SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 3 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
346
Synapses:
Insights Across the Disciplines
KORXONALAR AYLANMA MABLAG'LARINI
MOLIYALASHTIRISH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH
Ishpulatov Faxriddin Abdurasulovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Magistratura bo’limi 2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar- I.f.n Amonov M.O.
ANNOTATSIYA
Maqolada korxonalar aylanma mablag'larini moliyalashtirishning hozirgi holati, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy asosda yoritilgan. Xususan, ishlab
chiqarish korxonalarida aylanma mablag'lar tarkibi va aylanish tezligini optimallashtirish
orqali moliyaviy barqarorlikka erishishning samarali mexanizmlari o‘rganilgan.
Amaliyotda ko‘p uchraydigan likvidlik inqirozlari, zaxira mablag'lar yetishmovchiligi va
kredit resurslaridan foydalanishdagi qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada
zamonaviy moliyalashtirish manbalari, shu jumladan, bank kreditlari, tijorat
to‘lovlarining kechiktirilgan shakllari va kapital bozoridagi imkoniyatlar o‘z aksini
topgan.
KALIT SO‘ZLAR:
aylanma mablag‘lar, moliyalashtirish manbalari, likvidlik,
ishlab chiqarish tsikli, moliyaviy boshqaruv, kredit siyosati, pul oqimlari, tahlil.
KIRISH
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining uzluksizligi va samaradorligi,
avvalo, ularning aylanma mablag‘lar bilan ta’minlanganlik darajasiga bog‘liq. Ayniqsa,
kichik va o‘rta korxonalar uchun bu masala iqtisodiy barqarorlik omillaridan biri
hisoblanadi. Aylanma mablag‘lar ishlab chiqarish jarayonining harakatlantiruvchi kuchi
bo‘lib, ularning yetarli miqdorda bo‘lishi, to‘g‘ri rejalashtirilishi va samarali boshqarilishi
ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda korxonalarning moliyaviy mustaqilligi, pul
oqimlarini boshqarish tizimi, bank sektoriga kirish imkoniyatlari muhim e’tiborga
olingan bo‘lsa-da, aylanma mablag‘lar bo‘yicha moliyalashtirish amaliyotida hanuzgacha
qator tizimli muammolar mavjud. Xususan, zaxira mablag‘lar yetishmovchiligi, kredit
foiz stavkalari balandligi, kechiktirilgan to‘lovlar tizimining keng tarqalganligi va pul
oqimlari monitoringining yetarli emasligi korxonalarda likvidlik muammolarini yuzaga
keltirmoqda.
Shu
sababli,
mazkur
maqolada
korxonalar
aylanma
mablag‘larini
moliyalashtirishda uchrayotgan real muammolarni aniqlash, ularni bartaraf etish bo‘yicha
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 3 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
347
Synapses:
Insights Across the Disciplines
samarali takliflar ishlab chiqish, hamda mavjud amaliyotni takomillashtirish
yo‘llari o‘rganiladi.
DOLZARBLIGI
Bozor iqtisodiyotining tobora chuqurlashib borayotgan sharoitida korxonalar
moliyaviy barqarorligini ta’minlash masalasi kun tartibidagi eng muhim iqtisodiy
vazifalardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, ishlab chiqarish faoliyatini yurituvchi
korxonalar uchun aylanma mablag‘lar yetarli darajada bo‘lmasligi, ishlab chiqarish
tsiklining uzluksizligini ta’minlay olmasligi va moliyaviy oqimlarning notekis
taqsimlanishi muammosi tobora keskinlashmoqda. O‘zbekiston iqtisodiyotining real
sektori — xususan, sanoat, qishloq xo‘jaligi, xizmat ko‘rsatish va transport sohalarida
faoliyat yuritayotgan korxonalarning aksariyatida qisqa muddatli likvidlik inqirozlari,
kreditorlik qarzlarning haddan tashqari ko‘payib borishi, pul oqimlarining noto‘g‘ri
boshqarilishi kabi holatlar bugungi kunda dolzarb muammolardan biri sifatida
qaralmoqda.
Raqamli iqtisodiy transformatsiya jarayonlari va global moliyaviy integratsiya
sharoitida korxonalarning moliyaviy menejment darajasini oshirish, ayniqsa, aylanma
mablag‘larning samarali moliyalashtirilishini ta’minlash zarurati kuchaymoqda. Jahon
tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, yirik transmilliy kompaniyalar va barqaror iqtisodiyotga
ega davlatlardagi korxonalar pul oqimlarini optimallashtirish, moliyalashtirish
manbalarini diversifikatsiya qilish, qisqa muddatli moliyaviy vositalardan to‘g‘ri
foydalanish hisobiga o‘z faoliyatini uzluksiz olib bora olmoqda.
