SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
4
Synapses:
Insights Across the Disciplines
RUHIY HOLATI BUZILGAN SHAXSLARGA NISBATAN MAJBURLOV
CHORALARINI TAYINLASH O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Xolikov Farxod Uktamovich
O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar Oliy Kengashi
huzuridagi Sudyalar Oliy maktabi tinglovchisi
Annotatsiya : Mazkur maqolada aqli rasolikni istisno etmaydigan tarzda ruhiy
holati buzilgan shaxslarga nisbatan tibbiy yo‘sindagi majburiy choralarni qo‘llash
masalalari yoritilgan. Ruhiy buzilish mavjud bo‘lgan, biroq aqli raso deb topilgan
shaxslarning javobgarlik masalasi jinoyat huquqi va sud-psixiatrik ekspertiza nuqtayi
nazaridan tahlil etiladi. Majburiy tibbiy choralar – shaxsni davolash, jamiyat
xavfsizligini ta’minlash va qayta ijtimoiylashtirish vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, xalqaro tajriba, xususan Yevropa Inson huquqlari sudi, Germaniya va
AQSh qonunchiligi misolida taqqosloviy tahlil o‘tkaziladi. Muallif ushbu sohaga oid
qonunchilikni takomillashtirish, ekspertiza standartlarini ishlab chiqish, shaxsiy
yondashuvni kuchaytirish bo‘yicha takliflar beradi.
Kalit so‘zlar:
aqli rasolik, ruhiy holat buzilishi, majburiy tibbiy chora, jinoyat
javobgarligi, sud-psixiatrik ekspertiza, inson huquqlari, xalqaro tajriba, huquqiy
maqom, psixiatrik davolash
ОСОБЕННОСТИ НАЗНАЧЕНИЯ ПРИНУДИТЕЛЬНЫХ МЕР В
ОТНОШЕНИИ ЛИЦ С ПСИХИЧЕСКИМИ РАССТРОЙСТВАМИ
Аннотация: В данной статье рассматриваются вопросы применения
обязательных медицинских мер в отношении лиц с психическими
расстройствами, не исключающими вменяемости. Анализируется уголовно-
правовая ответственность таких лиц с учётом заключений судебно-
психиатрической
экспертизы.
Обязательные
медицинские
меры
рассматриваются как средство лечения личности, обеспечения безопасности
общества и её ресоциализации. Также проводится сравнительно-правовой анализ
международного опыта, в частности практики Европейского суда по правам
человека, законодательства Германии и США. Автор предлагает меры по
совершенствованию законодательства в данной сфере, разработке стандартов
экспертной оценки и усилению индивидуального подхода к таким лицам.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
5
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ключевые слова: вменяемость, психическое расстройство,
обязательные медицинские меры, уголовная ответственность, судебно-
психиатрическая экспертиза, права человека, международный опыт, правовой
статус, психиатрическое лечение
Jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liq ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar inson
salomatligiga, xususan ruhiy holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Aqli rasolikni istisno
etmaydigan, biroq ruhiy holati buzilgan shaxslar jinoyat sodir etgan taqdirda, ularga
nisbatan adolatli va insonparvar yondashuv talab etiladi. Bu yondashuv ularning holatini
inobatga olgan holda tibbiy yo‘sindagi majburiy choralarni qo‘llash orqali amalga
oshiriladi. Mazkur maqola aynan shunday holatlarda yuzaga keladigan huquqiy va
amaliy masalalarni tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
Ruhiy buzilishga uchragan shaxslar ijtimoiy xavfli xatti-harakatlarga moyil
bo‘lishi mumkin. Jinoyat huquqida ruhiy holat shaxsning javobgarlikka tortilishida
asosiy omillardan biri sanaladi. Aqli raso bo‘lmaganlik holati jinoyat sodir etilgan
vaqtda shaxsning o‘z xatti-harakatini anglash va uni boshqarish qobiliyati mavjud
emasligini anglatadi. Biroq ayrim hollarda ruhiy buzilish mavjud bo‘lishiga qaramay,
shaxs to‘liq aqli raso hisoblanadi. Bu holatda shaxsga nisbatan jazo tayinlanishi bilan
birga, tibbiy yo‘sindagi majburiy choralar ham qo‘llanilishi mumkin.
