SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
30
Synapses:
Insights Across the Disciplines
XALQARO MUNOSABATLARDA XAVFSIZLIK TUSHUNCHASI:
EVOLYUTSIYA VA ZAMONAVIY MUAMMOLAR
Ochilboyeva Moxinur Omil qizi
Oʻzbekiston jurnalistika va ommaviy axborot universiteti Siyosatshunoslik
yoʻnalishi 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola mavzusining dolzarbligi, bugungi kunda global
dunyoda katta ta’sir kuchiga ega bo‘lgan xalqaro munosabatlarda xavfsizlik
tushunchasi, nazariyalari, shuningdek uning evolyutsiyasi va bugungi kundagi
muammo va kamchiliklari yoritildi. Suningdek mazkur maqola bugungi globallashuv
va axborot davrida tinchlikka tahdid soluvchi xarakatlar va kuchlarning ortib borishi
va o‘z qamrovini kengaytirish natijasida xavfsizlik . Turli shakldagi urushlar, terror
harakatlari, inson huquqlariga qaratilgan tahdidlar va yana bugungi kunda dolzarblilik
darajasi ortib borayotga iqlim o‘zgarishlari va buni oqibatida paydo bo‘layotgan tabiiy
ofatlar misolida ko‘rishimiz mumkinki xavfsizlik nafaqat siyosiy hayotga balki
hyotimizning har bir jabhalariga katta ahamiyat kasb etadi.
Xalqaro munosabatlarda xavfsizlik tushunchasi
Dastlab xavfsizlik tushinchasining o‘ziga e’tibor qaratilsa u dunyo tartibotining
ajralmas va muhim figurasi hisoblanadi.
Xavfsizlik
- zarar yoki xavfdan himoyalanish shartini anglatadi. Bu mulk va
infratuzilma kabi jismoniy aktivlarni himoya qilish, shuningdek, shaxslar va
jamoalarni zo‘ravonlik va xavfsizlikning turli shakllaridan himoya qilishni nazarda
tutishi mumkin. Xavfsizlik tushunchasi keng bo‘lishi mumkin va
jismoniy xavfsizlik
,
iqtisodiy xavfsizlik
,
oziq-ovqat xavfsizligi
,
energiya xavfsizligi
va
kiberxavfsizlik
kabi turli jihatlarni o'z ichiga oladi. Har bir davlat o‘z ichki siyosatini amalga oshirish
jarayonida xavfsizlik yuqoridagi barcha ko‘rinishlarini inobatga olishi har biri bilan
alohida institut shaklida tadqiqot olib boorish bilan bir qatorda muammo va
kamchiliklarga yechim topish va amalda tatbiq qilish orqali milliy xavfsizlik tizimini
shakllantiradi.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
31
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Rasm
1
Xavfsizlikning turlari
1
Xavfsizlik tushunchasi faqat harbiy ma’noda qo‘llanilmasligi sababli endi uni
ta’minlovchi vositalar ham faqat harbiy kuch hisoblanmaydi. Kirish qismida
davrlashtirlganidek xavfsizlikning turiga qarab vositalar ham turlicha bo‘lgan va har
bir davrda o‘sha zamon talabiga javob bera oladigan texnalogiyalardan foydalanilgan.
Qadimgi davrlarda ya’ni xalqaro munosabatlar ilk vujudga kelgan paytda uning
xavfsizligini ta’minlash asosan albatta harbiy kuchga tayangan va u orqali nazoratda
ushlab turilgan. Bunda xalqaro xavsizlik bugungi kundagi kabi xalqaro tashkilotlar
orqali emas balki davlatlarning o‘zaro munosabatlarida namoyon bo‘lgan.
Xalqaro xavfsizlik xalqaro hamjamiyatning asosiy havotiridir, chunki xalqaro
xavfsizlikka tahdidlar global barqarorlik va iqtisodiy o‘sishni buzish potentsialiga ega
va insoniyatning keng miqyosda azoblanishiga olib kelishi mumkin. Xalqaro xavfsizlik
ham murakkab masala bo‘lib, samarali hal etish uchun davlatlar, xalqaro tashkilotlar
1
https://www.seekpng.com/png/full/402-4028754_fig-buzans-five-sectors-of-security.png
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
32
Synapses:
Insights Across the Disciplines
va boshqa ishtirokchilar o‘rtasida hamkorlik va muvofiqlashtirishni talab qiladi.
Xalqaro munosabatlar rivojlangan zamonaviy dunyoda davlatlarning iqtisodiy siyosati,
ijtimoiy hayoti va ma’lum darajada harbiy salohiyati ham bir biri bilan bo‘liq bo‘lgan
bir paytda xalqaro xavfsizlikni ta’minlanmasligi oqibatida barcha davlatlar juda katta
zarar ko ‘rishi va bu kuchlar balansining buzilishiga olib keladi.
Xalqaro xavfsizlik tamoyillari quyidagilarni nazarda tutadi:
1.
davlatlararo munosabatlarning umuminsoniy tamoyili sifatida tinch-totuv
yashashni tasdiqlash;
2.
barcha davlatlar uchun teng xavfsizlikni ta’minlash;
3.
harbiy, siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarda samarali kafolatlar
yaratish;
4.
koinotda qurollanish poygasining oldini olish, barcha yadroviy sinovlarni
to‘xtatish va ularni to‘liq yo‘q qilish;
5.
har bir xalqning suveren huquqlarini so‘zsiz hurmat qilish;
6.
xalqaro inqirozlar va mintaqaviy mojarolarni adolatli siyosiy jihatdan hal
etish;
7.
davlatlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlash;
8.
xalqaro terrorizmning oldini olishning samarali usullarini ishlab chiqish;
9.
genotsidni, aparteidni, fashizmni targ‘ib qilishni yo‘q qilish;
10.
xalqaro amaliyotdan diskriminatsiyaning barcha shakllarini chiqarib
tashlash, iqtisodiy blokadalar va sanksiyalarni rad etish (xalqaro hamjamiyat
tavsiyalarisiz);
11.
barcha davlatlar uchun teng iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlaydigan yangi
iqtisodiy tartibni o‘rnatish.
2
Bugungi kunda garchi global xalqaro tashkilotlar ushbu tamoyillarga amal
qilishida sezlarli kamchiliklar namoyon bo‘lmoqda. Buning tag zamirida aytish joyizki
2
Н.А.Баранов
Лекция 6. Международная безопасность: глобальный и региональный аспекты
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
33
Synapses:
Insights Across the Disciplines
manfaatlar to‘qnashuvi hamda kuchlar muvozanatiga bo‘lgan tahdidlar o‘z rolini
o‘ynamoqda.
Xalqaro
xavfsizlik
tizimining
samaradorligi
uning
sub'ektlarining
majburiyatlari, kafolatlari va imkoniyatlari tizimiga va uning tuzilishiga, xususan,
quyidagi tarkibiy qismlarning mavjudligiga bog'liq:
a) ilmiy nazariya (falsafa), xalqaro xavfsizlikni ta'minlashning muayyan ta'limoti
(kontseptsiyasi) va siyosati;
b) shaxs va jamiyat xavfsizligini ta'minlovchi xalqaro, davlat va jamoat
institutlari va tashkilotlari majmui;
v) xalqaro xavfsizlikni ta'minlash vositalari, usullari va uslublari.
