SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
25
Synapses:
Insights Across the Disciplines
QURILISH TERMINOLOGIYASIDA TARJIMA STRATEGIYALARI:
MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI
Urganch Innovatsion universiteti «O’zbek va xorijiy filologiya fakulteti”
o’qituvchisi
Sapaeva Vaziraxon Umidovna
Annotatsiya
Ushbu maqola o‘zbek tiliga qurilish terminologiyasini tarjima qilish jarayonida
qo‘llaniladigan strategiyalarni tahlil qilishga bag‘ishlangan. Texnik atamalar
tarjimasida uchraydigan asosiy muammolar, jumladan sinonimiklik, texnik ma’noni
saqlash qiyinchiliklari, milliy ekvivalent topishdagi murakkabliklar va me’yoriy
hujjatlarda terminlarning bir xilda qo‘llanilmasligi muhokama qilinadi. Maqolada
terminlarning to‘g‘ri tarjima qilinishi uchun samarali strategiyalar va yechimlar taklif
etiladi. Shu orqali o‘zbek tilidagi texnik terminologiyani yanada rivojlantirish va milliy
terminologiyani boyitish imkoniyatlari o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
qurilish terminologiyasi, tarjima strategiyalari, texnik atamalar,
sinonimiklik, milliy terminologiya, tarjima muammolari, o‘zbek tili.
Kirish
O‘zbek tilidagi texnik terminologiya, xususan, qurilish sohasidagi atamalar
so‘nggi yillarda texnologiyalar va xalqaro hamkorlik rivoji bilan yanada dolzarb
masalalardan biriga aylandi. Mustaqillikdan keyin o‘zbek tilidagi texnik atamalar,
ayniqsa, qurilish sohasida faol rivojlanmoqda va shu jarayonda ko‘plab chet tillardan,
asosan rus va ingliz tillaridan terminlar kiritildi. Bu kiritmalar milliy tilga tarjima
qilinishi yoki moslashtirilishi kerak edi. Biroq, terminlarni tarjima qilish jarayonida
ko‘plab muammolar, ayniqsa, sinonimiklik, noto‘g‘ri tarjima, mos ekvivalent topish
qiyinchiliklari paydo bo‘ldi. Mazkur maqolada ushbu tarjima jarayonida
qo‘llaniladigan strategiyalar, ularning muammolari va amaliy yechimlar haqida fikr
yuritiladi.
Qurilish terminologiyasini tarjima qilishdagi asosiy muammolar.
O‘zbek tiliga qurilish terminologiyasini tarjima qilish bir nechta asosiy
muammolarni o‘z ichiga oladi. Bu muammolar atamalarni to‘g‘ri ifodalash va
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
26
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tushunishni qiyinlashtirib, o‘zbek tilida texnik va ilmiy sohadagi taraqqiyotga
to‘sqinlik qilmoqda.
1. Sinonimiklik muammosi.
Qurilish terminologiyasida sinonimlik – bir tushunchaning bir nechta atamalar
bilan ifodalanishi – keng tarqalgan muammo. Bu esa texnik tushunchalarni bir xil
shaklda tushunishda chalkashlik keltirib chiqaradi. Masalan, “konsolidatsiya” atamasi
ba’zi darsliklarda “mustahkamlash”, boshqalarida esa “barqarorlashtirish” sifatida
tarjima qilinishi mumkin. Bu holat terminologiyani aniq tushunishga va tushunarlilikni
oshirishga to‘sqinlik qiladi.
2. Texnik ma’noni saqlashdagi qiyinchiliklar.
Ko‘p hollarda texnik atamalar umumiy lug‘at va talaffuzga moslashtiriladi,
ammo bu jarayonda uning texnik ma’nosi o‘zgarishi mumkin. Masalan,
“rekonstruktsiya” termini “qayta qurish” yoki “ta’mirlash” deb tarjima qilinadi, biroq
texnik ma’noda u yanada murakkab va aniq ishlanmalarni anglatadi. Shu sababli,
texnik tushunchaning mazmunini saqlagan holda o‘zbek tiliga mos keladigan aniq
tarjimani topish zarur.
3. Terminlarning milliy ekvivalentlarini topish qiyinchiliklari.
Rus yoki ingliz tilidan kirib kelgan texnik terminlarga o‘zbek tilida mos
ekvivalent topish qiyin bo‘lgan hollarda atama to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtiriladi. Bu
holatda atamaning milliy tilga mos ekvivalenti yo‘qligi yoki mavjud bo‘lmaganligi
sababli termin o‘zbek tilida to‘g‘ri ifoda qilinmasligi mumkin. Masalan, “armatura”
atamasi rus tilidan bevosita qabul qilingan bo‘lib, texnik tushuncha uchun milliy
ekvivalent yaratilmagan.
