SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
157
Synapses:
Insights Across the Disciplines
“
Turizm salohiyatining mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga
ta’siri
”
Hamidov Sunnat Nosirovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti 2- bosqich magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada turizm salohiyatining mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishiga ko‘rsatayotgan ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda turizm resurslari,
infratuzilma, investitsiya oqimlari va madaniy merosning ahamiyati orqali turizmning
ish o‘rinlari yaratish, daromadlarni oshirish, infratuzilmani modernizatsiya qilish va
ijtimoiy faollikni kuchaytirishdagi roli yoritilgan. Misol sifatida O‘zbekistonning ayrim
mintaqalaridagi real holatlar hamda boshqa davlatlar tajribasi keltiriladi. Xulosa
tariqasida, mintaqaviy barqaror taraqqiyotga erishishda turizm salohiyatidan kompleks
foydalanish mexanizmlari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
Turizm salohiyati, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, mintaqaviy taraqqiyot,
infratuzilma, investitsiya, bandlik, xizmatlar sohasi.
Kirish
So‘nggi yillarda turizm sanoati nafaqat jahon iqtisodiyotining muhim tarmog‘iga,
balki barqaror mintaqaviy rivojlanishning asosiy omiliga aylanmoqda. Ayniqsa,
rivojlanayotgan davlatlar uchun turizm – iqtisodiy o‘sish, yangi ish o‘rinlari, xorijiy
investitsiyalar va ijtimoiy farovonlikka erishishning asosiy yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan turizmni strategik tarmoq
sifatida rivojlantirish bo‘yicha bir qator qarorlar qabul qilinayotgani sohaning
dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Mintaqalarda mavjud tabiiy, tarixiy va madaniy resurslardan to‘g‘ri foydalanilsa,
ular iqtisodiy jihatdan foydali mahsulot va xizmatlarga aylanishi, shu orqali mintaqaning
iqtisodiy holati yaxshilanishi mumkin. Aynan shu nuqtai nazardan turizm salohiyatining
baholanishi va uni rivojlantirish orqali mintaqaviy ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarga
erishish mexanizmlarini o‘rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Dolzarbligi
Bugungi kunda turizm nafaqat sayohat va hordiq chiqarish vositasi, balki
mintaqaviy iqtisodiyotni harakatga keltiruvchi muhim drayverga aylanmoqda. Xususan,
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda turizm salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan davlat
siyosati, qonunchilik va infratuzilmaviy islohotlar bu sohani strategik darajaga olib
chiqdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Turizmni rivojlantirish
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
158
Synapses:
Insights Across the Disciplines
milliy strategiyasi 2030” hujjati asosida mamlakatning barcha hududlarida turizm
obyektlari, xizmatlar, transport-logistika zanjiri va axborot texnologiyalariga asoslangan
targ‘ibot ishlari kuchaytirilmoqda.
Mintaqalarda mavjud bo‘lgan turizm salohiyati — tarixiy obidalar, arxeologik
yodgorliklar, milliy hunarmandchilik markazlari, tabiiy landshaftlar — to‘liq ishga
solinmasdan qolmoqda. Shu bois, aynan mintaqaviy nuqtai nazardan turizmning
iqtisodiyotga ta’sirini chuqur o‘rganish, bu soha orqali bandlik, daromad va investitsiya
muhitining qanday o‘zgarayotganini tahlil qilish dolzarb hisoblanadi.
Surxondaryo, Qashqadaryo, Jizzax, Navoiy viloyatlarida sayyohlik imkoniyatlari
mavjud bo‘lsa-da, ulardan foydalanganlik darajasi respublika miqyosida nisbatan past.
Turizm infratuzilmasining notekis rivojlanishi, kadrlar salohiyatining yetishmasligi,
hududiy marketing vositalarining sustligi bu muammoning asosiy sabablaridan biridir.
Bu esa O‘zbekistonda turizm orqali ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlikni kamaytirish
imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmayotganini ko‘rsatadi.
Shu sababli, turizm salohiyatini iqtisodiy o‘sishga, bandlikka, infratuzilma
modernizatsiyasiga ta’siri bo‘yicha ilmiy tahlil olib borish ayni paytda dolzarb ilmiy va
amaliy vazifadir. Bu orqali hududlar o‘rtasidagi taraqqiyot farqlari tahlil qilinadi,
mahalliy boshqaruv organlari uchun aniq tavsiyalar shakllantiriladi.