Xalqaro xavfsizlik ma’lum mezonlar, xususan, quyidagilar bilan belgilanadi:
• miqyosda (global, mintaqaviy, submintaqaviy, mahalliy, ikki tomonlama
shartnomalar)
• sub’ektlarning tabiati (shaxsiy, jamoat, davlat)
• jamiyat hayotining sohalari (siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, gumanitar, psixologik,
harbiy, madaniy).
Rasm
2
Международная безопасность научная статья
3
3
https://topuch.com/obshaya-teoriya-nacionalenoj-bezopasnosti/6564_html_m6962e09f.png
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
34
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xavsizlik ko‘lami va turlari
Milliy xavfsizlik
- shaxs, jamiyat va davlat hayotiy manfaatlarini ichki va tashqi
tahdidlardan himoya qilishning kafolatlangan holati. Milliy xavfsizlikning asosiy
ob'ektlariga quyidagilar kiradi: shaxs - uning huquq va erkinliklari; jamiyat - uning
moddiy va ma'naviy qadriyatlari; davlat - uning konstitutsiyaviy tuzumi, suvereniteti
va hududiy yaxlitligi.
4
Davlatning milliy xavfsizligi jihatlari global miqyosda amalga
oshirilganda xalqaro xavfsizlik tizimini shakllantiradi. Bunda milliy xavfsizlik va
xalqaro xavfsizlikni turli ma’no anglamaydi hamda bir biriga doimo bog‘liq bo‘ladi.
Xalqaro xavfsizlik
- bu davlatlar va xalqaro tashkilotlar, masalan, Birlashgan
Millatlar Tashkiloti, Evropa Ittifoqi va boshqalar tomonidan o‘zaro omon qolish va
xavfsizlikni ta’minlash uchun ko‘riladigan chora-tadbirlarni bildiruvchi atama. Bu
choralar harbiy harakatlar va shartnomalar va konventsiyalar kabi diplomatik
kelishuvlarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu ta’rifdan kelib chiqadiki xalqaro munosabatlarda
xavfsizlik asosan xalqaro tashkilotlar tomonidan ta’minlanadi va bunda ba’zan davlat
tomonidan ham ma’lum bir boshqa davlatning ijtimoiy siyosatiga aralashmagan holda
chora-tadbirlar ko‘rilishi mumkin.
Mintaqaviy xalqaro xavfsizlik – mintaqada mavjud bo‘lgan yoki vujudga kelgan
xavfsizlikning turli faktorlari va global ta’sir kuchiga ega bo‘lmagan tahdidlarni oldini
olishga qaratilgan chora-tadbirlar. Unda mintaqadagi sodir bo‘layotgan migratsiya
masalalari, iqlim o‘zgarishlari, iqtisodiy xavfsizlik, etnik urushlar shuningdek resurlar
uchun amalga oshirilgan buzg‘unchi harakatlarni namuna sifatida keltirish mumkin.
Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT
) — mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy
hamkorlik tashkiloti. Xitoyning Shanxay shahrida 6 mamlakat — Qozogʻiston, Xitoy,
Qirgʻiziston, Rossiya, Tojikiston Oʻzbekiston davlat rahbarlari uchrashuvida tuzilgan
(15-iyun 2001-yil). Shanxay sammitida (2001-yil iyun) yangi tashkilotning maqsad va
prinsiplarini eʼlon qilgan Deklaratsiya, shuningdek, Terrorizm, ayirmachilik va
ekstremizmga qarshi kurash toʻgʻrisidagi konvensiya qabul qilindi Mintaqaviy
aksilterror tuzilmasi 1-yanvar 2004-yildan faoliyat koʻrsata boshladi. Mazkur tuzilma
4
Шадыбеков К.Б., Исраилов А.А., Кожошев А.О.Государственное и муниципальное управление терминологический
словарь.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
35
Synapses:
Insights Across the Disciplines
zimmasiga axborot almashish, chegara va bojxona qoʻmitalarining, maxsus
xizmatlarning hamkorligini muvofiqlashtirish, shu orkali terrorchilikning oldini olish
vazifasi yuklangan. SHHT aʼzo mamlakatlarni xavfsizlik orqali hamkorlik sari
boshlaydigan tashkilotdir. Iqtisodiy hamkorlik borasida oldinda transport
infratuzilmasini rivojlantirish, tabiiy, mineral xom ashyo zaxiralarini oʻzlashtirish, suv
energetika zaxiralaridan unumli foydalanish, ekologiyaga oid va boshqa masalalar bor.
Global xalqaro xavfsizlik – dunyoda sodir bo‘layotgan tinchlik va farovon hayot
kechirishga tahdid soluvchi barcha harakatlarga qarshi shuningdek jahon iqtisodiy
amaliyotlarni xavfsiz va ochiq o‘tkazilishini ta’minlaydi. Mintaqaviy xavfsizlikni
faktorlarini keng ko‘lamli sifatida shuningdek terroristik harakatlarga qarshi kurash,
ochlik va to‘yib ovqatlanmaslik, konflikt va urushlar, iqlim o‘zgalishlari va yana
zamonaviy dunyoda tobora xavf tusiga kirib borayotgan sun‘iy intelekt kabi bir qator
tahdidlarni keltirish mumkin.
Birlashgan millatlar tashkilotining xavfsizlik kengashi
—
BMTning
asosiy
doimiy ishlovchi siyosiy organi
B
MT Xavfsizlik Kengashining faoliyat doirasi BMT
Ustavi (V—VII boblar)da aniq koʻrsatilgan va davlatlar oʻrtasidagi nizolarni tinch yoʻl
bilan hal etish sohasida keng vakolatlar berilgan. U xalqaro toʻqnashuvlarni yoxud
nizolarni keltirib chiqarishi ehtimol tutilgan har qanday nizo yoki holatni tekshirish
vakolatiga, tinchlikka har qanday taxdid va uni har qanday buzish yoki agressiya
hollarini aniqlash hamda xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab qolish yoxud tiklash
yuzasidan tegishli tadbirlarni belgilash hamda tavsiyalar berish huquqiga egadir.
Lekin bugungi xalqaro maydonda yuz berayotgan notinchliklarni hamda
urushlar, portlashlar va turli mazmundagi global konfliktlarning oldi olinmayotgani
odamlarni aziyat chekayotgani qiynalishi, ochlikni ko‘payib borishi, inson
huquqlarining buzilishi terror harakatlarini vaqtida to‘xtatilmasligi kabi bir qator
muammolar borligi global xlqaro tashkilotlarning ichki ziddiyatlarga boy ekanligi
hamda davlat va shaxs manfaatlari butun bir jamiyat manfaatlaridan ustun qo‘yishi
natijasi sifatida o‘z aksini ko‘rsatmoqda.
