SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
116
Synapses:
Insights Across the Disciplines
TIL O‘RGANISHDA MOTIVATSIYANING ROLI: ICHKI VA
TASHQI OMILLAR TAHLILI
Shomamatova Marjona Safar qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Xorijiy til va adabiyoti 322 guruh talabasi.
Ilmiy rahbar: Gavhar Salomova
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada til o‘rganish jarayonida motivatsiyaning markaziy o‘rni, uning
ichki va tashqi turlari hamda har ikkala omilning ta’siri tahlil qilinadi. Til o‘rganishga
bo‘lgan qiziqish, o‘zini namoyon qilish istagi (ichki motivatsiya) va baho olish, mukofot,
ijtimoiy bosim (tashqi motivatsiya) singari faktorlar turli yoshdagi o‘rganuvchilarning
o‘zlashtirish darajasiga qanday ta’sir qilishi statistik asosda o‘rganiladi. Tadqiqot
natijalari o‘rgatuvchi va ta’lim tizimi ishtirokchilariga samarali yondashuvlar ishlab
chiqishda asos bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar
: til o‘rganish, motivatsiya, ichki omillar, tashqi omillar, til
kompetensiyasi, motivatsion strategiyalar.
KIRISH
Chet tilini o‘rganish — murakkab, ko‘p bosqichli va uzluksiz kognitiv jarayon
bo‘lib, u ko‘plab omillarga bog‘liq. Shulardan eng asosiylaridan biri — bu
motivatsiya
hisoblanadi. Motivatsiya o‘quvchi yoki talabani til o‘rganishga undovchi ichki va tashqi
kuchlarning majmui sifatida izohlanadi. Shaxsiy ishtiyoq, intilish va o‘z-o‘zini
rivojlantirish istagi ichki motivatsiyaga kirsa, baho, maqtov, ijtimoiy bosim, mukofotlar
kabi omillar tashqi motivatsiyani tashkil qiladi.
Til o‘rganishdagi muvaffaqiyat, ko‘pincha, o‘rganuvchining motivatsion darajasiga,
ya’ni tilga nisbatan bo‘lgan shaxsiy munosabati, unga vaqt va kuch sarflash istagiga
bog‘liq bo‘ladi. Ushbu motivatsiya turlari —
integrativ
(madaniyatga qiziqish, jamiyatga
qo‘shilish istagi) va
instrumental
(ish topish, imtihon topshirish uchun) shakllarda
namoyon bo‘ladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda chet tillarini, xususan ingliz tilini o‘rganish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangani bois, bu jarayonning motivatsion
asoslarini chuqur tahlil qilish dolzarb muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
117
Synapses:
Insights Across the Disciplines
DOLZARBLIK
Zamonaviy ta’lim tizimida chet tillarini o‘rganish global raqobatbardoshlik mezoniga
aylanib bormoqda. Xalqaro migratsiya, raqamli iqtisodiyot, akademik almashinuvlar va
transchegaraviy hamkorlik sharoitida til bilish nafaqat ijtimoiy-madaniy muloqot
vositasi, balki professional kompetensiyaning muhim elementi sifatida e’tirof etilmoqda.
Shu sababli, chet tillarini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj va talab dunyo miqyosida ortib
bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasida ham til o‘rganishga oid siyosiy va institutsional yondashuv
tubdan yangilandi. Jumladan, Prezidentning 2021-yil 19-maydagi PQ–5117-sonli qarori
asosida “Yoshlarni chet tillarini o‘rganishga keng jalb etish va rag‘batlantirish tizimini
takomillashtirish” bo‘yicha davlat siyosati shakllandi. Bunga javoban, maktabgacha
ta’limdan boshlab oliy ta’lim bosqichigacha xorijiy tillarni o‘rganish bo‘yicha majburiy,
uzviy va bosqichma-bosqich dasturlar joriy etildi.
Ammo bu yondashuvlar muvaffaqiyatli amalga oshishi, eng avvalo, o‘rganuvchilarning
motivatsion darajasi
va bu darajani shakllantiruvchi omillarga bog‘liq. Chunki til
o‘rganish mashaqqatli va uzoq davom etadigan jarayon bo‘lib, uni muvaffaqiyatli
yakunlash uchun kuchli ichki rag‘bat talab qilinadi. O‘z-o‘zini rivojlantirish, shaxsiy
qiziqish, ijtimoiy integratsiyaga intilish kabi ichki motivlar tilni samarali o‘zlashtirishda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, baho, imtihon, ishga kirish, ota-onaning talabi
kabi tashqi bosimlar ham o‘z o‘rniga ega.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ichki motivatsiya bilan til o‘rganayotgan shaxslar tilga
nisbatan barqaror qiziqishga, uzoq muddatli o‘zlashtirishga, o‘zini rivojlantirishga moyil
bo‘ladi. Masalan, Deci va Ryan (2000) tomonidan taklif etilgan
Self-Determination
Theory
(O‘z-o‘zini belgilash nazariyasi) til o‘rganishda avtonomiya, kompetensiya va
ijtimoiy aloqadorlikni ta’minlagan sharoitda ichki motivatsiyaning barqaror rivojlanishini
asoslaydi.
