‘lni tanladi. Buxoro rassomlari o‘zlarining uslublarini
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
53
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ishlab chiqib, maktabga mustaqil yo‘nalish berishga muvaffaq bo‘ldilar. Buxoro
o‘z davrida madaniyat, ilm-fan va san’at markazi sifatida tanilgan bo‘lib, bu holat
miniatyura san’atining rivojiga katta turtki bo‘lgan.
Buxoro
miniatyura
maktabining
asarlari
quyidagi
xususiyatlarga
ega:
-
Kompozitsiya:
Asarlarda
tafsilotlarga
e’tibor
qaratilgan.
- Ranglar: Yorqin va boy ranglar, oltin va kumush ranglar keng qo‘llanilgan.
- Mavzular: Diniy, falsafiy va sufiy mavzular asosiy o‘rin tutadi.
Buxoro miniatyura maktabining asoschilaridan biri bu Mahmud Muzahhib. U Hirot
maktabining buyuk vakili Kamoliddin Behzod an’analarini davom ettirib, ularni Buxoro
muhitiga moslashtirgan. Mahmud Muzahhib XVI asr boshlarida yashab ijod qilgan
mashhur miniatyurachi va bezak ustasi. U dastlab Hirotda (Afg'oniston hududida)
Kamoliddin Behzodning ta’siri ostida tahsil olgan va ishlagan. Keyinchalik Buxoroga
ko‘chib o‘tgan va o‘z faoliyatini shu yerda davom ettirgan. Muzahhibning asarlarida
Hirot maktabining nafislik va tafsilotlarga e’tibor berish an’analari saqlanib qolgan.
Uning miniatyuralarida insoniy his-tuyg‘ular, hayotiy voqealar va ijtimoiy sahnalar
realistik tarzda tasvirlangan. Yorqin va sokin ranglar uyg‘unligi, qur’oni karim va
she’riy asarlarning sahifalariga bag‘ishlangan bezaklar yaqqol ko‘zga tashlanadi.
“Darvesh ziyorati” Mahmud Muzahib imzosi
bilan Sa’diy Sheroziyning Gulistonidan nusxa.
Kamoliddin Behzod Aʼyonlar kengashi,
"Muraqqoyi Gulshan"
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
54
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Buxoro miniatyura san’atining so‘nggi yirik vakillaridan biri Sadriddin
Pochchaev (1876–1948). Sadriddin Pochchaev o‘zining ijodiy faoliyati bilan Sharq
miniatyura an’analarini 20-asrga muvaffaqiyatli olib o‘tgan san’atkordir. Sadriddin
Pochchaev miniatyura san’atida o‘ziga xos uslub yaratgan. U Sharq miniatyura
an’analarini zamonaviy mavzular bilan boyitib, o‘z asarlarida klassik Sharq she’riyoti
syujetlarini Buxoro me’morchiligi bilan uyg‘unlashtirgan. Uning asarlarida “Alisher
Navoiy”, “Yusuf va Zulaiho”, “Farhod va Shirin” kabi mashhur dostonlarga ishlangan
miniatyuralar mavjud. Sadriddin Pochchaevning asarlari orasida “Paxta terimi”, “Boy
ayollar arg‘amchida”, “Saylov” kabi zamonaviy mavzularga bag‘ishlangan miniaturalar
mavjud. Uning “Paxta terimi” asarida kollektivlashtirish davridagi mehnat jarayoni
tasvirlangan bo‘lib, unda erkaklar va ayollar paxta terayotgan sahna aks ettirilgan.
“Saylov” asarida esa saylov jarayoni, saylovchilarning faol ishtiroki realistik tarzda
ifodalangan. Sadriddin Pochchaevning asarlari Buxoro tasviriy san’at muzeyida
saqlanadi. Uning ijodi Buxoro miniatyura maktabining 20-asrdagi davomchisi sifatida
katta ahamiyatga ega. Uning asarlari orqali Sharq miniatyura san’ati an’analari
zamonaviy ruhda davom ettirilgan. Sadriddin Pochchaev Buxoro miniatyura san’atining
so‘nggi yirik vakillaridan biri bo‘lib, o‘zining ijodi orqali Sharq miniatyura an’analarini
zamonaviy mavzular bilan boyitgan. Uning asarlari Buxoro madaniy merosining
ajralmas qismidir.