Barqaror rivojlanish maqsadlari – bu
BMT
dunyoda iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik vaziyatni har tomonlama yaxshilash orqali butun insoniyatning hayot tarzini
yaxshilash va turmush farovonligini oshirishga, adolatli va barqaror jamiyat qurishga
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
36
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qaratilgan global chaqirigʼidir. Bugungi kunda Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Iqtisodiy va Ijtimoiy Departamentida (
UNDESA
) Barqaror Rivojlanish Maqsadlari
bo'limi (DSDG) BRMlar va ular bilan bog'liq tematik masalalar, shu jumladan suv,
energetika, iqlim, okeanlar, urbanizatsiya, transport, fan va texnologiyalar uchun
moddiy yordam ko'rsatish va salohiyatni oshirish bo'yicha ishlarni ta'minlaydi.
Xalqaro xavfsizlikni ta’minlashda xalqaro normalar va huquqlar doirasida
chora-tadbirlar amalga oshiriladi. Xalqaro xavfsizlik huquqining asosiy manbalari
xalqaro shartnomalar, xalqaro huquqiy odatlar, xalqaro sud qarorlari, xalqaro
tashkilotlar rezolyutsiyalari va xalqaro huquq doktrinasi hisoblanadi.
5
Hozirgi vaqtda xalqaro va milliy xavfsizlik sohasi har qanday davlat
faoliyatining asosiy yo'nalishlaridan biri, ichki siyosiy kurashning predmeti, fuqarolik
jamiyati e'tibori va ilmiy tadqiqotlaridir. Bu, o‘z navbatida, milliy va xalqaro xavfsizlik
muammolariga nafaqat mutaxassislar, balki fuqarolarning eng keng doirasi tomonidan
ongli ravishda yondashishni taqozo etadi
6
. Shuning uchun, xavfsizlik doirasida hal
qilinadigan muammolar faqat tor doira mataxassislarining emas, balki keng
jamoatchilikka ham yo'naltirilgan bo‘lishi kerak. Ushbu yo‘nalish jahon
hamjamiyatiga qanchali dolzarbligini hisobga olsak juda ko‘p olimlar o‘z nazariya va
qarashlari bilan sohani kengayish va rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Misol sifatida
Kennez Waltz, Hans Morgentaun, Richard Ullman, Bjeniskiy, F. Schuman, Snyder
Glenn, Wolfers Lippman, John Ruggie, Robert Art, Edward Carr, Robert Jervislarning
barakali ijodlarini ko‘rish mumkin.
Xalqaro munosabatlarda xavfsizlik nazariyalari
Xalqaro munosabatlarda xafsizlik turli nazariyalarda turlicha ma’no kasb etadi
va uning vazifasida ham o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Xalqaro munosabatlarni
o‘rganishdagi asosiy nazariyalar:
Realizm
Liberalizm
5
Насер А.А. Международное право. 2020.
6
Н.А.Баранов
Лекция 6. Международная безопасность: глобальный и региональный аспекты
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
37
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Neorealizm
Neoliberalizm
Konstruktivizm
Feminizm
Rasm
3.
Xalqaro munosabatlar nazariyalar sxemasi
7
Klassik realizm xalqaro munosabatlar sohasida eng qadimgi va kuchli ta’sirga
ega bo‘lgan nazariyalarda biri hisoblangan. Uning ilk nishonalari qadimgi hitoy
mutafakkiri Sun Tszu hisoblansada nazariya sifatida vujudga kelish va o‘rganilishida
Gobbes va Makevelining asarlari turtki bo‘ldi. Ular o‘z nazariyalarida xalqaro
munosabatlarda davlat muhim o‘rin tutishi shuningdek uning kuch qudrati harbiy va
anarxiyaning qanchalik mustahkam va kuchliligi bilan ifodalangan. Realizm
yondashuvi xavfsizlikni ta’minlashning asosiy vositasi sifatida harbiy kuch va
davlatlar o'rtasidagi kuchlar muvozanatini ta'kidlaydi. Realistlar xalqaro
7
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
38
Synapses:
Insights Across the Disciplines
munosabatlarning asosiy ishtirokchilari davlatlar ekanligi va ular shaxsiy manfaatlar,
jumladan, oʻz xavfsizligini taʼminlash istagidan kelib chiqqanligini taʼkidlaydilar. Ular
xalqaro tizimning anarxik tabiati davlatlarning o‘zini himoya qilish uchun o‘z harbiy
kuchiga tayanishi kerakligini va davlatlar o‘rtasidagi kuchlar muvozanati barqarorlikni
saqlashning eng yaxshi yo‘li ekanligini ta’kidlaydilar. Realistlar xalqaro
munosabatlarda davlatning rolini ham ta’kidlab, xalqaro tizimni shakllantirishda
nodavlat sub’ektlarning ahamiyati katta emasligini ta’kidlaydilar.
“Bir davlatning xususiyatlarini oʻrganar ekanmiz, masalaning yana bir jihatini
ham e'tiborga olish lozim: zarurat tugʻilib qolsa, hukmdor oʻzini oʻz kuchi bilan
himoya qila oladimi yoki chetdan himoyaga ehtiyoj sezadimi? Men kimni oʻzini
himoya qilishga qodir deb atashimni tushuntirib qoʻyay: etarlicha askari yoki mablagʻi
boʻlib, kerakli sondagi qoʻshin tuza oladigan va har qanday dushman bilan jang qila
oladigan hukmdorlar oʻzini oʻz kuchi bilan himoya qila oladi; yordamga muhtojlar deb
esa men dushmanga qarshi maydonga chiqa olmaydigan va shahar istehkomining
panasida mudofaalanishga majbur boʻlganlarni aytaman… Chunki odamlar hujumni
qiyinlashtiruvchi har xil toʻsiqlarni yoqtirishmaydi, boz ustiga, shahri yaxshilab
mustahkamlangan, xalqi esa norozi boʻlmagan hukmdorga hujum qilishga kim ham
botinardi?”
8
Xavfsizlik nuqtai nazaridan realizm davlatlar o'rtasidagi ziddiyat davlatlar yoki
jamoalar o'rtasidagi hokimiyat uchun kurash tufayli oldini olish mumkin bo'lmagan
narsa ekanligini ta'kidlaydi, hokimiyat va davlatni tartibga soluvchi katta huquqiy tizim
yo‘q deb hisoblaydi.
Keyinroq Hans Morgentaun va Edward Hallet Carr kabi olimlar asarlarida ushbu
qarashlar yanada o‘z isbotini topdi.
“Mexanik tarzda o'ylab topilgan kuchlar muvozanati xalqlar sonining nisbiy
kuchini o'lchash va solishtirish mumkin bo'lgan oson tanib olinadigan miqdoriy
mezonga muhtoj. Buning uchun faqat haqiqiy juft tarozilarning funt va untsiyalari bilan
taqqoslanadigan shunday mezon yordamida har qanday ishonch bilan aytish
8
Nicolo Macchiaveli, The prince, Oxford university press, Nyu York 2005
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
39
Synapses:
Insights Across the Disciplines
mumkinki, ma'lum bir millat boshqasidan kuchliroq bo'lishga moyil yoki ular orasidagi
kuchlar muvozanatni saqlashga intiladi.”
