SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
294
Synapses:
Insights Across the Disciplines
AROMATIK BIRIKMALAR VA ULARNING SANOATDAGI
AHAMIYATI
D.D. Sherbutayeva , X.M.Azizova
TDTUOF
Annotasiya:
Ushbu maqolada aromatik uglevodorodlar, ularning tuzilishi, asosiy
xossalari va sanoatdagi ahamiyati batafsil tahlil qilingan. Benzol, toluen, ksilen kabi
muhim aromatik birikmalar kimyo, farmatsevtika, plastmassa, bo‘yoq va portlovchi
moddalar sanoatida keng qo‘llanilishi misollar bilan ko‘rsatildi. Shuningdek, ushbu
birikmalarning ekologik va salomatlikka ta’siri, xavfsizlik choralari haqida qisqacha
ma’lumot berildi. Maqola zamonaviy sanoatda aromatik uglevodorodlarning muhim
o‘rni va ular bilan bog‘liq muammolarni tushunishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Aromatik uglevodorodlar, Benzol, Toluen, Kimyo sanoati,
Farmatsevtika, Plastiklar, Bo‘yoqlar, Portlovchi moddalar, Ekologiya, Xavfsizlik
Aromatik birikmalar
(yun. aroma – xushboʻy, muattar) – molekulasi bir yoki bir
birikmalar va ularning hosilalari. Eng
oddiy vakillari – benzol va uning hosilalaridir. Benzol yadrosidagi qoʻshbogʻlarning
oddiy bogʻlar orqali bogʻlanishidan hosil boʻlgan benzol halqalari tizimi tufayli
Aromatik birikmalar aromatik xususiyat kasb etgan va shuning uchun
ular
birikmalar hamda alitsiklik birikmalardan katta farq qiladi. Aromatik
almashinish reaksiyalari (galogenlash, nitrolash,
sulfolash, alkillash, arillash va boshqalar)ga oson kirishadi. Masalan
, nitrat
taʼsirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Bir paytlar Aromatik birikmalar
deyilganda faqat muattar tabiiy birikmalar (oʻsimliklardan olinadigan efir moylari,
balzamlar, smolalar va boshqalar) tushunilardi. Bu birikmalarga „aromatik“, yaʼni
xushboʻy degan nom ham oʻsha vaqtda berilgan. Hozir esa Aromatik birikmalar soʻzi
oʻz maʼnosini yoʻqotgan, chunki xushboʻy birikmalar har xil sinfga kiruvchi organik
birikmalar orasida ham mavjud. Koʻpchilik Aromatik birikmalar qoʻlansa yoki deyarli
hidi yoʻq. XIX asr oʻrtalaridan Aromatik birikmalar kimyosi juda tez rivojlana borib,
ular texnika va laboratoriya ishlarida qoʻllana boshladi. Aromatik birikmalar barqaror
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
295
Synapses:
Insights Across the Disciplines
moddalardir. Ularni boshqa sinf birikmalaridan qatʼiy sharoitlardagina hosil
qilish mumkin. Benzolni 650°da atsetilendan faol koʻmir ishtirokida yoki siklogeksanni
degidridlab olish mumkin. Aromatik birikmalar alifatik birikmalarni degidrotsikllash,
po-limerlash yoki kondensatlash yoʻli bilan olinadi. Bu reaksiyalar aromatlash
reaksiyasi deyilib, ular oʻsimlik, hayvon organizmlari va mikroorganizmlarda ham roʻy
beradi. Benzin ham sanoatda aromatlash reaksiyasidan oʻtkaziladi, natijada benzinning
xususiyatlari yaxshilanadi. Toshkoʻmirni kokslab yoki neftni termik va katalitik
krekingga uchratib ham Aromatik birikmalar hosil qilish mumkin.
Aromatik uglevodorodlar oddiy va halqali tuzilishga ega bo‘lishi mumkin. Ularning
asosiy vakili —
benzol
(C₆H₆) — olti a’zoli uglerod halqasidan iborat bo‘lib, har bir
uglerod atomi bir vodorod atomi bilan bog‘langan. Benzol molekulasi
rezonans
tuzilmasi
bilan barqarorlanadi. Shu sababli, aromatik uglevodorodlar boshqa alkenlar
kabi oddiy qo‘sh bog‘li reaksiyalarga kirmaydi.
Aromatik uglevodorodlarning markazida olti ugleroddan iborat halqa joylashgan bo‘lib,
u halqa doirasida joylashgan ikki xillik qo‘sh bog‘lar (C=C) rezonans orqali
barqarorlashtirilgan. Benzol — eng oddiy va ko‘p tarqalgan aromatik uglevodorod
hisoblanadi. Benzolning rezonans tuzilishi unga yuqori darajada barqarorlik beradi, bu
esa boshqa oddiy uglevodorodlardan farq qiladi.