Sadriddin Pochchaev “Farxod va Shirin”
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
55
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Bugungi kunda Sharq miniatyurasi nafaqat tarixiy meros, balki zamonaviy
san’at ilhomi sifatida ham qayta tiklanmoqda. Ko‘plab rassomlar, dizaynerlar va
san’atshunoslar bu san’at turidan foydalanib, yangi g‘oyalar va loyihalar ustida
ishlamoqda. O‘zbekistonda ham miniatyura san’atiga qiziqish ortib bormoqda. Ilmiy
izlanishlar, ko‘rgazmalar, o‘quv dasturlari va zamonaviy miniatyura maktablari bu
yo‘nalishni rivojlantirishda muhim o‘rin tutmoqda.
Xulosa.
Sharq miniatyura san’ati — bu o‘ziga xos estetik tizim, madaniy meros
va tarixiy xotiraning betakror ifodasidir. Uning eng yuksak namoyonlaridan biri bo‘lgan
Buxoro miniatyura maktabi asrlar davomida nafaqat san’atkorlik an’analarini, balki
xalqning ma’naviy dunyosini, hayot falsafasini ham o‘zida mujassam etgan. Bu maktab
vakillari, jumladan, Mahmud Muzahhib va Sadriddin Pochchaev kabi san’atkorlar orqali
miniatyura san’ati har bir avlod uchun o‘z zamonasi bilan uyg‘un holda yashab
kelmoqda. Ularning asarlari orqali biz nafaqat tarixni, balki zamon ruhini, estetik
qarashlarni va insoniy qadriyatlarni ko‘ramiz. Buxoro maktabi bugungi kunda ham
Sharq san’ati taraqqiyotining muhim asoslaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shu bois,
miniatyura san’atini o‘rganish va uni asrab-avaylash — bu madaniy xotiramizni saqlash
va kelajak avlodlarga yetkazish yo‘lidagi muhim qadamlardandir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Alisher Navoiy. Xamsa (to‘plam). — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, turli yillarda.
2.
Binyon, L., Wilkinson, J. V. S., & Gray, B. (1933). Persian Miniature Painting:
Including a Critical and Descriptive Catalogue of the Miniatures Exhibited at
Burlington House, January–March, 1931. London: Oxford University Press.
3.
G‘aniyeva, N. (2001). O‘zbek miniatyura san’ati. — Toshkent: San’at nashriyoti.
4.
Suleymanova, S. (2010). Markaziy Osiyo miniatyura maktablari va ularning
rivojlanish bosqichlari. — Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.
5.
Nasr, Seyyid Hossein. (1987). Islamic Art and Spirituality. — New York: State
University of New York Press.
6.
Qosimova, Z. (2018). Kamoliddin Behzod va Hirot miniatyura maktabi. —
Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti.
7.
Welch, S. C. (1976). Persian Painting: Five Royal Safavid Manuscripts of the
Sixteenth Century. — New York: The Metropolitan Museum of Art.
8.
Miniatyura san’ati. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi // www.uzencyclopedia.uz
— (online manba, ko‘rilgan sana: 2025-yil 28-may).
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
56
Synapses:
Insights Across the Disciplines
9.
Karimov, A. (2020). Islom san’ati va tasviriy ifoda: cheklovlar va
imkoniyatlar. — “Sharqshunoslik” ilmiy jurnali, №2.
10.
Qomus.info. Buxoro miniatyura maktabi. Elektron manba:
11.
Shodmonov, B. (2015). Oʻzbek miniatyura san’ati tarixidan. Toshkent: “San’at”
nashriyoti.
12.
Аминов, А. Ш., Мамурова, Д. И., Маматов, Д. К., & Собирова, Ш. У. (2021).
Проблемы организации самостоятельной работы студентов в высших
учебных заведениях.
European science
, (2 (58)), 77-79.
13.
Собирова, Ш. У., Ядгаров, Н. Д., Мамурова, Д. И., & Шукуров, А. Р. (2021).