9
Aytish joizki davlatning kuch qudrati orqali xalqaro maydondagi roli va ta’siri
ham katta yoki kichik va ba’zan hal qiluvchi pozitsiyani egallaydi. Garchi bugungi
kunda bu nazariyaning bir qancha funksiya va tizimlari bugungi kun xalqaro tartiboti
va xafsizlik tamoyillariga mos kelmasada undagi statementlar to‘laqonli o‘z kuchini
yo‘qotgani yo‘q.
Realizmda asosan xavfsizlik xalqaro va integratsiya yo‘li bilan emas davlatlar
o‘z fuqarolarini xavsizligini ta’minlashi va boshqa suveren davlatlarning xavfsizligini
ta’minlashga ma’lum bir shartlar asosida davlat nomidan ko‘maklashi nazarda tutiladi.
Liberalizm yondashuvi xavfsizlikni saqlashda xalqaro institutlar va davlatlar
hamkorligi muhimligini ta’kidlaydi. Liberallarning ta'kidlashicha, davlatlar
xavfsizlikka tahdidlarni bartaraf etishda birgalikda harakat qilishlari mumkin va
jamoaviy harakatlar faqat harbiy kuchga tayanishdan ko'ra samaraliroqdir. Ular
Birlashgan Millatlar Tashkiloti kabi xalqaro institutlar tinchlik va xavfsizlikni
saqlashda muhim rol o‘ynashi va davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik mojarolarning oldini
olishga yordam berishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Ular, shuningdek, nodavlat
sub'ektlar, masalan, fuqarolik jamiyati tashkilotlari xalqaro tizimni shakllantirishda
muhim rol o'ynashi mumkinligini ta'kidlaydilar.
Realizm nazariyasida ham xalqaro xavfsizlik tushunchasi qo‘llansada bu atama
aslida liberalizm nazariyasi to‘la mos tushadi. Liberalizm tag zamirida kuchlar
balansini davlatlar emas xalqaro tashkilotlar ushlab muvofiqlashtirib turishligi
yotganligi sababidan ham xalqaro xavfsizlikni ta’minlash uning belgilangan barcha
tamoyillarini amalga oshirish bir davlatga nisbatan xalqaro tan olingan va katta
nufuzga ega bo‘lgan tashkilotlar vazifasi hisoblanadi. Birinchi rejada ta’kidlangan
BMTning vazifalari va vakolat chegaralarini hisobga olinsa u uchun dunyo bo‘ylab yuz
9
Hans J. Morgenthau, Politics among nations
the struggle for power and peace, New York, Alfred A. Knoff, 1948, page
151;
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
40
Synapses:
Insights Across the Disciplines
berayotgan tinchlikka tahdidlarga qarshi chora ko‘rish va oldini olish liberalizm
nazariyasi oqlaydi.
Liberalizm realizmga qaraganda qisqaroq tarixga ega, lekin Birinchi jahon
urushidan beri mashhur nazariya bo'lib kelgan. Bu turli ma'nolarga ega bo'lgan
tushunchadir. Liberal tafakkur Tomas Peyn va Immanuel Kant kabi faylasuflarga borib
taqaladi, ular respublika konstitutsiyalari tinchlikni keltirib chiqaradi, deb ta'kidlagan.
Kantning Doimiy tinchlik kontseptsiyasi, shubhasiz, zamonaviy liberal fikrning
boshlang'ich nuqtasi sifatida ko'riladi.
Liberalizmning keng tarqalishi va ta’sir doirasining kengayshi Birinchi jahon
urushidan keyin davlatlarni xalqaro tashkilotlar tuzish va asosan iqtisodiy
integratsiyaga kira olishi natijasida yuz berdi. Bugungi kunda esa xalqaro tashkilotlar
kuch, iqtisodiy aspectlarni muvofiqlashtirib turivchi, tinchlikka tahdidlarga qarshi
kurashish bo‘yicha faoliyat yuritish hamda farovon hayot kechirish ta’minlovchi
sifatida qaralmoqda.
Kant amaliyotni "erkinlik orqali mumkin bo'lgan hamma narsa" deb ataydi; u
hech qachon hissiy shart-sharoitlar orqali berilmaydigan, balki umuminsoniy sabablar
qonuni, axloqiy qonunlar bilan o'xshash tarzda o'tkaziladigan sof amaliy qonunlar deb
ataydi. Aql bizga faqat "sezgilar orqali erkin harakat qilishning pragmatik qonunlarini"
berishi mumkin, ammo aql tomonidan berilgan sof amaliy qonunlar "nima qilish
kerakligini" buyuradi. Kantning erkinlik kategoriyalari, birinchi navbatda,
harakatlarning erkin bo'lishi, erkin deb tushunilishi va axloqiy jihatdan baholanishi
mumkin bo'lgan shartlar sifatida ishlaydi. Kant uchun nazariy ob'ektlar sifatidagi
harakatlar nazariy kategoriyalar vositasida tuzilgan bo'lsa-da, amaliy ob'ektlar
sifatidagi harakatlar (aqldan amaliy foydalanish ob'ektlari va yaxshi yoki yomon
bo'lishi mumkin) erkinlik kategoriyalari orqali tashkil etiladi. Faqat shu yo'l bilan
harakatlar, hodisalar sifatida, erkinlikning natijasi bo'lishi va tushunilishi va
baholanishi mumkin.
Liberalizm xalqaro munosabatlarni tushunishning nazariy asosi sifatida xalqaro
xavfsizlikka hamkorlik, institutlar va demokratiyaga e’tibor qaratgan holda
yondashadi. Bu yondashuv kuch-qudrat, raqobat va milliy manfaatlarni hamma
narsadan ustun qo‘yuvchi realistik qarashlardan farq qiladi.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
41
Synapses:
Insights Across the Disciplines
1. Hamkorlik va umumiy manfaatlar:
1.
Liberallarning fikriga ko'ra, davlatlar yagona, umumiy suverenitet
bo'lmagan taqdirda ham hamkorlik orqali katta xavfsizlikka erishishlari mumkin.
2.
Ular savdo, atrof-muhitni muhofaza qilish va nizolarning oldini olish kabi
sohalarda davlatlar umumiy manfaatlarga ega ekanligini ta'kidlaydilar.
3.
Bu hamkorlik BMT, Jahon Savdo Tashkiloti va Xalqaro Jinoyat Sudi kabi
dialog, muzokaralar va nizolarni hal qilish uchun asos yaratadigan xalqaro institutlar
orqali yordam beradi.
2.
Demokratik davlatlar tinchlikni saqlashga yordam beradi
:
1.
Liberallarning ta'kidlashicha, demokratik davlatlar avtoritar rejimlarga
qaraganda tinchroq.
2.
Ularning fikricha, erkin va adolatli saylovlar, fuqarolar oldida javobgarlik
va erkin matbuot kabi demokratik institutlar urush ehtimolini kamaytiradi.
3.
Demokratik hukumatlar ichki saylovchilar tomonidan cheklanishi va
xalqaro me'yorlar va kelishuvlarni hurmat qilishi ehtimoli ko'proq.
3.
Xalqaro institutlarning ahamiyati
:
1-
BMT, NATO va Yevropa Ittifoqi kabi xalqaro institutlar xavfsizlikni
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi:
2-
Xalqaro xulq-atvor normalari va standartlarini belgilash.
3-
Nizolarni hal qilish uchun dialog va muzokaralarni osonlashtirish.