O‘zbekistonda bu boradagi islohotlar, xususan, banklar tomonidan kichik biznesni
kreditlash hajmining kengaytirilishi, davlat tomonidan kafillik mexanizmlarining joriy
etilishi, soliq yukining qisqartirilishi ijobiy natijalar bermoqda. Biroq amaliyotda
korxonalarning katta qismi hanuzgacha o‘z mablag‘lariga tayanadi, bank kreditlariga
yetarli darajada kirish imkoniga ega emas, hamda pul oqimlarini prognozlash tizimi to‘liq
shakllanmagan.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, korxonalar aylanma mablag‘larini
moliyalashtirishning amaldagi tizimini tahlil qilish, mavjud zaif tomonlarini aniqlash va
takomillashtirish yo‘llarini ishlab chiqish bugungi iqtisodiy siyosatning ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu borada olib borilayotgan ilmiy izlanishlar bevosita
mamlakatdagi sanoat korxonalarining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, ish
o‘rinlarini saqlab qolish, eksport salohiyatini oshirish va umuman iqtisodiy o‘sishni
jadallashtirishga xizmat qiladi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi yana shundan iboratki, aylanma mablag‘larni
samarali moliyalashtirish nafaqat operatsion xarajatlarni qoplash, balki yangi innovatsion
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 3 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
348
Synapses:
Insights Across the Disciplines
loyihalarni amalga oshirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va mahsulot
tannarxini kamaytirish imkonini ham beradi. Ayniqsa, hozirgi inflyatsion bosimlar va
valyuta kurslarining o‘zgaruvchan sharoitida likvidlikni boshqarish vositalariga ehtiyoj
ortib bormoqda. Shu sababli bu yo‘nalishda ilmiy-amaliy tadqiqotlarni chuqurlashtirish
nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega.
STATISTIK TAHLIL
Aylanma mablag‘larning moliyalashtirilishi korxonaning kundalik faoliyatida eng
muhim omillardan biri bo‘lib, u nafaqat ishlab chiqarishning uzluksizligini, balki to‘lov
qobiliyatini va moliyaviy barqarorlikni ham belgilaydi. O‘zbekiston Respublikasining
Davlat statistika qo‘mitasi, Markaziy bank va Iqtisodiy tadqiqotlar instituti tomonidan
e’lon qilingan ochiq ma’lumotlar asosida 2020–2024-yillar oralig‘idagi asosiy moliyaviy
ko‘rsatkichlar quyidagi jadval va tahlillar orqali yoritiladi:
Yillar
O‘zbekiston
korxonalarining
o‘rtacha
aylanma
mablag‘ hajmi (mlrd
so‘m)
Bank
kreditlari
ulushi (%)
O‘z
mablag‘lari
ulushi (%)
Kredit
olishdagi
qiyinchiliklarni
bildirgan
korxonalar ulushi
(%)
2020
104,000
38.2
61.8
52.3
2021
118,500
41.7
58.3
48.9
2022
130,200
44.5
55.5
45.0
2023
147,300
46.9
53.1
41.2
2024
(prognoz)
162,700
49.3
50.7
38.5
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2020–2024-yillar davomida korxonalar
aylanma mablag‘larining hajmi yildan-yilga o‘sib borgan. Biroq, bu o‘sish inflyatsiya,
xomashyo narxlarining ortishi va ishlab chiqarish tannarxining oshishi bilan bog‘liq
bo‘lib, real o‘sish sur’ati yuqori emas.
Moliyalashtirish manbalari strukturasidagi o‘zgarishlar
ga e’tibor qaratsak,
bank kreditlari ulushi o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, bu jarayon sust va ehtiyotkorlik bilan
amalga oshmoqda. 2020-yilda bu ko‘rsatkich 38.2% bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda u 49.3%
ga yetishi kutilmoqda. O‘z mablag‘lariga tayanish esa hali ham ustunlik qilmoqda. Bu
esa korxonalar kredit bozoriga to‘liq integratsiyalanmaganidan dalolat beradi.