Основы, цели и задачи обучения изобразительному искусству.
European
science
, (2 (58)), 62-65.
14.
Маматов, Д. К., & Мамурова, Д. И. (2016). Педагогические конфликты:
способы их урегулирования.
NovaInfo. Ru
,
4
(57), 408-417.
15.
Мамурова, Д. И., & Мамурова, Ф. И. (2015). Соотношения навыков черчения
с опытом психологического исследования.
Вестник по педагогике и
психологии Южной Сибири
, (1), 58-65.
16.
Olimov, S. S., & Mamurova, D. I. (2022). Directions For Improving Teaching
Methods.
Journal of Positive School Psychology
, 9671-9678.
17.
Mamurova, D. (2024, January). Consolidation and generalization of theoretical
knowledge
through
independent
education.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
(Vol. 1, No. 1,
pp. 255-258).
18.
Abdullaev S., Mamatov D. Pedagogical foundations in the teaching of folk arts
and crafts of Uzbekistan in the training of teachers of fine arts //E3S Web of
Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 420. – С. 10019.
19.
Djalolovich, Y. N., Kodirovich, M. D., Ruziboevich, S. A., & Islomovna, M. D.
(2021). Improving the professional training of fine art teachers.
European science
,
(2 (58)), 44-46.
20.
Шукуров, А. Р., Ядгаров, Н. Д., Маматов, Д. К., & Аминов, А. Ш. (2021).
Методика использования компьютерных программ на уроках рисования в
средней школе.
European science
, (2 (58)), 47-50.
21.
Pirnazarov G. F., Mamurova F. I., Mamurova D. I. Calculation of Flat Ram by the
Method of Displacement //EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION. – 2022. – Т. 2. – №. 4. – С. 35-39.
22.
Mamurova D. I., Ibatova N. I., Badieva D. M. The importance of using the keys-
stadi innovative educational technology method in training the image module of
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
57
Synapses:
Insights Across the Disciplines
geometric shapes //Scientific reports of Bukhara State University. – 2020. – Т. 4.
– №. 1. – С. 335-338.
23.
Ilkhamovna I. S. DEVELOPMENT OF STUDENTS’CREATIVE ABILITIES IN
FINE ARTS LESSONS //International conference on multidisciplinary science.
– 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 104-107.
24.
Сулаймонова, М. Б., Азимов, Б. Б., Азимова, М. Б., & Тухсанова, В. Р. (2021).
ДОСТИЖЕНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКОЙ И НРАВСТВЕННОЙ ЗРЕЛОСТИ
ОБУЧАЮЩИХСЯ
ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОМУ
ИСКУССТВУ.
European
science
, (3 (59)), 53-56.
25.
Avliyakulova, N. M. (2021). Tasviriy San’at O ‘Qitish Metodikasi» Fanidan
Topshiriqlarni Nazorat Qilish Va Baholash.
BARQARORLIK VA YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
,
1
(5), 270-276.
26.
Sadikovna, M. A., Razzokovna, O. G., Ilhamovna, I. S., & Muzaffarovna, A. N.
(2021). The place of art in personal development.
European science
, (2 (58)), 98-
100.
27.
Ramazanova, O. K., & qizi Mustaqimova, G. G. (2022). Formation and
Development of National Musical Traditions.
european journal of innovation in
nonformal education
,
2
(1), 336-339.
28.
Ramazanova, O. K., & Shukurov, M. (2022). Historical development of status.
29.
Sulaymonova, M. B. (2023). TASVIRIY SAN'ATNI O ‘QITISHDA
HAMKORLIKDAGI
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH
ASOSLARI.
Inter education & global study
, (5), 13-19.
30.
Sulaymonova, M. B. (2024). ISSUES OF IMPROVING BUKHARA
MUSEUMS.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology
,
4
(4), 301-
304.
31.
Азимов, Б. Б., Азимова, М. Б., Тухсанова, В. Р., & Сулаймонова, М. Б. (2021).
Педагогические, психологические и методические основы проведения бесед
об искусстве.
European science
, (2 (58)), 38-40.