Turizmning iqtisodiy rivojlanishga qo‘shayotgan hissasi bo‘yicha bir qator
olimlarning asarlarida chuqur tahlillar mavjud. Jumladan, Mahmudova D. (2021)
O‘zbekistonda turizm va xizmatlar sohasining makroiqtisodiy o‘sishdagi rolini tahlil
qilgan. U o‘z tadqiqotida turizm sohasining YaIMdagi ulushini ko‘rsatib, ichki va tashqi
sayyohlar oqimi orqali iqtisodiy barqarorlikka erishish mumkinligini isbotlagan.
Xalqaro tadqiqotlarda esa, Butler (1980) turizmning hayotiy sikli modelini ishlab
chiqqan bo‘lib, bu model orqali turistik hududlarning rivojlanish bosqichlari izchil
ko‘rsatilgan. Dunning (1993) esa turizmning xorijiy investitsiyalarni jalb etishdagi
ahamiyatini qayd etgan. Shuningdek, Porterning klaster nazariyasi asosida turizmning
boshqa sohalarga ham ko‘rsatadigan multiplikativ ta’siri o‘rganilgan.
Hududiy tahlillar nuqtai nazaridan Surxondaryo, Buxoro, Samarqand va Farg‘ona
viloyatlarida olib borilgan amaliy tadqiqotlarda, aynan transport infratuzilmasi,
mehmonxona tizimi, kadrlar tayyorlash darajasi va reklama siyosatining mintaqaviy
turizm rivojiga ta’siri aniq ko‘rsatilgan (To‘xtayeva R., 2022).
Metodologiya
Mazkur tadqiqotda ilmiy kuzatuv, statistik tahlil, mintaqaviy taqqoslash va swot-
analiz metodlaridan foydalanildi. Statistik ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi
Turizm qo‘mitasi, Davlat statistika qo‘mitasi va Jahon sayyohlik tashkilotining
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
159
Synapses:
Insights Across the Disciplines
(UNWTO) so‘nggi yillik hisobotlaridan olindi. Mintaqaviy farqlarni tahlil qilish
uchun Surxondaryo viloyati, Qashqadaryo viloyati hamda Samarqand viloyatlarining
turizm salohiyati bo‘yicha solishtirma tahlili o‘tkazildi. Respondentlar orqali ijtimoiy
ta’sir (xizmatlar bilan band aholining daromadlaridagi o‘sish, yoshlar orasida ish bilan
ta’minlanish darajasi) bo‘yicha sifat tahlillari olib borildi.
Statistik tahlil
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi va Turizm qo‘mitasining
so‘nggi yillik ma’lumotlariga tayangan holda quyidagi statistik tahlil keltiriladi:
Ko‘rsatkich
2019
2021
2023
Mamlakatga kirgan xorijiy
sayyohlar soni
6,748,500
1,523,000
5,206,000
Turizm sohasidagi umumiy
daromad (mlrd. so‘m)
10,460
4,230
13,790
Turizm xizmatlari eksporti
(mln. AQSH dollari)
1,313
261
983
Turizmda band aholining
ulushi (%)
2.4%
1.9%
2.7%
Yangi turistik obyektlar soni
121
86
159
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi, DSQ, UNWTO
ma’lumotlari.
Bu statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki:
•
COVID-19 pandemiyasi (2020–2021)
yillar davomida turizm faoliyati keskin
pasaydi, lekin 2023 yilda qayta tiklanish boshlangan.
•
2023 yilda turizm xizmatlari eksporti 983 mln. dollarni tashkil etib
,
pandemiyadan oldingi holatga yaqinlashdi.
•
Bandlik darajasi
turizmda nisbatan barqaror o‘sib bormoqda — bu xizmatlar
sektorining mintaqadagi aholi uchun muhim bandlik manbaiga aylanganidan
dalolat beradi.
•
Yangi obyektlar sonining oshishi
– mahalliy investitsiya faolligining belgisi
bo‘lib, bu mahalliy iqtisodiyotga turtki beradi.
Mintaqaviy tahlil:
Surxondaryo viloyatida 2023 yilda ro‘yxatdan o‘tgan
sayyohlik agentliklari soni 38 tani tashkil etdi, bu 2019 yilga nisbatan 2 barobarga ko‘p.