4-
Agressiyaga qarshi jamoaviy xavfsizlik kafolatlarini ta'minlash.
5-
Davlatlarni xalqaro huquqqa rioya qilishga undash.
4. Inson huquqlari va iqtisodiy rivojlanishga ko‘maklashish:
Liberallarning ta'kidlashicha, inson huquqlari va iqtisodiy rivojlanishni
rag'batlantirish xalqaro xavfsizlikni mustahkamlash uchun zarurdir.
Bunga quyidagilar kiradi:
Qashshoqlik, tengsizlik va siyosiy zulm kabi mojarolarning asosiy
sabablarini bartaraf etish.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
42
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Rivojlanayotgan mamlakatlarda demokratiya va yaxshi boshqaruvni
qo'llab-quvvatlash.
Xalqaro savdo va investitsiyalar orqali iqtisodiy o'sish va rivojlanishga
ko'maklashish.
Liberal xavfsizlik siyosatiga qurol nazorati va qurolsizlanish shuningdek qurol
ishlab chiqarish va ulardan foydalanishni cheklash bo'yicha muzokaralar olib borish
hamda gumanitar yordam: mojaro yoki ofatdan jabrlangan aholining zaif qatlamlariga
yordam ko‘rsatish kabilarni kiritish mumkin
Xavfsizlik nazariyalarining evolutsiyasi
Yigirmanchi asrdagi urushlardagi yutuqlar jang maydonida va undan tashqarida
chuqur ta’sirga olib keldi. Urush fanlararo va sanoatlashgan bo‘lib, olimlar,
muhandislar, tibbiyot va ishlab chiqarishni o‘z ichiga oldi. Kimyoviy, biologik va
yadroviy materiallar qurollangan va o‘zlarining “ommaviy qirg‘in qurollari" (OQQ)
toifasini tashkil etgan. Shu bilan birga, kimyo, biologiya va fizika sohasidagi yutuqlar
inson hayotiga tubdan foyda keltiruvchi tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, sanoat va energetika
jarayonlarining rivojlanishiga olib keldi
10
. Ya‘niki qirg‘in qurollarining ishlb chiqarish
va takomillashtirish tobora rivojlanib borarkan xalqaro munosabatlarda xavfsizlikni
ta’minlashda xalqaro va kuchli ta’sirlga ega tashkilotlarning ahamiyati ortib bordi.
Realizm nazariyasiga zid ravishda endi tinchlikka tahdidlarni cheklash yoki butunlay
yo‘q qilish har bir davlatning manfaatlariga mos kelmadi.
Neorealizm analitik e’tiborni xalqaro tizim darajasiga o‘tkazadi. U xalqaro
tizimning tuzilishini hisobga olgan holda davlatlarning xatti-harakatlari haqida
xulosalar chiqaradi; shuning uchun u ko'pincha strukturaviy realizm deb ataladi.
Tarixiy neorealizmning paydo bo‘lishi Sharq-G‘arb qarama-qarshiligi bilan
chambarchas bog‘liq. 1970-yillarda oʻnlab yillar davom etgan sovuq urushdan soʻng
super kuchlar yaqinlashish bosqichiga kirganida, anʼanaviy realizm oʻzining
tushuntirish kuchini tobora yoʻqotdi. O'zaro bog‘liqlik yoki dunyo tizimlari
10
Sindy Vestergaard, Blockchain for International Security The Potential of Distributed Ledger Technology for
Nonproliferation and Export Controls , Springer Nature Switzerland AG 2021, page 19
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
43
Synapses:
Insights Across the Disciplines
nazariyasiga asoslangan yondashuvlar hamkorlikning kuchayishi bilan ajralib
turadigan xalqaro sahnaga ko‘proq mos edi
11
.
O‘z-o‘ziga yordam berish tizimi - bu o‘z-o‘zidan yordam bera olmaydiganlar.
gullab-yashnamaydi, xavf-xatarlarga ochiq qoladi, azob chekadi. Bunday istalmagan
oqibatlardan qo‘rqish davlatlarni kuchlar muvozanatini yaratishga moyil bo‘lgan yo‘l
tutishga undaydi
12
.
Neorealizm, shuningdek, strukturaviy realizm sifatida ham tanilgan, xalqaro
munosabatlardagi nazariya bo'lib, xalqaro tizimning anarxik tabiati davlatlarning o'z
xavfsizligi va omon qolishini hamma narsadan ustun qo'yishiga olib keladi. Xalqaro
xavfsizlik kontekstida neorealizm davlatlar noaniq va raqobat muhitida o'z
xavfsizligini ta'minlash uchun oqilona va o'z manfaatlarini ko'zlagan holda harakat
qilishlarini taklif qiladi. Neorealizm xalqaro xavfsizlikda kuch va davlat
imkoniyatlarining muhimligini ta'kidlaydi, chunki davlatlar potentsial tahdidlarni
oldini olish uchun boshqa ishtirokchilarga nisbatan o'z kuchlarini maksimal darajada
oshirishga intiladi. Bu turli yo'llar bilan namoyon bo'lishi mumkin, masalan, harbiy
kuchlarni oshirish, ittifoqlar va yadroviy qurolga intilish.
Neorealizmga ko'ra, davlatlar birinchi navbatda xalqaro tizimdagi kuchlar
muvozanati bilan shug'ullanadilar, chunki kuchlar muvozanatining buzilishi beqarorlik
va ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun davlatlar ittifoqlar tuzish yoki
kuch siyosati bilan shug'ullanish kabi turli vositalar orqali kuchlar muvozanatini
saqlashga intiladi.
Umuman olganda, xalqaro xavfsizlikka nisbatan neorealistik yondashuv
davlatlarning xavfsizlik sohasidagi xatti-harakatlari va qarorlar qabul qilishini
shakllantirishda kuch, shaxsiy manfaat va xalqaro tizimning anarxik xususiyatini
ta'kidlaydi.
Neoliberalizm nazariyasi kontekstida xalqaro xavfsizlikka ko'pincha iqtisodiy
o'zaro bog'liqlik, institutsional hamkorlik va erkin savdo va sarmoyani rag'batlantirish
ob'ektivi orqali yondashiladi. Neoliberal olimlarning ta'kidlashicha, davlatlar
o'rtasidagi kuchli iqtisodiy aloqalar nizolar ehtimolini kamaytiradi, chunki davlatlar
11
Niklas schornig, neorealism. Spindler. 2014, page 37-38
12
Kenneth. N. Waltz. Theory of international politics. Addison wasley publishing company. 1979
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
44
Synapses:
Insights Across the Disciplines
o'zlarining iqtisodiy manfaatlarini saqlab qolish uchun hamkorlik qilish va nizolarni
tinch yo'l bilan hal qilishga ko'proq moyil bo'ladilar.
Neoliberal nuqtai nazardan xalqaro xavfsizlik bo'yicha tadqiqot olib borgan ba'zi
taniqli olimlar orasida Robert Keohane, Jozef Nay va Anne-Mari Slaughter bor.