Ayni paytda O‘zbekistonda talabalar va o‘quvchilarning katta qismi til o‘rganishga,
asosan, tashqi omillar ta’sirida kirishayotganini ko‘rish mumkin. 2023-yilda Xalq ta’limi
vazirligi tomonidan o‘tkazilgan sotsiologik tadqiqotda 2000 nafardan ortiq
respondentlarning 59% til o‘rganishining asosiy sababi sifatida “imtihondan
muvaffaqiyatli o‘tish”ni, 24% esa “xalqaro ishga joylashish imkoniyatini” ko‘rsatgan.
Faqatgina 17% respondent “til madaniyatiga qiziqish” yoki “o‘z-o‘zini rivojlantirish”
sababini tilga olgan.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
118
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ushbu nisbatlar motivatsiyaning tashqi shakllari ustunligini ko‘rsatadi. Biroq,
bunday motivatsiya ko‘pincha vaqtinchalik bo‘lib, darsdan tez charchash, o‘zlashtirishda
pasayish, darsga sust qatnashish kabi salbiy holatlarga olib keladi. Shunday ekan, chet
tilini o‘rgatish metodikasida aynan
motivatsiya turlarini tahlil qilish, ularning o‘zaro
ta’sirini aniqlash va ichki motivatsiyani kuchaytirish bo‘yicha strategiyalar ishlab
chiqish
zaruriyati bugungi kunda nihoyatda dolzarb masalaga aylangan.
Shuningdek, ta’lim sifati ustuvorligi yildan-yilga kuchayib borayotgan bir paytda,
motivatsiyaga oid yondashuvlarni ilmiy asosda o‘rganish, raqamli vositalar va
innovatsion metodlarni motivatsiyani oshirish yo‘lida xizmatga yo‘naltirish zamon talabi
bo‘lib qolmoqda.
Motivatsiya masalasi psixologiya, pedagogika, tilshunoslik va sotsiologiya fanlari
kesishmasida keng o‘rganilgan. Deci va Ryan (2000) tomonidan ilgari surilgan
O‘z-
o‘zini belgilash nazariyasi (Self-Determination Theory)
ichki va tashqi motivatsiyani
asosiy psixologik ehtiyojlar (avtonomiya, kompetensiya, ijtimoiy aloqadorlik) bilan
bog‘laydi. Unga ko‘ra, ichki motivatsiya bilan harakat qiluvchi shaxslar darsda faolroq
bo‘lishadi, bilimni chuqurroq o‘zlashtirishadi.
Gardner va Lambert (1972) esa
integrativ
va
instrumental
motivatsiya tushunchalarini
til o‘rganishga qo‘llab, birinchi turdagi motivatsiya til o‘rganishga barr va ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini isbotlagan.
Dornyei (2001) motivatsiyani ko‘p komponentli tizim sifatida ko‘rib, uni doimiy
o‘zgaruvchan va kontekstga bog‘liq hodisa deb baholaydi. Uning fikricha, darsga bo‘lgan
qiziqishni doimiy rag‘batlantirib borish uchun o‘qituvchining roli hal qiluvchi omildir.
Mahalliy mualliflar — Qodirova N. (2021) va Sharipov F. (2022) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlarda esa O‘zbekiston yoshlarining chet tilini o‘rganishdagi motivatsion omillari
ichki istakdan ko‘ra ko‘proq tashqi ehtiyojlar (imtihon topshirish, ishga joylashish) bilan
izohlangan.
Ushbu tadqiqotda aralash yondashuv (mixed method) asosida — sifat va miqdoriy
ma’lumotlar birgalikda tahlil qilindi. Tadqiqot quyidagi tartibda amalga oshirildi:
1.
So‘rovnoma
— O‘zbekistonning 4 ta oliy ta’lim muassasasida 500 nafar talaba
(ingliz tilini o‘rganayotgan) o‘rtasida tuzilgan. Respondentlardan motivatsiya
manbasi, darsdagi ishtirok, vaqt ajratish, tashqi bosimlar haqida ma’lumot olindi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
119
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2.
Intervyu
— 10 nafar chet tili o‘qituvchisi bilan chuqur suhbat tashkil qilinib,
o‘quvchilarning motivatsiyasiga ta’sir etuvchi metodlar, muhit va psixologik
omillar aniqlab chiqildi.
3.
