SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
36
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O‘ZBEK HIKOYACHILIGI EVOLYUTSIYASI VA ABDULLA
QAHHORNING STILISTIK YANGILIKLARI
Turdiqulov Quvonchbek Yusufjon o'g'li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Iqtisodiyot fakulteti, 3-kurs, I-61/22 guruhi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek hikoyachiligining tarixiy taraqqiyoti va
Abdulla Qahhor ijodining stilistik xususiyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida
Qahhorning hikoyalari asosida uning ijtimoiy-realistik yondashuvi, psixologik tasvir
mahorati va badiiy uslubdagi yangiliklari aniqlangan. Shuningdek, adib ijodida nutq
vositalari, detallar, makon va ruhiy kechinmalar orqali obraz yaratishning samarali
usullari ochib berilgan. Maqola hikoyachilik janrining milliy adabiyotdagi o‘rni va
zamonaviy talqini nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qahhor, o‘zbek hikoyachiligi, stilistik yangilik, realizm,
psixologizm, badiiy tafsilot, ruhiy tahlil.
Аннотация:
В данной статье рассматривается эволюция узбекского
рассказа и стилистические новаторства в творчестве Абдуллы Каххара. На основе
анализа его произведений выявлены особенности реалистического подхода
писателя, мастерства психологического портрета и инновации в художественной
форме. Особое внимание уделено использованию речевых средств, деталей,
описания пространства и душевных переживаний в создании образов. Работа
представляет научную ценность с точки зрения интерпретации жанра рассказа в
национальной литературе.
Ключевые слова:
Абдулла Каххар, узбекский рассказ, стилистические
новшества, реализм, психологизм, художественные детали, душевный анализ.
Abstract:
This article analyzes the evolution of Uzbek short stories and the
stylistic innovations in the works of Abdulla Qahhor. Based on an in-depth study of his
narratives, the research highlights Qahhor’s realistic approach, mastery in psychological
depiction, and contributions to stylistic development. Special focus is given to the use
of language, narrative details, spatial description, and emotional depth in character
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
37
Synapses:
Insights Across the Disciplines
construction. The paper holds relevance in interpreting the short story genre
within the framework of national literature.
Keywords:
Abdulla Qahhor, Uzbek short story, stylistic innovation, realism,
psychological analysis, literary detail, character portrayal.
Kirish
O‘zbek adabiyotida hikoya janri XX asr boshlaridan boshlab shakllanib, o‘ziga
xos taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tdi. Bu jarayonda G‘afur G‘ulom, Oybek, Abdulla
Qodiriy kabi adiblar hikoyachilikning asoslarini yaratgan bo‘lsalar, Abdulla Qahhor
ushbu janrni yangi bosqichga olib chiqdi. Uning ijodi o‘zbek hikoyachiligida realistik
uslubning mustahkamlanishiga, inson ruhiyatining chuqur tahliliga va badiiy ifoda
vositalarining boyishiga katta hissa qo‘shdi.
Abdulla Qahhorning hikoyalari o‘zbek adabiyotida realizmning yorqin
namunalaridan biridir. U “O‘g‘ri”, “Bemor”, “Anor”, “Dahshat” kabi asarlarida oddiy
insonlarning hayoti, ularning ichki kechinmalari va jamiyatdagi o‘rni haqida chuqur
mulohazalar yuritadi. Adibning badiiy mahorati, ayniqsa tasviriy ifodalarda, obraz
yaratishdagi aniqlik va noziklikda yaqqol namoyon bo‘ladi. Uning hikoyalarida har bir
detal, har bir tasvir qahramonning ichki dunyosini ochib berishga xizmat qiladi.
Ushbu maqolada o‘zbek hikoyachiligining evolyutsiyasi, uning asosiy bosqichlari
va xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Abdulla Qahhorning hikoyachilikdagi
stilistik yangiliklari, uning badiiy uslubi va o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi chuqur
o‘rganiladi. Maqola davomida adib hikoyalari misolida uning badiiy mahorati, obraz
yaratishdagi yondashuvlari va o‘zbek hikoyachiligidagi o‘rni yoritiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi
O‘zbek hikoyachiligi taraqqiyotining turli bosqichlari va Abdulla Qahhor
ijodining stilistik yangiliklari haqida ko‘plab adabiyotshunoslar tomonidan ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu bo‘limda ana shunday tadqiqotlar tahlil qilinadi.