Keohane va Nay neoliberal institutsionalizm kontseptsiyasini ishlab chiqishda hissa
qo'shgan bo'lib, u davlatlar o'rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish va nizolarni hal
qilishda xalqaro institutlarning muhimligini ta'kidlaydi. Boshqa tomondan, Slaughter
global boshqaruvning roliga va zamonaviy dunyoda xavfsizlik muammolarini hal
qilishda davlatlarning o'zaro bog'liqligiga e'tibor qaratdi.
Robert Ouen Keohane - 20-21-asrlarning amerikalik arbobi, siyosatshunoslik va
xalqaro huquq bilan shug'ullangan. U neoliberalizm va transmilliyizm maktabining
vakili.
U mustaqil ravishda transmilliy munosabatlar kontseptsiyasini belgilab berdi, u
davlatni jahon sahnasida yagona aktyor sifatida tan olmaydi. U, shuningdek, siyosiy
birlashmalarning davlatlar xatti-harakatlariga ta'sir qilish qobiliyatini nazarda tutuvchi
neoliberal institutsionalizm nazariyasini ilgari surdi.
Partiyalar va siyosiy manfaatdor guruhlar xalqaro tizimning anarxik muhitida
doimo paydo bo'ladigan hamkorlikdagi qiyinchiliklarni bartaraf etishga qodir. Robert
Ouen Keohane Nay bilan birgalikda 1970 yilda "Transmilliy munosabatlar va jahon
siyosati" asarida tasvirlangan transmilliyizmning davomi kontseptsiyasini ishlab
chiqdi.
Xalqaro xavfsizlikka neoliberal yondashuv iqtisodiy o'zaro bog'liqlik va
institutsional hamkorlikning xalqlar o'rtasida tinchlik va barqarorlikni ta'minlashdagi
potentsial afzalliklarini ta'kidlaydi. Bu xalqaro munosabatlar sohasidagi siyosiy
munozaralar va akademik tadqiqotlarni xabardor qilishda davom etuvchi istiqboldir.
Xalqaro xavfsizlik evolyutsiyasini shahar-davlatlar va imperiyalar hudud va
resurslar uchun to'qnash kelgan qadimgi davrlarga borib taqaladi. Siyosiy tizimlar
rivojlanishi va texnologiyaning rivojlanishi bilan xalqaro xavfsizlik tushunchasi ham
o'zgardi.
Zamonaviy davrda xalqaro xavfsizlik tobora murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib
bormoqda. Ikkinchi jahon urushining tugashi Sovuq urushning boshlanishi edi, bu davr
AQSh va Sovet Ittifoqi o'rtasidagi mafkuraviy raqobat bilan tavsiflanadi. Bu vaqt
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
45
Synapses:
Insights Across the Disciplines
mobaynida xalqaro xavfsizlikning diqqat markazida anʼanaviy harbiy tahdidlardan
terrorizm, yadroviy qurollarning tarqalishi va kiber urush kabi noanʼanaviy tahdidlarga
oʻtildi.
Sovuq urushning tugashi xalqaro xavfsizlik uchun yangi muammolar va
imkoniyatlarni keltirib chiqardi. Globallashuv va o'zaro bog'liqlikning kuchayishi
tahdidlarning chegaralarni kesib o'tishini va bir vaqtning o'zida bir nechta
mamlakatlarga ta'sir qilishni osonlashtirdi. Bu Birlashgan Millatlar Tashkiloti va
NATO kabi tinchlik va xavfsizlikni ta'minlashga qaratilgan xalqaro tashkilotlar va
kelishuvlarning ko'payishiga olib keldi.
Xalqaro xavfsizlik sohasidagi so‘nggi o‘zgarishlar orasida terrorizm tahdidining
kuchayishi, ommaviy qirg‘in qurollarining tarqalishi va kiberhujumlarning kuchayishi
kiradi. Ushbu muammolar xalqaro hamjamiyatdan kelishilgan va ko'p qirrali
yondashuvni, jumladan, diplomatik sa'y-harakatlar, iqtisodiy sanksiyalar va harbiy
aralashuvni talab qiladi.
Umuman olganda, xalqaro xavfsizlik evolyutsiyasi global siyosatning
o‘zgaruvchan tabiatini hamda murakkab va dinamik tahdidlarga qarshi kurashish
uchun doimiy moslashish va hamkorlik zarurligini aks ettiradi.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
46
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Rasm
4
Xalqaro munosabatlarda xavfsizlik evolutsiyasi
13
Xalqaro munosabatlarda xavfsizlik evolutsiyasi bir nechta tarkibiy qismlardan
iborat. Ulardan birinchisi kuchli evolyutsion metafora bo'lib, o'ziga xos, bahsli
tushunchani tabiiy va shubhasiz ko'rinishga imkon beradi. Metaforalar ekvivalentlarni
yaratadi, bu holda evolyutsion bir narsani boshqa nuqtai nazardan tushunishga yordam
beradi.
Metafora xalqaro munosabatlarda xavsizlik maktablari o'zgarishlarni hisobga
olish va tushunish uchun biologik asosni chaqiradi. Uning ta'siri, ba'zi faktlarga
13
Barry Buzan and Lene Hansen The evolution of international security studies; Cambridge university press, New York, 2009y,
page 222
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
47
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ustunlik berib, boshqalarni chetga surib, xalqaro munosabatlarda xavfsizlikni boshi,
o'rtasi va oxiri (yoki hozirgi) holati bilan izchil hisob-kitobga soddalashtiradigan
tizimni yaratish va naturalizatsiya qilishdir. U "shaklsiz o'tmishni nazariy va empirik
soddalikdan nazariy va empirik murakkablikka o'tishning xronologik hisobiga
aylantiradi va xalqaro munosabatlarda xavfsizlikni "haqiqatini" progressiv
bosqichlardan biri sifatida quradi: uning kengayishi, chuqurlashishi va
parchalanishi/murakkablashishi. Bundan tashqari, ushbu xronologik tuzilma shuni
anglatadiki, hatto olimlar real dunyo voqealari xalqaro munosabatlarda xavfsizlikda
o'zgarishlarga olib kelishini aniq ta'kidlamasalar ham, bu davrlashtirish nazariyani
"tashqi" xavfsizlik amaliyotlaridan farqli va undan keyingi narsa sifatida yashirin
tushunishni ifodalaydi.
Evolyutsion metafora organizmlar, bu holda xalqaro munosabatlarda xavfsizlik
o'z muhitlaridan, xavfsizlik amaliyotining "haqiqiy dunyosi" dan alohida ekanligini
ko'rsatishda ushbu farqni yanada kuchaytiradi.
14
Xavsizlikning zamonaviy muammolari
Bugungi shiddat bilan o‘zgarib borayotgan dunyoda xalqaro xavfsizlik
muammolari tobora murakkab va xilma-xil bo‘lib bormoqda. Globallashuv,
texnologiya taraqqiyoti va nodavlat ishtirokchilarning kuchayishi yangi tahdidlar va
zaifliklarni keltirib chiqardi, ularni an'anaviy xavfsizlik tizimlari hal qilishga
qiynalmoqda. Kiberhujumlar va terrorizmdan tortib iqlim o'zgarishi va resurslar
tanqisligigacha xalqaro xavfsizlikning zamonaviy manzarasi noaniqlik va o'zaro
bog'liqlik bilan ajralib turadi. Ushbu muammolarni samarali hal qilish uchun davlatlar
birgalikda harakat qilishlari va o'z strategiyalarini global xavfsizlik tahdidlarining
o'zgaruvchan tabiatiga moslashtirishlari kerak. Aks holda, global barqarorlik va
farovonlik uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
1.