Biroq, bu viloyatda mehmonxona o‘rinlari soni hali ham 1000 taga yetmagan.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
160
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Samarqandda esa bu ko‘rsatkich 4000 dan oshgan. Bu mintaqalar o‘rtasidagi
infratuzilma tafovutini ko‘rsatadi va iqtisodiy faollik darajasidagi farqni yuzaga
chiqaradi turizm salohiyati yuqori bo‘lgan mintaqalarda statistika iqtisodiy o‘sish,
bandlik va infratuzilma rivojlanishining real ko‘rsatkichlarini ko‘rsatmoqda. Shu bois,
turizm sohasini mintaqaviy rivojlanish dasturlariga chuqur integratsiya qilish muhimdir.
Natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, turizm salohiyati yuqori bo‘lgan
mintaqalarda infratuzilma modernizatsiyasi, xususiy sektor faolligi va ijtimoiy xizmatlar
sifati ancha yuqori. Jumladan, Samarqand viloyatida turistik obyektlar sonining 5 yilda
40% ga oshgani, ayni vaqtda xizmatlar sohasi orqali 12 mingga yaqin yangi ish o‘rinlari
yaratilgani aniqlangan. Surxondaryoda esa tabiiy landshaft va etno-turizm imkoniyatlari
mavjud bo‘lsa-da, yo‘l infratuzilmasi va marketing siyosati zaifligi sababli salohiyat
to‘liq amalga oshmayapti.
SWOT tahlil shuni ko‘rsatadiki, kuchli tomonlar – boy tarixiy meros, madaniy
xilma-xillik va tabiiy go‘zalliklar; zaif tomonlar – logistik muammolar, xizmat
ko‘rsatish sifati pastligi; imkoniyatlar – xalqaro investitsiyalar, raqamli reklama,
ekoturizm; tahdidlar – xavfsizlik, siyosiy barqarorlik bilan bog‘liq xavflar.
Xulosa
Turizm salohiyati mintaqaning iqtisodiy rivojiga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatmoqda.
Bu ta’sir bandlik darajasining oshishi, infratuzilma yaxshilanishi, xizmatlar sifatining
oshishi, ijtimoiy faollik kuchayishi va madaniy merosning saqlanishi kabi
ko‘rsatkichlarda namoyon bo‘ladi. Shu sababli, hududlar rivojida turizm sektori
strategik prioritet sifatida qaralishi, mahalliy aholi ishtirokini oshirish, kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlash va investitsiyalarni jalb etish mexanizmlari takomillashtirilishi zarur.
Kelgusida turizm salohiyatini to‘liq ishga solish uchun quyidagi yo‘nalishlar
ustuvor bo‘lishi lozim:
1.
Turizm infratuzilmasini modernizatsiya qilish (yo‘llar, mehmonxonalar,
logistika);
2.
Kadrlar tayyorlash tizimini zamonaviylashtirish;
3.
Raqamli platformalar orqali targ‘ibotni kuchaytirish;
4.
Mahalliy mahsulotlarni turizmga integratsiyalash.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
161
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Butler, R. W. (1980). The concept of a tourist area cycle of evolution: Implications
for management of resources.
The Canadian Geographer
,
24
(1), 5–12.
https://doi.org/10.1111/j.1541-0064.1980.tb00970.x
2.
Dunning, J. H. (1993).
Multinational enterprises and the global economy
.
Addison-Wesley.
3.
Mahmudova, D. (2021). Turizm va xizmatlar sohasining makroiqtisodiy
o‘sishdagi roli.
Iqtisodiyot va innovatsiya
,
4
, 22–27.
4.
To‘xtayeva, R. (2022). Turizm salohiyatining mintaqaviy rivojlanishdagi o‘rni.
Ilmiy axborot
,
3
, 33–36.
5.
UNWTO. (2023).
UNWTO Tourism Highlights 2023 Edition
. World Tourism
Organization. https://www.unwto.org/tourism-statistics
6.
O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi. (2024).
Turizm sohasi statistik
byulleteni
. Toshkent: Turizm qo‘mitasi.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2024).
Hududlar bo‘yicha
iqtisodiy ko‘rsatkichlar to‘plami