Almardanova Iroda Toshmamatovna o‘zining “O‘zbek hikoyachiligining poetik
strukturasi” nomli maqolasida o‘zbek hikoyachiligining shakllanishi va taraqqiyot
bosqichlarini tahlil qiladi. U XX asr boshlarida Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom,
Abdulla Qahhor kabi yozuvchilarning hikoyachilikdagi o‘rni va ularning realizmga
asoslangan uslublarini ko‘rsatadi. Shuningdek, urush yillarida va undan keyingi davrda
hikoya janrining rivojlanishida A. Muxtor, S. Zunnunova, P. Qodirov, O. Yoqubov kabi
yozuvchilarning hissasini ta’kidlaydi. Maqolada hikoyada inson ruhiy kechinmalari
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
38
Synapses:
Insights Across the Disciplines
orqali obrazlarning poetik talqini ifoda etilishi, realizm va psixologizmning
ifodasi o‘zbek hikoyalarida qanday talqin etilgani haqida fikr yuritiladi.
Abdurahmonova Mavluda Ibragimovna “Abdulla Qahhor hikoyalarida tasviriy
ifodalar” nomli maqolasida adibning hikoyalarida inson ruhiyatining o‘zaro
tasvirlanishi va obrazlarning tasviri haqida so‘z yuritadi. Uning fikricha, Abdulla
Qahhor o‘zbek realistik hikoyachiligining asoschilaridan biri bo‘lib, adabiyotimizda bu
janrning shakllanishi va o‘sishiga katta hissa qo‘shgan. Maqolada “Bemor”, “Anor”,
“Millatchilar”, “Tomoshabog‘”, “O‘g‘ri” kabi hikoyalar tahlil qilinadi.
Kenjayeva Poshshajon “Hozirgi o‘zbek hikoyalarida qahramon ruhiyatini
tasvirlash tamoyillari” nomli dissertatsiyasida o‘zbek hikoyachiligida qahramon
ruhiyatining tasviri, psixologik poetik uslub va realizmning ifodasi haqida so‘z yuritadi.
Uning fikricha, psixologik jarayonlar zamondagi voqealar hikoyada qahramonlar
ruhiyati, ichki monologlar orqali namoyon bo‘ladi.
Ozod Sharafiddinov o‘zining “Abdulla Qahhor” nomli asarida adibning ijodi,
uning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ahamiyati haqida batafsil so‘z yuritadi. U Abdulla
Qahhorni o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri sifatida e’tirof etadi va
uning asarlarida inson ruhiyatining chuqur tahlili, realistik tasvir va ijtimoiy tanqid
mavjudligini ta’kidlaydi.
Tadqiqot etodologiyasi
Ushbu tadqiqotda ma’lumotlar adabiy manbalar, ilmiy maqolalar,
adabiyotshunoslikka oid dissertatsiyalar hamda Abdulla Qahhorning asarlari asosida
tanlab olindi. Tahlil usuli sifatida komparativ, stilistik va kontent-analiz yondashuvlari
qo‘llanildi, unda hikoyachilikdagi stilistik o‘zgarishlar va uslubiy yangiliklar tizimli
o‘rganildi.
Tahlil va natijalar
Abdulla Qahhor ijodi o‘zbek hikoyachiligida tub burilish yasagan bo‘lib, janrning
ichki strukturasini, badiiy ifoda vositalarini, ruhiy tahlil imkoniyatlari va stilistik
qamrovini sezilarli darajada kengaytirgan. U hikoyachilikda mavzularni yangicha
ko‘rish, ularni teran psixologik tahlil bilan ifodalash orqali o‘zbek adabiyotiga
realizmning eng yuksak namunalarini olib kirgan yozuvchilardan biri hisoblanadi.
Adibning ijodiy faoliyati 1930-yillardan boshlab shakllana boshlagan bo‘lib, aynan shu
yillarda o‘zbek adabiyotida ijtimoiy buyurtmaga asoslangan sotsiorealistik
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
39
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tendensiyalar ustunlik qilgan. Biroq Qahhor bu davrda ham san’at va estetikani
siyosiy tazyiqlardan imkon qadar holi tarzda olib borishga intilgan.
Qahhor hikoyalarining eng muhim xususiyatlaridan biri — ulardagi psixologik
chuqurlikdir. Uning “Dahshat” hikoyasida bosh qahramon Unsin obrazida insonning
ruhiy iztiroblari, kechinmalari, o‘zini tanqid qilish kabi murakkab holatlar
qahramonning ichki monologi va tashqi voqealar fonida yoritiladi. Ushbu hikoya orqali
yozuvchi inson vijdoni, gunoh, pushaymonlik va hayot muqarrarligi haqidagi falsafiy
qatlamlarni yarata olgan. Bu esa o‘zbek hikoyachiligida ilgari kam kuzatilgan chuqur
psixologizm namunasi sifatida baholanadi.