Majburiy tibbiy chora – bu jinoyat sodir etgan ruhiy holati buzilgan shaxsga
nisbatan sud tomonidan qo‘llaniladigan ijtimoiy himoya chorasi bo‘lib, uning asosiy
maqsadi jamiyat va shaxsni himoya qilish, bemorni davolash va qayta
ijtimoiylashtirishdir. Jinoyat kodeksining tegishli moddalari asosida, bu choralar
faqatgina maxsus ekspertiza va sud qarori asosida belgilanadi. Ushbu institut inson
huquqlari va erkinliklarini cheklash bilan bog‘liq bo‘lgani sababli, u xalqaro normalar
bilan uyg‘un ravishda amalga oshirilishi lozim.
Jinoyat huquqida ushbu holatning murakkabligi shundaki, shaxs rasmiy tarzda
aqli raso bo‘lib qoladi, ammo ruhiy buzilishlar uning xatti-harakatlariga ta’sir ko‘rsatgan
bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda shaxsning o‘z harakatini boshqara olmasligi, ruhiy
holatining jinoyat sodir etilishiga bevosita ta’siri, psixiatrik ekspertiza xulosasiga ko‘ra
tibbiy ehtiyoj mavjudligi baholanadi. Mazkur holatda sud shaxsga nisbatan jazo bilan
birga tibbiy majburiy chora – muassasaga joylashtirish, ambulator davolash yoki yopiq
tipdagi psixiatrik muassasada saqlashni belgilashi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida ambulator psixiatrik davolanish,
umumiy nazorat ostidagi psixiatrik muassasada saqlash, kuchaytirilgan yoki maxsus
nazoratdagi muassasada saqlash kabi majburiy choralar ko‘zda tutilgan. Choraning turi
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
6
Synapses:
Insights Across the Disciplines
shaxsning ruhiy holati, kasallik darajasi, takror jinoyat sodir etish ehtimoli va
ekspertiza xulosasiga ko‘ra belgilanadi. Majburiy davolash muddati har olti oyda qayta
ko‘rib chiqiladi. Sud ushbu muddatda psixiatrik muassasa tomonidan taqdim etilgan
ma’lumotlarga tayanadi.
Sud-psixiatrik ekspertizalar amaliyotida ko‘plab murakkab holatlar mavjud
bo‘lib, mutaxassislar o‘rtasida bahsli xulosalar, sub’ektivlik xavfi yuqoriligi, davolash
ehtiyoji bo‘lmagan shaxslarga nisbatan chora qo‘llanishi, jamiyatda ruhiy kasallikka
nisbatan salbiy munosabatlar kabi muammolar uchraydi. Ushbu muammolar inson
huquqlarini buzilishiga olib kelmasligi uchun sudlar tomonidan ehtiyotkorlik va qat’iy
me’yorlarga amal qilinishi zarur.
Yevropa Inson huquqlari sudi qarorlarida tibbiy majburiy choralar inson
huquqlarini cheklovchi vosita sifatida e’tirof etiladi va bu choralar faqat “muqarrar xavf”
mavjud bo‘lgandagina qo‘llanishi kerakligi ta’kidlanadi. Germaniya, AQSh va
Rossiyada ham ruhiy holati buzilgan jinoyatchilar uchun maxsus yondashuvlar ishlab
chiqilgan. O‘zbekiston qonunchiligida bu masala bo‘yicha ayrim huquqiy ziddiyatlar
mavjud bo‘lsa-da, xalqaro tajribadan o‘rganilgan holda takomillashtirish imkoniyatlari
mavjud.