Kredit olishdagi to‘siqlar
haqida so‘rovnoma asosida olingan ma’lumotlarga
ko‘ra, 2020-yilda korxonalarning 52.3 foizi bank kreditlaridan foydalanishda
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 3 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
349
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qiyinchiliklarga duch kelganligini bildirgan. Bu ko‘rsatkich yildan-yilga kamayib
borgan, ammo 2024-yil prognoziga ko‘ra ham 38.5% darajasida qolmoqda, ya’ni har
uchta korxonadan biri moliyalashtirishda muammoga duch kelmoqda.
Tahlil qilingan
korxonalarning moliyaviy hisobotlari
asosida quyidagi
ko‘rsatkichlar hisoblab chiqildi:
•
Aylanma mablag‘lar aylanish tezligi
: O‘rtacha 4.3 marta/yil, ya’ni
bir yilda aylanma mablag‘lar to‘liq to‘rt marotaba aylanadi.
•
Ishlab chiqarish tsikli davomiyligi
: 36 kun, bu esa o‘rtacha kassalik
bo‘shliq (cash gap)ni 10-12 kun atrofida saqlab turishni talab qiladi.
•
To‘lov qobiliyati koeffitsienti
(current ratio): 1.32 – bu ko‘rsatkich
moliyaviy xavfsizlik chegarasida turibdi, ya’ni qisqa muddatli majburiyatlarni
to‘liq qoplash imkoniyati mavjud, biroq zahirada bufer yetarli emas.
Aylanma mablag‘larni moliyalashtirish masalalari iqtisodiyot nazariyasida 20-
asrdan beri muhim tadqiqot yo‘nalishi bo‘lib kelgan. Klassik nazariyotchilar – J.M.
Keyns va F. Modilyani tomonidan ishlab chiqilgan pul oqimlari, moliyaviy vositalar va
kapital aylanishi bo‘yicha qarashlar asos bo‘lib xizmat qilgan. So‘nggi yillarda bu
mavzuni O‘zbekistonda iqtisodchi olimlar O. Xalilov, Z. Raximov, M. Qo‘chqorov
tomonidan yoritilgan bo‘lib, ular korxonalarning likvidlik darajasi, moliyalashtirish
manbalarining diversifikatsiyasi va kredit siyosatining roli kabi jihatlarni tahlil qilganlar.
Zamonaviy iqtisodiy adabiyotda aylanma mablag‘lar aylanishining tezligi
(Turnover Ratio), sof operatsion tsikl (Operating Cycle) va kassalik bo‘shliq (Cash Gap)
ko‘rsatkichlari asosiy baholash mezonlari sifatida qaraladi. Ular asosida korxonalarning
moliyaviy holatini chuqur tahlil qilish va qaror qabul qilish imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, Xalqaro moliyaviy institutlar va Jahon banki hisobotlarida
O‘zbekiston korxonalarining moliyaviy muammolari, ayniqsa, kichik biznes
subyektlarining moliyalashtirishda duch kelayotgan to‘siqlari haqida ma’lumotlar
keltirilgan. Biroq, mavjud adabiyotlarda amaliyotda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan model
va mexanizmlar kam yoritilgan. Bu esa ushbu maqola dolzarbligini oshiradi.
METODOLOGIYA
Tadqiqotning asosiy metodologik asosini tizimli tahlil, komparativ tahlil, moliyaviy
ko‘rsatkichlarni baholash va grafik usullar tashkil etdi. O‘zbekistonning yirik sanoat va
xizmat ko‘rsatish korxonalarida mavjud bo‘lgan moliyaviy hisobotlar asosida 2021–
2024-yillarga oid ma’lumotlar yig‘ildi. Ushbu ma’lumotlar asosida aylanma mablag‘lar
strukturasining o‘zgarishi, moliyalashtirish manbalarining nisbati, ishlab chiqarish
tsiklining uzluksizligini ta’minlovchi omillar o‘rganildi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 3 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
350
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Bundan tashqari, tahliliy qismda statistik tahlil (Excel va SPSS dasturlari
asosida) va pul oqimlari tahlili (cash flow analysis) metodlaridan foydalanildi. Har bir
korxona kesimida to‘lov qobiliyati, zaxira mablag‘lar hajmi va kredit olish faolligi
o‘rtasidagi bog‘liqlik korrelyatsiya koeffitsienti orqali aniqlandi. Shuningdek,
amaliyotchi menejerlar va moliyaviy direktorlar bilan suhbatalar orqali sifat tahlili ham
o‘tkazildi.