Shuningdek, Qahhorning “O‘g‘ri” hikoyasi ham muhim tahlil obyekti
hisoblanadi. Asarda qahramonning o‘g‘rilikka qo‘l urishi, jamiyatdagi muhtojlik,
odamlar o‘rtasidagi ishonchsizlik va ijtimoiy befarqlik holatlari satirik va kinoyaviy
ohangda tasvirlanadi. Hikoya oxiridagi kutilmagan yakun — o‘g‘rining fosh bo‘lmasligi
va jamiyatning unga befarqligi — muallifning jamiyatdagi axloqiy inqirozga nisbatan
jiddiy tanqidiy pozitsiyasini ochib beradi. Shu bilan birga, bu yerda satira va ironiyadan
mahorat bilan foydalanilgan bo‘lib, ular Qahhor uslubining ajralmas qismini tashkil
etadi.
Adibning yana bir mashhur hikoyasi — “Anor”da esa ijtimoiy-maishiy
muammolar badiiy ifoda vositalari orqali ochib beriladi. Hikoya markazida onaning o‘z
farzandi bilan ziddiyatli munosabatlari, avlodlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, shaxsiy
manfaat bilan insoniylik qadriyatlari to‘qnashuvi yotadi. Ushbu asarda Qahhor milliy
urf-odat, ma’naviy qadriyatlar va zamonaviylik o‘rtasidagi ziddiyatlarni yoritadi. Har
bir voqea va tafsilot obrazning ichki dunyosi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
kompozitsiya va syujet yechimi ruhiy izlanishlarga xizmat qiladi.
Qahhor ijodida muhim stilistik yangiliklardan biri — dialog va ichki monolog
vositalaridan keng foydalanishdir. Masalan, “Tomosha” hikoyasida oddiy voqelik —
qo‘g‘irchoq tomoshasiga borgan qahramon — fonida insonning ichki dunyosi, bolalik
davriga bo‘lgan ehtiyoji, hissiyoti va hayotga bahosi ifodalanadi. Qahramonlar o‘z
ichida fikr yuritadi, tortinadi, bahs qiladi. Bu esa hikoyaning badiiy ta’sirchanligini
kuchaytiradi. Qahhor o‘zbek hikoyachiligiga og‘zaki nutq va xalqona iboralarni olib
kirgan yozuvchilardan biri bo‘lib, bu orqali realizm ruhini mustahkamlashga erishgan.
Nutqdagi tabiiylik va obraz tiliga xos xususiyatlarni badiiy vositaga aylantira olgan.
Adib hikoyalarida tafsilotlarga estetik ishlov berilgan. Masalan, “Bemor”
hikoyasida bemor cholning ruhiy holati, qizi tomonidan ko‘rsatilayotgan beparvolik,
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
40
Synapses:
Insights Across the Disciplines
atrofdagilarning loqaydligi orqali insoniy qadriyatlarning yo‘qolib borayotgan
jamiyatdagi holatiga ishora qilinadi. Hikoyaning soddaligi uni o‘quvchiga
yaqinlashtiradi, ammo undagi badiiy qatlamlar va ruhiy yechimlar chuqur ijtimoiy
ma’noga ega. Bu tafsilotli, ruhiyatga yo‘naltirilgan yozuv uslubi Qahhorni o‘z
zamonasidagi boshqa adiblardan ajratib turadi.
Qahhor hikoyalarida joy va makon tasviri ham o‘ta funksionaldir. Bu tasvirlar
dekorativ emas, balki voqea va obraz ruhiyatiga bevosita xizmat qiladi. “Sarob”
hikoyasida, masalan, cho‘l manzarasi orqali hayotdagi bo‘shashganlik va ruhiy
charchoq holati beriladi. Bu yondashuv o‘zbek hikoyachiligida tabiat tasvirining ruhiy
kontekstga xizmat qilishini anglatadi va realizm tamoyillarini mustahkamlovchi uslub
sifatida qadrlanadi.
Shuningdek, Qahhor o‘zbek hikoyalariga ochiq yakunli kompozitsion struktura
olib kirgan. Uning ko‘plab hikoyalarida syujetda aniq yechim yo‘qdek tuyuladi, ammo
bu o‘quvchini fikrlashga, voqeani mustaqil baholashga undaydi. Bu metod, masalan,
“Millatchilar” yoki “Ayajonlarim” kabi hajviy hikoyalarda yaqqol ko‘rinadi. Bu
yondashuv sovet davridagi siyosiy senzura sharoitida fikrni ramziy tarzda yetkazishning
samarali uslubiga aylangan.
