DAVLAT BYUDJETI TAQCHILLIGI VA DAVLAT QARZINING IQTISODIY OQIBATLARI

SYNAPSES:

Insights Across the Disciplines

ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

23

Synapses:

Insights Across the Disciplines

DAVLAT BYUDJETI TAQCHILLIGI VA DAVLAT QARZINING

IQTISODIY OQIBATLARI

Kenjayeva Sabohat Safarovna

Termiz davlat universiteti “Iqtisodiyot” yo‘nalishi 3-kurs talabasi

safarovna04@gmail.com

Annotation:

This article analyzes the economic consequences of the state budget

deficit and public debt. The state budget deficit is considered as the difference between
government expenditures and revenues. The aim is to analyze the causes of this deficit,
its impact on the economy, and the problems associated with the growth of public debt.
This article shows the main trends through statistical data and graphs.

Keywords:

Government budget, deficit, public debt, economic consequences,

fiscal policy.

Annotatsiya:

Ushbu maqolada davlat byudjeti taqchilligi va davlat qarzining

iqtisodiy oqibatlari tahlil qilinadi. Davlat byudjeti taqchilligi davlat xarajatlari va
daromadlari o‘rtasidagi farq sifatida ko‘rib chiqiladi. Ushbu taqchillikning sabablarini,
uning iqtisodiyotga ta’sirini va davlat qarzining o‘sishi bilan bog‘liq muammolarni tahlil
qilish maqsad qilingan. Maqola statistik ma’lumotlar va grafiklar orqali asosiy
tendensiyalarni ko‘rsatadi.

Kalit so‘zlar:

Davlat byudjeti, taqchillik, davlat qarzi, iqtisodiy oqibatlar, moliya

siyosati.

Kirish.

Davlat byudjeti iqtisodiy tizimning muhim komponentlaridan biridir. U

davlatning moliyaviy resurslarini boshqarish va iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Biroq, ko‘plab mamlakatlarda davlat byudjeti taqchilligi yuzaga
kelmoqda, bu esa davlat qarzining o‘sishiga olib kelmoqda. Ushbu maqolada davlat
byudjeti taqchilligining sabablarini va uning iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilamiz.

Metodologiya.

Davlat byudjeti taqchilligining sabablari va davlat qarzining

iqtisodiy oqibatlari mavzusini ko‘rib chiqar ekanmiz, birinchi navbatda davlat byudjeti
taqchilligining sabablarini ko‘rib chiqishimiz kerak.

Byudjet kamomadi, davlat xarajatlari va daromadlari o‘rtasidagi muvozanatsizlik

natijasida yuzaga keladi. Uning birinchi sababi davlat xarajatlarining oshishi
hisoblanadi. Agar hukumat xarajatlarini ko‘paytirsagina, bu daromadlar ortidan kam
bo‘lishi natijasida byudjet kamomadi yuzaga kelishi mumkin. Ikkinchi omil sifatida
soliqlarni kamaytirishni keltirish mumkin. Soliqlarni pasaytirish davlatning
daromadlarini kamaytiradi, bu ham byudjet kamomadiga olib kelishi mumkin.

SYNAPSES:

Insights Across the Disciplines

ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

24

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Bundan tashqari iqtisodiy pasayishlar ham muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiyot

sustlashganda yoki inqirozlar davrida davlat daromadlari pasayadi, bu esa byudjet
kamomadini yanada kuchaytiradi. Demografik o‘zgarishlar ham bu jarayonda
ahamiyatli. Aholining yoshga doir o‘zgarishlari, masalan pensiya yoshidagi odamlar
ko‘payishi, davlat xarajatlarini oshirib, byudjetga qo‘shimcha bosim yaratadi.

Oxirgi sabab sifatida qarzdorlik bo‘yicha to‘lanadigan foizlarni keltirish mumkin.