NATIJALAR
O‘rganilgan korxonalar misolida aniqlanishicha, ko‘pchilik subyektlar aylanma
mablag‘larning
katta
qismini
qisqa
muddatli
bank
kreditlari
hisobiga
moliyalashtirmoqda. Biroq, bu kreditlarning foiz stavkalari yuqoriligi va qaytarish
muddati qisqaligi sababli, likvidlik muammolari kuchaymoqda. Korxonalarda o‘rtacha
kassalik bo‘shliq muddati 28 kundan oshib ketmoqda, bu esa to‘lovlarning kechikishiga
olib kelmoqda.
Tahlilga ko‘ra, zaxira mablag‘lar hajmi aylanma mablag‘larning 6-8 foizidan
oshmaydi, bu esa favqulodda vaziyatlarda moliyaviy barqarorlikni ta’minlash uchun
yetarli emas. Shu bilan birga, eksport faoliyatini amalga oshiruvchi korxonalarda
moliyalashtirishning turli manbalari mavjud bo‘lib, ular o‘z mablag‘larining 35–45
foizini xorijiy sheriklar tomonidan beriladigan avans va oldindan to‘lovlar hisobiga
ta’minlaydi.
Qiziqarli natijalardan biri shuki, ishlab chiqarish tsikli qisqa (7–14 kun) bo‘lgan
korxonalarda moliyaviy muammolar ancha kam kuzatilgan. Bu esa aylanma mablag‘lar
samaradorligini oshirish uchun ishlab chiqarish jarayonlarini soddalashtirish, logistika
zanjirini qisqartirish lozimligini ko‘rsatadi.
XULOSA
Korxonalar faoliyatining barqarorligi, ularning aylanma mablag‘lari bilan
ta’minlanganligi va bu mablag‘larning moliyalashtirish manbalari bilan bevosita
bog‘liqdir. Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
1.
Zaxira siyosatini kuchaytirish:
har bir korxonada kamida 15%
miqdorida likvid zaxira fondini shakllantirish lozim.
2.
Moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish:
bank
kreditlaridan tashqari, lizing, faktoring va obligatsiya chiqarish kabi muqobil
vositalarni keng joriy etish.
3.
Ishlab chiqarish tsiklini soddalashtirish:
texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirish va logistikani takomillashtirish orqali mablag‘lar aylanishini
tezlashtirish.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 3 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
351
Synapses:
Insights Across the Disciplines
4.
Moliyaviy monitoring tizimini joriy etish:
har oy korxona pul
oqimlari, qarz tushumlari va to‘lov qobiliyati ko‘rsatkichlari muntazam tahlil
qilinib borilishi kerak.
Ushbu chora-tadbirlar korxonalar faoliyatini moliyaviy jihatdan barqarorlashtiradi
va ularning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Kelgusida bu yo‘nalishda
avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimlarini tadbiq qilish bo‘yicha qo‘shimcha
tadqiqotlar olib borilishi maqsadga muvofiq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xalilov, O. I. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 380 b.
2.
Qo‘chqorov, M. Moliya va moliyaviy boshqaruv asoslari. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2021. – 272 b.
3.
Raximov, Z. Korxona faoliyatini moliyaviy tahlil qilish. – Toshkent: “Iqtisodiyot”,
2019. – 295 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Yalpi ichki mahsulot va
moliyaviy ko‘rsatkichlar statistik to‘plami. – Toshkent: Statkom, 2023. – 187 b.
5.
Abduvohidov, A., & Sobirov, B. Korxona moliyasi: o‘quv qo‘llanma. –
Samarqand: SamISI nashriyoti, 2022. – 215 b.
6.
Karimov, Sh. & Turg‘unov, H. Kichik biznesda moliyalashtirish strategiyalari. –
Toshkent: “Iqtisodchi”, 2021. – 164 b.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Pul-kredit siyosati sharhlari va tahlillari
(2020–2024 yillar). – Elektron resurs:
8.
Maxmudov, F. Aylanma mablag‘lar boshqaruvi va samaradorlik tahlili. //
“Iqtisodiyot va innovatsiyalar” jurnali. – 2022. – №3. – B. 44–51.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9-martdagi PQ–168-sonli qarori
“Sanoat tarmoqlarida moliyaviy menejmentni takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”. – Qonunchilik ma’lumotlari portali.
10.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi. Korxonalarda moliyaviy boshqaruv va
likvidlik muammolari bo‘yicha analitik hisobot. – Toshkent, 2023. – 52 b.