Kiberxavfsizlik tahdidlari
: Global iqtisodiyotning o'zaro bog'liqligi va
raqamli texnologiyalarga tayanishi bilan kiberhujumlar xalqaro xavfsizlik uchun asosiy
tashvishga aylandi. Hukumatlar va tashkilotlar muhim infratuzilmani buzishi, maxfiy
14
Christina Rowley and Jutta Waldes, SPAIS; School of sociology, politics and international studies:, Evolution of international
security studies and the evryday:Suggestions from Buffyverse, page 5-6
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
48
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ma'lumotlarni o'g'irlashi va hatto urush olib borishi mumkin bo'lgan davlat va nodavlat
sub'ektlarning kiberhujumlariga qarshi zaifdir.
2.
Terrorizm
: Terrorizm xalqaro xavfsizlikka katta xavf tug‘dirishda davom
etmoqda, IShID va Al-Qoida kabi ekstremistik guruhlar dunyo bo‘ylab hujumlar
uyushtirmoqda. Yolg‘iz bo‘rilar hujumlarining kuchayishi va yollash uchun ijtimoiy
tarmoqlardan foydalanish terrorizmni aniqlash va oldini olishni qiyinlashtirdi.
3.
Yadro qurolining tarqalishi
: Yadro qurolining qo'shimcha davlatlar yoki
nodavlat ishtirokchilarga tarqalishi xalqaro xavfsizlikka jiddiy tahdid soladi. Yadro
urushi, tasodifiy ishga tushirish yoki yadroviy terrorizm ehtimoli global barqarorlik
uchun asosiy tashvish bo'lib qolmoqda.
4.
Iqlim o'zgarishi va atrof-muhit degradatsiyasi
: Iqlim o'zgarishi va atrof-
muhit degradatsiyasining xalqaro xavfsizlikka ta'siri tobora yaqqol namoyon
bo'lmoqda. Dengiz sathining ko'tarilishi, ekstremal ob-havo hodisalari va resurslar
tanqisligi zaif hududlarda mojarolar, ko'chishlar va beqarorlikka olib kelishi mumkin.
5.
Transmilliy uyushgan jinoyatchilik
: Uyushgan jinoiy guruhlar davlat
barqarorligi va xavfsizligiga putur etkazishi mumkin bo'lgan bir qator noqonuniy
harakatlar, jumladan, giyohvand moddalar savdosi, odam savdosi va qurol
kontrabandasi bilan shug'ullanadi. Ushbu jinoiy tarmoqlarning global tabiati ularga
qarshi samarali kurashishni qiyinlashtiradi.
6.
Qochqinlar va migratsiya inqirozlari
: mojarolar, ta'qiblar va atrof-muhit
omillari tufayli ko'p sonli odamlarning ko'chirilishi resurslarni keskinlashtirdi,
keskinlikni kuchaytirdi va butun dunyo bo'ylab mintaqalarni beqarorlashtirdi.
Qochqinlar va muhojirlar oqimini boshqarish xalqaro xavfsizlik uchun murakkab
muammo hisoblanadi.
7.
Iqtisodiy ishonchsizlik
: Iqtisodiy tengsizliklar, savdo kelishmovchiliklari va
moliyaviy inqirozlar xalqaro xavfsizlikka beqarorlashtiruvchi ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Iqtisodiy ishonchsizlik ijtimoiy tartibsizliklar, siyosiy beqarorlik va
mojarolarni kuchaytirishi mumkin, ayniqsa boshqaruv va institutlar zaif
mamlakatlarda.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
49
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Kapitalistik sotsiumlarning mehnatni kapital bilan almashtirish tendentsiyasi bu
yo'nalishda vayronagarchilik va ishlab chiqarish maqsadlari uchun, shuningdek, boy,
past tug'ilish darajasidagi jamiyatlarning talafot ko'rishni istamasligi uchun harakat
qiladi. Agar urush o'liklari mashinalar bo'lsa, unda jamiyatning urush va jangchilar
bilan munosabatlari tubdan o'zgaradi. Boshqa texnologik jihatdan boshqariladigan
stsenariy kiber-xavfsizlik tahdidlarini o'z ichiga oladi, bu erda terrorchilar yoki boshqa
malign aktyorlar jismoniy va raqamli tuzilmalarga hujum qilishadi va shu bilan muhim
infratuzilmalar va global aloqa tarmoqlarini tushiradilar. Shubhasiz, bunday
kelishilgan hujumlarning oqibatlari halokatli bo'lar edi, ammo ularning ehtimoli kiber-
xavfsizlik munozarasining ba'zi burchaklari bilan qattiq raqamli zaif aloqalarga ishora
qilmoqda, boshqalari esa bunday nutq terroristik qobiliyat va G'arbning zaif
tomonlarini juda oshirib yuboradi. (Latham, 2003; Nissenbaum, 2005; Hansen va
Nissenbaum, bo'lajak).
15
Kiberxavfsizlik tahdidlarining hayratlanarli xususiyati ularning doimiy
evolyutsiyasidadir. Asosiy zararli dastur hujumlaridan tortib murakkab davlat
homiyligidagi kiber josuslikgacha, raqamli landshaft an'anaviy xavfsizlik
tushunchalariga qarshi turuvchi murakkabliklarga boy. Kibertahdidlarning ko'pligi
ularning turli shakllarida yaqqol namoyon bo'ladi, ular muhim infratuzilmani buzuvchi
to'lov dasturlari hujumlaridan tortib, global miqyosda shaxslarni manipulyatsiya
qilishning ijtimoiy muhandislik taktikasiga qadar.
Kiberxavfsizlik tahdidlarining murakkab tarmog'ini tushunish uchun zararli
shaxslar tomonidan qo'llaniladigan doimiy o'zgaruvchan taktikani tan olish kerak.
Texnologiya
rivojlanganidek,
uning
zaif
tomonlaridan
foydalanishga
intilayotganlarning usullari ham rivojlanib bormoqda.
16
Kiberxavfsizlik tahdidlarining keskinligi butun jahon iqtisodiyotida aks etadi.
Kiber hodisalarning iqtisodiy o'lchovlari kichik biznesdan tortib transmilliy
korporatsiyalargacha keng qamrovli. Moliyaviy tizimlar, ta'minot zanjirlari va muhim
15
Barry Buzan and Lene Hansen The evolution of international security studies; Cambridge university press, New York, 2009y,
page 287.
16
Waqas Javed,
Navigating Cybersecurity Threats in International Relations: Understanding the Growing Impact on Statecraft,
National Security, and Global Governance
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
50
Synapses:
Insights Across the Disciplines
sohalar kiberjinoyatchilar va davlat homiyligidagi aktyorlarning maqsadiga
aylanganda chalkashlik paydo bo'ladi.