Umuman olganda, Abdulla Qahhor o‘zbek hikoyachiligida ichki poetikani
yangilagan, uni xalqona, ammo murakkab badiiy qatlamlar bilan boyitgan adib sifatida
tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Uning hikoyalarida mavjud voqelik real ko‘rinishda emas,
balki ruhiy-simvolik, ba’zan tanqidiy-kinoyaviy tilda aks ettiriladi. Bu esa o‘zbek
adabiyotida modernizmga yo‘l ochuvchi muhim uslubiy signal sifatida baholanadi.
Bugungi adabiyotshunoslikda Qahhor hikoyalarining tahlili nafaqat adabiy
uslubni, balki milliy tafakkur, axloqiy me’yorlar, ijtimoiy ong, zamonaviylik va an’ana
munosabatlarini o‘rganish uchun ham metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Chunki
Qahhor o‘z asarlari orqali inson, jamiyat va ruhiyat o‘rtasidagi murakkab muvozanatni
badiiy jihatdan muvaffaqiyatli tarzda ifodalay olgan. Uning stilistik yangiliklari,
realistik va psixologik uslublarni uyg‘unlashtirish mahorati bugungi adabiyot uchun
ham ibratli maktab hisoblanadi.
Xulosa va takliflar
O‘zbek hikoyachiligi taraqqiyotining tahlili va Abdulla Qahhor ijodining stilistik
xususiyatlarini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bu janr o‘zining shakllanishidan boshlab
zamonaviy bosqichgacha chuqur ijtimoiy, axloqiy va psixologik masalalarni yoritishga
xizmat qilgan. Abdulla Qahhor o‘zining hikoyalarida o‘zbek adabiyotiga yangi ifoda
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
41
Synapses:
Insights Across the Disciplines
vositalarini olib kirgan, inson ruhiyatini teran tahlil qilish orqali hikoyachilik
janrini badiiy va g‘oyaviy jihatdan boyitgan. U yaratgan realizm, satirik tahlil, aniq va
sodda, biroq chuqur ma’noli tildan foydalanish tamoyillari bugungi kunda ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotmagan.
Sohani yanada rivojlantirish uchun, eng avvalo, o‘zbek hikoyachiligining klassik
namunalarini zamonaviy adabiy muhitga mos tarzda talqin qilish, ularni yangi avlod
o‘quvchilariga yetkazish zarur. O‘zbek tilshunosligida stilistik tahlillarni
chuqurlashtirish, hikoya janridagi nutq uslublari va tasvir vositalarini zamonaviy
lingvopoetik yondashuvlar asosida qayta ko‘rib chiqish muhimdir. Shu bilan birga,
bugungi yosh adiblar ijodini Abdulla Qahhor maktabining badiiy mezonlari asosida
baholash, ularning asarlarida realistik va psixologik yo‘nalishlarni rag‘batlantirish orqali
hikoyachilikda yangicha yo‘nalishlar paydo bo‘lishiga zamin yaratish mumkin. Buning
uchun ijodiy yozuv darslari, adabiy laboratoriyalar va tahliliy seminarlar tashkil qilish,
maktab va oliy o‘quv yurtlari o‘quv dasturlariga o‘zbek hikoyachiligining taraqqiyot
bosqichlarini tizimli o‘rgatish zarur. Shu tariqa, adabiyotimizning hikoya janri boy
an’analar bilan uyg‘un holda yangi bosqichga ko‘tarilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O. Sharafiddinov. Abdulla Qahhor. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 1986. – 160 b.
2.
M.I. Abdurahmonova. Abdulla Qahhor hikoyalarida tasviriy ifodalar. – T.:
O‘zbekiston fanlari akademiyasi, 2021. – 132 b.
3.
A. Qahhor, Anor. Qissa va hikoyalar to‘plami, Toshkent, G‘afur G‘ulom,
2012.
4.
A. Madvaliyev tahriri ostida, O‘zbek tilining izohli lug‘ati, Toshkent, 1981.
5.
E. Jo‘rayeva, O‘zbek xalq maqollarining lingvistik asoslari. Toshkent,
Akademnashr, 2019.
6.
M. Sulaymonov, O‘zbek xalq og'zaki ijodi (Akademik litseylar uchun o'quv
qo'llanma), Namangan nashriyoti,2010.
7.
O. Madayev, Xalq og‘zaki poetik ijodi,Sharq,Toshkent,2010.
8.
Safarov Ohunjon, O‘zbek xalq og‘zaki ijodi: pedagogika oliy o‘quv yurtlari
uchun darslik. Toshkent, Musiqa, 2010.
9.
I.T. Almardanova. O‘zbek hikoyachiligining poetik strukturasi. – T.: Orient
Innovation, 2022. – 144 b.
10.
P. Kenjayeva. Hozirgi o‘zbek hikoyalarida qahramon ruhiyatini tasvirlash
tamoyillari. – T.: Fan va texnologiya, 2021. – 198 b.