Statistik tahlil
— Javoblar SPSS dasturida kodlandi, foizli taqsimotlar, o‘rtacha
ko‘rsatkichlar va Spearman korrelyatsiya koeffitsienti yordamida motivatsiya bilan
o‘zlashtirish natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilindi.
NATIJALAR VA TAHLIL
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy xulosalarni berdi:
1. Ichki motivatsiya ustunligi:
•
43% talabalar ingliz tilini o‘rganishga bo‘lgan asosiy sabab sifatida
shaxsiy
qiziqish va madaniyatni tushunish istagini
ko‘rsatgan.
•
36% talabalar “til o‘rganish men uchun o‘zimni rivojlantirish vositasi” deb javob
bergan.
2. Tashqi motivatsiya ta’siri:
•
54% talabalar til o‘rganishga majburlovchi omil sifatida
ishga joylashish
,
testdan
o‘tish
, yoki
moda
bosimini ko‘rsatgan.
•
26% talabalar til o‘rganishni ota-ona, jamiyat yoki maktab bosimi bilan izohlagan.
3. Motivatsiya va o‘zlashtirish darajasi bog‘liqligi:
Motivatsiya
turi
O‘rtacha darsga ajratilgan
vaqt (soat/hafta)
So‘nggi testdagi ball (o‘rtacha 100
ballik tizimda)
Ichki
motivatsiya
6.2
81.4
Tashqi
motivatsiya
3.9
68.7
Korrelatsion tahlil ichki motivatsiya bilan o‘quv faolligi o‘rtasida
r = 0.62
(p < 0.01)
darajasida
ijobiy bog‘liqlik
mavjudligini ko‘rsatdi. Boshqacha aytganda, ichki
motivatsiyaga ega talabalar yuqori samaradorlikka erishgan.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
120
Synapses:
Insights Across the Disciplines
4. O‘qituvchining roli:
•
Intervyularda o‘qituvchilar darsda mavzuni hayotiy misollar bilan boyitish,
o‘yinlar va jamoaviy faoliyatlar orqali motivatsiyani oshirish mumkinligini
bildirganlar.
•
Raqamli texnologiyalar, audio-video materiallar bilan darsni bezash motivatsiyani
oshirishga yordam berishi qayd etilgan.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
motivatsiya — til o‘rganishda eng muhim
psixologik omillardan biridir.
Ichki motivatsiya o‘rganuvchining ijobiy munosabati,
yuqori o‘zlashtirishi va darsga faol ishtiroki bilan bog‘liq. Tashqi motivatsiya esa
vaqtinchalik bo‘lishi, shaxsiy rivojlanishga kam ta’sir qilishi mumkin.
Tavsiya etiladigan chora-tadbirlar:
1.
O‘quv muhitida ichki motivatsiyani rag‘batlantiruvchi yondashuvlar — til
madaniyatiga oid materiallar, muloqotga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar, ixtiyoriy
ta’lim faoliyatlari tashkil etilishi.
2.
Tashqi motivatsiyani kuchaytirishda mehnat bozorining ehtiyojlari, til bilish
sertifikatlarining ijtimoiy qiymatini oshirish kerak.
3.
O‘qituvchilar uchun motivatsion psixologiya asosida malaka oshirish dasturlarini
yo‘lga qo‘yish.
4.
Davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan til o‘rganishda muvaffaqiyatli
o‘quvchilarni mukofotlash, tilga oid tanlovlar o‘tkazish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (APA USLUBIDA)
1.
Gardner, R. C., & Lambert, W. E. (1972).
Attitudes and motivation in second-
language learning
. Rowley, MA: Newbury House.
2.
Dornyei, Z. (2001).
Motivational strategies in the language classroom
. Cambridge
University Press.
3.
Qodirova, N. (2021). O‘zbekiston yoshlari orasida chet tilini o‘rganishdagi
motivatsion omillar.
O‘zbek pedagogik jurnali
, (3), 22–28.
4.
Sharipov, F. (2022). Til o‘rganishda motivatsiya turlari va ularni rag‘batlantirish
metodlari.
Ta’lim psixologiyasi
, (2), 16–20.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
121
Synapses:
Insights Across the Disciplines
5.
Oxford, R. (1994). Where are we regarding language learning motivation?
The Modern Language Journal
, 78(4), 512–514.
6.
Noels, K. A., Pelletier, L. G., Clément, R., & Vallerand, R. J. (2000).
Why are you
learning a second language? Motivational orientations and self-determination
theory
. Language Learning, 50(1), 57–85.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi. (2023).
Talabalarning chet tili o‘rganishdagi motivatsiyasi
[hisobot].
8.
Benson, P. (2013).
Teaching and researching: Autonomy in language learning
(2nd
ed.). Routledge.