Davlat qarzlari bo‘yicha to‘lanadigan foizlar davlat xarajatlarini oshiradi va natijada
byudjet kamomadiga olib kelishi mumkin. Shu sababli byudjet kamomadining sabablari
bir – biri bilan bog‘liq bo‘lib, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega.

Davlat byudjeti taqchilligining sabablarini ko‘rib chiqqan ekanmiz, davlat

qarzining o‘sishi keying ko‘rib chiqadigan masalamiz bo‘lib hisoblanadi.

Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi kelgusi yillarda davlat qarzi sezilarli darajada

oshib, kelgusi o‘n yillik oxiriga kelib yalpi ichki mahsulotning 100 foiziga yetishi
mumkinligini taxmin qilmoqda. Ushbu o‘sish davlat xarajatlarining ortishi, jumladan,
qutqaruv to‘lovlari, rag‘batlantirish paketlari va davlat daromadlarining kamayishi bilan
bog‘liq. Bir qator tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, davlat qarzining yuqoriligi iqtisodiy
o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ayniqsa qarzning YaIMga nisbati ma’lum
chegaralardan oshib ketganda. Biroq, ayrim tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, davlat qarzi
va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi munosabatlar har doim ham salbiy emas va institutsional
sifat kabi omillar yuqori qarz oqibatlarini yumshatishda muhim rol o‘ynashi mumkin.
Qarzdorlik darajasini oshirish uchun Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi va boshqa
tashkilotlar byudjet taqchilligini kamaytirish va birlamchi balanslarni oshirish uchun
fiskal tuzatishlar zarurligini ta’kidlamoqda.

SYNAPSES:

Insights Across the Disciplines

ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

25

Synapses:

Insights Across the Disciplines

1-rasm. Davlat qarzi qanday oshdi?

1

Ushbu gradik 1995-2020 yillarda tanlab olingan davlatlarning Yalpi Ichki

Mahsuloti (YaIM)ga nisbatan umumiy davlat qarzining ulushini foizlarda ko‘rsatadi.
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, ko‘pchilik mamlakatlarda davlat qarzi sezilarli darajada
oshgan. Masalan, Yaponiya 1995-yilda YaIMning 92,5 foizi miqdorida qarzga ega
bo‘lgan bo‘lsa, 2020-yilda bu ko‘rsatkich 254,1 foizga yetgan. Bu esa davlatning qarz
yukining YaIMga nisbatan qanchalik ortganligini ko‘rsatadi.

Shuningdek, Gretsiyada ham davlat qarzining ulushi 1995-yildagi 99,8 foizdan

2020-yilda 211,1 foizga oshgan, Amerika Qo‘shma Shtatlarida ham bu ko‘rsatkich 69,1
foizdan 133,9 foizga ko‘tarilgan. Bu o‘z navbatida global iqtisodiy sharoitlar, moliyaviy
siyosatlar va davlat qarzining oshishi bilan bog‘liq.

1

https://cdn.statcdn.com/Infographic/images/normal/23558.jpeg

SYNAPSES:

Insights Across the Disciplines

ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

26

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Xuddi shunday, Ispaniya, Buyuk Britaniya, Hindiston, Xitoy, Janubiy

Korey ava BAA kabi mamlakatlarda ham davlat qarzining YaIMga nisbati oshgani
kuzatiladi. Bu holat davlatlarning moliyaviy majburiyatlari va iqtisodiy sharoitlari
o‘zgarishiga ishora qiladi.

Umuman olganda, davlat qarzining YaIMga nisbatan oshishi iqtisodiy

barqarorlikka ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan muhim omil hisoblanadi. Qarzdorlikning
oshishi davlat resurslarini boshqarishda ehtiyotkorlikni talab qiladi va iqtisodiy o‘sish
strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishni zarur qiladi.