Aromatik uglevodorodlar kimyoviy reaksiyalarda o‘ziga xos yo‘nalishlarga ega. Ular
ko‘pincha
elektrofilik almashtirish
reaksiyalariga kirishadi, bu esa sanoatda ko‘plab
foydali mahsulotlarni olish imkonini yaratadi.
Aromatik uglevodorodlar orasida eng ko‘p uchraydiganlari:
Benzol (C₆H₆)
— eng sodda aromatik uglevodorod, asosiy boshlang‘ich modda sifatida
keng qo‘llaniladi.
Toluen (C₆H₅CH₃)
— benzolning metil qo‘shimchali hosilasi, sanoatda keng
qo‘llaniladi.
Ksilenlar (C₆H₄(CH₃)₂)
— toluelarning izomer shakllari.
Naftalin (C₁₀H₈)
— ikki benzol halqasining bog‘lanishi natijasida hosil bo‘lgan
birikma.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
296
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Antratsen va fenantren
kabi murakkab halqali birikmalar.
Kimyo sanoatida xomashyo sifatida
Aromatik uglevodorodlar — ayniqsa benzol — organik sintezda muhim boshlang‘ich
modda hisoblanadi. Ularning yordamida ko‘plab muhim kimyoviy mahsulotlar olinadi:
Fenol
va
anilin
— plastik, bo‘yoq va farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladi.
Stirol
— polistiren va boshqa plastik materiallar ishlab chiqarishda asosiy modda.
Kaporlaktam
— sintetik tolalar ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Bu mahsulotlarning har biri turli sanoat tarmoqlarida juda katta ahamiyatga ega bo‘lib,
kundalik hayotda keng qo‘llaniladi.
Farmatsevtika sanoati
Aromatik uglevodorodlar asosida turli dorivor birikmalar sintez qilinadi. Masalan,
aspirinning asosiy komponentlari, sulfanilamid guruhiga mansub antibiotiklar, boshqa
ko‘plab dori vositalari aromatik halqalarga ega. Bu esa ularning biologik faolligini
oshiradi.
Yoqilg‘i sanoati
Benzol, toluen va ksilenlar — yoqilg‘ining tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi. Ularning
yonuvchanligi va issiqlik ajratish xususiyati yoqilg‘ining samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi. Ayniqsa, yuqori oktanli benzin ishlab chiqarishda bu aromatik birikmalar
muhim o‘rin tutadi.
Bo‘yoqlar sanoati
Aromatik uglevodorodlardan tayyorlangan anilin asosidagi azo-bo‘yoqlar, laklar va
rangli qoplamalar bo‘yoqlar sanoatining asosi hisoblanadi. Ushbu bo‘yoqlar yuqori
sifatga ega bo‘lib, ko‘plab sohalarda — matbaa, kiyim-kechak, avtomobil sanoatida
keng qo‘llaniladi.
Portlovchi moddalar ishlab chiqarish
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
297
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Aromatik birikmalarni nitroatsiyalash orqali nitroaromatik moddalar olinadi.
Masalan, trinitrotoluen (TNT) — mashhur portlovchi modda bo‘lib, u harbiy va sanoat
sohalarida qo‘llaniladi.
Aromatik uglevodorodlarning xavfi va atrof-muhitga ta’siri
Benzol kabi aromatik uglevodorodlar inson salomatligi uchun xavfli hisoblanadi. Ular
uzoq vaqt ta’sir qilganda, o‘pka, qon tizimi va teri kasalliklariga sabab bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa, benzol saraton xastaligi (leykemiya) rivojlanishiga olib kelishi aniqlangan. Shu
bois, ushbu moddalarni ishlab chiqarish, saqlash va tashishda yuqori darajada xavfsizlik
choralari qo‘llaniladi.
Aromatik uglevodorodlar chiqindilarining atrof-muhitga tushishi esa ekologik
muammolarni yuzaga keltiradi. Ularning toksikligi suv va tuproq organizmlariga zarar
yetkazadi, shuning uchun sanoatda ularni to‘g‘ri utilizatsiya qilish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Ахмедов М.Ҳ., Каримов Б.Ж. Органик kimyo asoslari. — Toshkent:
Universitet nashriyoti, 2018. — 320 bet.
2.
Салимов Д.Х. Kimyo sanoati texnologiyasi. — Toshkent: Fan, 2015. — 245 bet.
3.
Brown, W.H., Poon, T. Introduction to Organic Chemistry. — Wiley, 2017. — 450
p.
4.
Solomons, T.W.G., Fryhle, C.B. Organic Chemistry. — Wiley, 2016. — 1100 p.
5.
Петров В.П. Aromatik birikmalar kimyosi. — Moskva: Khimiya, 2012. — 400
bet.
6.
Sultonova, N.M. Kimyo sanoatida aromatik uglevodorodlar roli. — “Kimyo va
texnologiya” jurnali, 2020, 3-son, 35-42 bet.