Mazkur masala bo‘yicha quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: jinoyat va
sog‘liqni saqlash qonunchilik aktlari o‘rtasidagi muvofiqlikni ta’minlash; sud-psixiatrik
ekspertiza standartlarini ishlab chiqish; mutaxassislarni psixiatriya-huquq yo‘nalishida
tayyorlash va malaka oshirish; ruhiy kasallikka ega bo‘lgan shaxslarning huquqlarini
himoya qilish mexanizmlarini kuchaytirish; tibbiy davolash muassasalarining
infratuzilmasini zamonaviylashtirish.
Aqli rasolikni istisno etmaydigan, biroq ruhiy holati buzilgan shaxslarga
nisbatan tibbiy yo‘sindagi majburiy choralarni belgilash – bu jinoyat huquqi va tibbiyot
kesishgan murakkab sohaga oid masaladir. Shaxs huquqlarini himoya qilish, jamiyat
xavfsizligini ta’minlash va davolovchi yondashuvni uyg‘unlashtirish bugungi kunda
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu bois, mavjud qonunchilikni takomillashtirish, amaliyotda
yagona yondashuvni joriy etish va xalqaro tajribani o‘rganish zarur hisoblanadi.
Aqliy salomatlik nafaqat tibbiyot, balki huquq, sotsiologiya va psixologiya
sohalarining tutashgan nuqtasida joylashgan muhim masalalardan biridir. Har qanday
jamiyatda ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqiy maqomini to‘g‘ri aniqlash,
ularning jamiyatdagi o‘rnini adolatli belgilash, ayniqsa jinoyat huquqi doirasida ularning
xatti-harakatlariga baho berish murakkab va ko‘p jihatli yondashuvni talab etadi.
Shuning uchun, tibbiy yo‘sindagi majburiy choralarni qo‘llashda har bir shaxsga
individual yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 7 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
7
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Psixiatrik ekspertizaning hal qiluvchi ahamiyati shundaki, u shaxsning
jinoyat sodir etgan paytdagi ruhiy holatini, kasallik bor-yo‘qligini va kasallikning xatti-
harakatga ta’sir darajasini aniqlab beradi. Biroq ushbu ekspertiza o‘z-o‘zidan xatolardan
holi emas. Ba’zi hollarda noto‘g‘ri tashxis qo‘yilishi yoki noaniq tahlillar asossiz
choralar qo‘llanilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, ekspertiza o‘tkazishda
standart protokollar va mustaqil komissiyalar faoliyatini takomillashtirish muhimdir.
Shuningdek, ruhiy buzilishning turli shakllari mavjud bo‘lib, ularning barchasi
bir xil darajada xavfli emas. Masalan, depressiv holatlar, shizofreniyaning yengil
shakllari yoki obsesiv-kompulsiv buzilishlar ba’zan jinoyat sodir etilishiga bevosita
sabab bo‘lmaydi. Shunga qaramay, ayrim hollarda bu shaxslar profilaktika maqsadida
ham majburiy davolashga yuborilishi mumkin. Bu esa inson huquqlarining ehtimoliy
buzilishi xavfini tug‘diradi va ehtiyotkorlik bilan yondashishni taqozo etadi.
Xalqaro huquq normalari, xususan BMTning “Ruhiy kasalligi bo‘lgan
shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi prinsiplari shuni ko‘rsatadiki, majburiy tibbiy
choralarni faqatgina ekstremal hollarda, ya’ni jamiyat yoki shaxs hayoti uchun real xavf
mavjud bo‘lgan holatlarda qo‘llash kerak. Har qanday holatda ham bunday chora faqat
sud qarori bilan, ekspertiza asosida va shaxsning roziligi (imkon bo‘lsa) bilan amalga
oshirilishi kerak. Bu yondashuv O‘zbekiston qonunchiligida ham aks etishi lozim.