Davlat byudjeti taqchilligi, xarajatlarning daromadlardan oshishi natijasida

yuzaga keladi va bu holat davlat qarzining ortishiga olib keladi. Bunday qarzning
ko‘payishi bir qator iqtisodiy oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Avvalo, davlat qarzi
oshishi bilan birga, yuqori foiz stavkalari ham yuzaga keladi. Defitsitlarni
moliyalashtirish uchun kredit mablag‘lariga bo‘lgan talabning ortishi foiz stavkalarining
ko‘tarilishiga olib keladi, bu esa korxonalar va jismoniy shaxslar uchun qarz olishni
qimmatroq qiladi. Uzoq muddatli taqchillik esa milliy xarajatlarning kamayishiga olib
kelishi mumkin, chunki hukumatlar qarzga xizmat ko‘rsatish uchun ko‘proq resurslarni
ajratishga majbur bo‘lishadi.

Bundan tashqari kamomadlarni bartaraf etish maqsadida hukumatlar soliqlarni

oshirishiga to‘g‘ri kelishi mumkin, bu esa iqtisodiy faoliyatga va shaxsiy
jamg‘armalarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Katta va doimiy taqchillik moliyaviy bozorlarda
noaniqlikni keltirib chiqarishi va iqtisodiyotni iqtisodiy zarbalarga nisbatan zaifroq
qilishi mumkin. Ba’zi iqtisodchilar yuqori qarz darajasi investitsiyalar va samaradorlikni
kamaytirish orqali uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga to‘sqinlik qilishi haqida fikr
bildirmoqda. Shunday qilib, davlat byudjeti taqchilligi va uning oqibatlari iqtisodiy
barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Xulosa.

Ushbu maqola davlat byudjeti taqchilligi va davlat qarzi iqtisodiyotga

jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkinligini ko'rsatadi. Taqchillikni kamaytirish va davlat
qarzini boshqarish hukumatlar uchun muhim vazifa bo'lib, bu iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlashga yordam beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Ahrari, M. (2020). Moliya va iqtisodiy barqarorlik. Toshkent: Iqtisodiyot va badiiy

nashriyot.

2.

Bahromov, A. (2019). Davlat byudjeti va iqtisodiy siyosat. Tashkent: O‘zbekiston

iqtisodiyot akademiyasi.

SYNAPSES:

Insights Across the Disciplines

ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

27

Synapses:

Insights Across the Disciplines

3.

Davies, S., & Perkins, R. (2021). Fiscal Policy and Economic Growth: The

Role of Budget Deficits and Surpluses. Journal of Economic Policy, 47(3), 235-
254. doi:10.1016/j.jep.2021.01.003

4.

Karimov, D. (2021). Iqtisodiy o‘sish va byudjet taqchilligi: Teoriyalar va amaliyot.

Tashkent: O‘zbekiston Davlat iqtisodiyot universiteti nashriyoti.

5.

Makarov, V., & Pivovarov, P. (2022). Byudjet siyosatining iqtisodiy ta’sirlari. Journal

of Fiscal Studies, 35(4), 102-118.

6.

Keynes, J. M. (1936). The General Theory of Employment, Interest, and Money.

Macmillan.

7.

Barro, R. J. (1990). Government Spending in a Simple Model of Endogenous

Growth. Journal of Political Economy.

8.

Stiglitz, J. E. (2000). Economics of the Public Sector. W. W. Norton & Company.

9.

Mishkin, F. S. (2019). The Economics of Money, Banking, and Financial Markets.

Pearson.

10.

Krugman, P. (2009). The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008. W.

W. Norton & Company.

11.

Muhammadjonov Bobirmirzo Botirjon o’g’li (2023) DAVLAT QARZI UNI

BOSHQARISH ZARURLIGI VA DOLZARBLIGI. page 3

12.

Davlat

qarzi

https://uz.wikipedia.org/

CEIC’s

economic

database

https://www.ceicdata.com/en

13.

TRADING ECONOMICS| 20 million Indicators for 196 Countries

https://tradingeconomics.com/

14.

Lebanon- national debt 2023| Statista https://www.statista.com