4. Qarama-qarshi terminologik talqinlar.
Turli darsliklar, texnik qo‘llanmalar va ilmiy adabiyotlarda atamalar turlicha
tarjima qilinganligi sababli ularning talqini ham bir-biridan farq qiladi. Bu muammo
o‘quvchilar va mutaxassislar uchun texnik tushunchalarni noto‘g‘ri anglash xavfini
keltirib chiqaradi. Masalan, “fundament” so‘zi “poydevor” va “asos” deb tarjima
qilinadi, ammo ular o‘zaro biroz farqli texnik tushunchalar sifatida qaralishi kerak.
Qurilish terminologiyasini tarjima qilishda qo‘llaniladigan strategiyalar.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
27
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Qurilish terminologiyasini o‘zbek tiliga tarjima qilishda bir nechta samarali
strategiyalar qo‘llaniladi. Ushbu strategiyalar atamalarning to‘g‘ri tarjima qilinishiga
yordam berish bilan birga, terminlarning umumiy tushunilishini ham yaxshilaydi.
1. Ekvivalent yaratish usuli.
Chet tilidan kirib kelgan termin uchun o‘zbek tilida mos keluvchi ekvivalent
yaratish tarjima jarayonida keng qo‘llaniladi. Bu strategiya orqali yangi milliy atamalar
yaratilishi mumkin. Masalan, “consolidation” terminini “mustahkamlash” yoki
“konsolidatsiya qilish” kabi ifodalash orqali o‘zbek tiliga moslashtirish mumkin.
Bunda asosan terminning aniq texnik ma’nosiga mos keluvchi so‘z yoki so‘z
birikmasini topish kerak.
2. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirish.
Ba’zi terminlar o‘zbek tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtiriladi. Bunda terminning
chet tilidagi talaffuzi saqlanib, lekin milliy til imlosiga moslashtiriladi. Masalan,
“konsolidatsiya” yoki “rekonstruktsiya” kabi terminlar bevosita rus tilidan
o‘zlashtirilib, o‘zbek tiliga moslashtiriladi. Bu strategiya oddiyroq usul bo‘lsa-da,
atamalarning milliy tildagi mos ekvivalentlarini yaratish ehtiyoji kamayib, texnik
tushunchalar aniqroq ifodalanadi.
3. Tavsiflovchi tarjima usuli.
Texnik tushunchaning asosiy mazmunini tushuntirish orqali ifodalash
tavsiflovchi tarjima usulidir. Ushbu usulda terminning to‘g‘ri ifodasini topish qiyin
bo‘lsa, termin qisqa va aniq shaklda izohlanadi. Masalan, “beam” atamasi qurilishda
“nurlar” deb tarjima qilinishi mumkin, ammo “nurlar” atamasi mazmunni to‘liq aks
ettirmaganligi sababli tavsiflovchi tarjimada “yukni taqsimlovchi uzun element” kabi
izoh keltirilishi mumkin.
4. Mos ekvivalent yaratish strategiyasi.
Ba’zi hollarda chet tilidagi atama to‘liq tarjima qilinmasdan, balki unga milliy
tilda muqobil ma’noda yangi ekvivalent yaratiladi. Bu strategiyada terminning
ma’nosini o‘zbek tiliga to‘g‘ri o‘girish uchun milliy leksikadan foydalaniladi. Masalan,
“support” atamasi “tayanch” deb tarjima qilinadi, ammo terminologiyada u “qo‘llab-
quvvatlash” sifatida ham kiritilishi mumkin.
Qurilish terminologiyasini tarjima qilishdagi muammolarning yechimlari.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
28
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Qurilish terminologiyasida tarjima jarayonida paydo bo‘ladigan muammolarni
bartaraf etish uchun bir nechta yechimlar taklif etiladi:
1. Yagona terminologik qo‘llanma yaratish.
Texnik atamalarning bir xil tushunilishini ta’minlash uchun yagona terminologik
qo‘llanma yaratish zarur. Ushbu qo‘llanma barcha texnik sohalarda, xususan,
qurilishda foydalaniladigan terminlarni o‘z ichiga olishi kerak. Bu usul orqali
sinonimlar va terminlar o‘rtasidagi farqlar bartaraf etilib, barcha texnik hujjatlar va
darsliklarda bir xil terminologiya qo‘llaniladi.
2. Milliy terminologiyani boyitish.
Chet tillardan kirib kelgan atamalarga mos ekvivalent topish uchun milliy til
imkoniyatlaridan foydalanish zarur. Texnik tushunchalarga mos keladigan o‘zbekcha
atamalar yaratish orqali ruscha yoki boshqa tillardan olingan atamalarning milliy
ekvivalentlari
ta’minlanadi.
Masalan,
“konsolidatsiya”
atamasi
o‘rniga
“mustahkamlash” ekvivalenti kiritilishi mumkin.
3. Tilshunos va texnik mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirish.
Texnik atamalarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri tarjima qilish va milliy ekvivalent
yaratish jarayonida tilshunoslar va texnik mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish zarur. Bu usul orqali terminlarning ma’nosini to‘g‘ri tushuntirish va milliy
tilga moslashtirishda katta natijalarga erishiladi.
4. Ta’lim muassasalarida bir xil terminologiyani qo‘llash.
Texnik ta’lim muassasalarida yagona terminologiya qo‘llashni ta’minlash uchun
darslik va qo‘llanmalar yagona lug‘atlar asosida ishlab chiqilishi kerak. Bu o‘quv
jarayonida bir xil terminologiyani ta’minlab, mutaxassislar uchun tushunarli va aniq
bilim berishga yordam beradi.
5. Tarjima jarayonini nazorat qiluvchi me’yoriy hujjatlar ishlab chiqish.
Qurilish sohasida qo‘llaniladigan texnik atamalarni to‘g‘ri va yagona shaklda
ifodalash uchun davlat darajasida terminlarni standartlashtirishga oid me’yoriy
hujjatlar ishlab chiqilishi kerak. Bu barcha texnik hujjatlar va darsliklarda
terminlarning bir xil tushunarli shaklda ishlatilishini ta’minlaydi.
Xulosa
O‘zbek tiliga qurilish terminologiyasini tarjima qilish jarayoni ko‘plab
qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Ushbu maqolada ushbu qiyinchiliklar va ularni hal
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
29
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qilish yo‘llari, jumladan sinonimiklik, texnik ma’noni saqlash, milliy ekvivalent
yaratish va o‘quv muassasalarida yagona terminologiyani tatbiq etish bo‘yicha takliflar
ko‘rib chiqildi. Terminlarni to‘g‘ri tarjima qilishda milliy ekvivalent yaratish,
tilshunoslar va texnik mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirish va davlat
darajasida qo‘llaniladigan yagona qo‘llanmalar ishlab chiqish zaruriyati qayd etildi.
Shu orqali o‘zbek tilidagi texnik terminologiyani boyitish va uni milliy til
imkoniyatlariga moslashtirish orqali ilmiy-texnik sohada yanada yuksak natijalarga
erishish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Davronov, O. "Qurilish fanlarida atamalar muammosi." Kimyo International
University in Central Asian Journal of STEM. Toshkent, 2023.
2. G‘afurova, N. I. O‘zbek, ingliz va rus tillarida "qurilish" sohasi terminlari
tarjimasi masalasi (bino ta’miri yo‘nalishi asosida). Andijon Davlat Chet Tillari
Instituti, Andijon, 2024.
3. Qosimov, E.U. va Asqarov, B.A. O‘zbekcha-ruscha politexnik lug‘at.
Toshkent: Fan nashriyoti, 2020.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. "O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi
nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida." PF-5850-sonli
Farmon, 2019. Manba: http://lex.uz/docs/4561730.
5. Salimov, O.U. "Texnika sohasida o‘zbek tilidagi atamalarni shakllantirish
yo‘llari." Tilshunoslik jurnali, 2021, № 2, 34–39-betlar.
6. Bekmurodov, A. "Til va texnika: Qurilish terminologiyasining o‘zbek tilida
qo‘llanishi." Milliy tilshunoslik, 2022, № 3, 48–56-betlar.
7. Qobilov, T. va Axmedov, D. Texnik terminologiyaning standartlashtirilishi va
milliylashtirish muammolari. Toshkent: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2023.
8. Hasanov, M. "Texnik sohalarda o‘zbek tilida yangi atamalarni shakllantirish
imkoniyatlari." Til va jamiyat, 2022, № 2, 23–30-betlar.