Iqtisodiy ta'sirni tushunish moliyaviy yo'qotishlar kabi to'g'ridan-to'g'ri
xarajatlarni va obro'ga zarar etkazish kabi bilvosita xarajatlarni o'rganishni talab qiladi.
Ushbu hodisalarning keskinligi bozorlarni buzishi, investorlarning ishonchini
yo'qotishi va iqtisodiy landshaftlarni o'zgartirishi mumkin. Barqaror iqtisodiy
tizimlarni ishlab chiqish zaifliklarni yumshatish va kiber tahdidlarga samarali javob
berish uchun hukumatlar, korxonalar va kiberxavfsizlik bo'yicha mutaxassislar
o'rtasida hamkorlikdagi sa'y-harakatlarni talab qiladi.
17
Kiberxavfsizlik bugungi o'zaro bog'liq dunyoda xalqaro xavfsizlikning muhim
tarkibiy qismiga aylandi. Hukumat operatsiyalari, aloqa, moliyaviy operatsiyalar va
muhim infratuzilma uchun raqamli texnologiyalarga bo'lgan ishonchning kuchayishi
bilan kiber tahdidlarga nisbatan zaiflik ham keskin o'sdi.
Ushbu kiber tahdidlar turli manbalardan, jumladan, davlat homiyligidagi
hujumlar, kiberjinoyatchilar, hacktivistlar va terroristik guruhlardan kelib chiqishi
mumkin. Kiberhujumning mamlakat milliy xavfsizligiga potentsial ta'siri muhim
xizmatlarni buzish, maxfiy ma'lumotlarni buzish, jamoatchilik ishonchini buzish va
hatto jismoniy zarar etkazishdan tortib muhim bo'lishi mumkin.
Kiber hujumlarning o'sib borayotgan tahdidini bartaraf etish uchun butun dunyo
mamlakatlari kiberxavfsizlik imkoniyatlarini oshirish uchun strategiya va asoslarni
ishlab chiqmoqdalar. Bunga kiberxavfsizlik agentliklarini tashkil etish, kiberxavfsizlik
bo'yicha muntazam mashg'ulotlar va mashqlarni o'tkazish, kiberxavfsizlik bo'yicha
mustahkam siyosat va qoidalarni amalga oshirish va boshqa mamlakatlar va xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish kiradi.
Kiberxavfsizlik tahdidlarini hal qilishda xalqaro hamkorlik juda muhimdir,
chunki kiberhujumlar ko'pincha milliy chegaralardan oshib ketadi va
muvofiqlashtirilgan javobni talab qiladi. Bunga ma'lumot almashish, qo'shma
treninglar va mashqlar, kiber normalar va xatti-harakatlarni hal qilish bo'yicha
17
Waqas Javed,
Navigating Cybersecurity Threats in International Relations: Understanding the Growing Impact on Statecraft,
National Security, and Global Governance
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
51
Synapses:
Insights Across the Disciplines
diplomatik harakatlar, kiberxavfsizlikni targ'ib qilish va muhim infratuzilmani himoya
qilish bo'yicha xalqaro shartnomalar va shartnomalar ishlab chiqish kiradi.
Umuman olganda, kiberxavfsizlik xalqaro xavfsizlikning ajralmas qismiga
aylandi va mamlakatlar kiberxavfsizlik imkoniyatlarini oshirish, kiber tahdidlarni
yumshatish va hamma uchun xavfsiz va barqaror raqamli muhitni ta'minlash uchun
birgalikda ishlashlari kerak.
Ta'rifdan ko'rinib turibdiki, terrorizm-bu ma'lum bir guruh tomonidan ilgari
surilgan terrorizm tabiatida tasvirlangan siyosiy, diniy va boshqa mafkuralarga erishish
uchun turli guruhlar tomonidan olib boriladigan keng ko'lamli jinoiy faoliyatni o'z
ichiga olgan keng atama. Terrorizm xalqaro tizimda yangi narsa emasligi ta'kidlansa-
da, terrorizm ko'lami inson xavfsizligi uchun halokatli darajaga ko'tarilayotgani ayon
bo'ldi (terrorizm tadqiqotlari, para. 4).
Terrorizm qurolni to'xtatish va dunyoda qurol va qurollarning tarqalishi
masalasiga qiyinchilik tug'diradi. Terrorizmga qarshi kurashish bo'yicha boshqa qiyin
vazifa shundaki, terrorizm terrorizmning turli shakllari ustunlik qiladigan darajada
rivojlangan. Terrorizm maqsadlarga hujum qilish, biologik qurollardan foydalanish,
shuningdek terroristik guruhlarning ma'lumotlarini buzish uchun haqiqiy qurollardan
foydalanishdan tashqariga chiqdi.
Globallashuv, texnologiyaning rivojlanishi va shaharlarning o'sishi – ko'plab
tinch aholi uchun turmush darajasini yaxshilash – terrorchilar uchun ko'proq joylarni
asosiy maqsadlarga aylantirdi. Terroristik harakatlar yanada murakkablashdi va ko'plab
hujum shakllaridan foydalangan holda ko'plab qurbonlar xavfini oshirdi; o't qo'yish,
xudkush bombardimonchilar va uzoqdan portlatilgan bombalar, davlat infratuzilmasi
va razvedka tarmoqlariga xakerlik. Terrorizmning o'zi yangi yoki yaqinda sodir bo'lgan
hodisa emas; sovuq urushdan keyingi davrda xalqaro hamjamiyat duch kelgan va
hanuzgacha duch kelayotgan muammo terrorizm tabiatining o'zgarishi.
Sovuq urush davrida va undan oldin terrorizm ko'pincha davlat ichidagi hodisa
va siyosiy separatizm va mamlakat ichidagi beqarorlikning alomati edi. Bunga misol
qilib Irlandiya Respublika armiyasi (IRA) va Tamil Tiger isyonchilari; ikkalasi ham
1920-yillarda Irlandiyada va 1983-yilda Shri-Lankada fuqarolar urushiga sabab
boʻlgan. Bu asosan Afrika, Yaqin va Uzoq Sharqning ko'plab mamlakatlarida davom
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
52
Synapses:
Insights Across the Disciplines
etayotgan bo'lsa-da, g'arbiy dunyoda davlatlararo terrorizm kuchaygan. Aytish
mumkinki, davlat ichidagi terrorizmga qarshi kurashish osonroq, chunki shtat ichidagi
terrorchilar aniqroq va aniqroq fokusga ega; masalan, politsiya yoki tadbirkorlar sinfi
vakillari; bu davlat organlarini nishonga olish va kuzatishni osonlashtiradi. Boshqa
tomondan, diniy maqsadli terror tashkilotlari dushmanni yanada kengroq qamrab oladi
Terrorizm, shubhasiz, zamonaviy dunyoda xalqaro munosabatlar sohasidagi eng
dolzarb muammolardan biridir. IShID, Al-Qoida va Boko Haram kabi terrorchi
guruhlarning kuchayishi global miqyosda zo‘ravonlik va beqarorlikning yangi
darajasiga olib keldi.
Terrorizmning asosiy muammolaridan biri uning transmilliy xususiyatidir.
Terrorchi guruhlar chegaralar orqali faoliyat yuritadi, bu esa alohida mamlakatlarning
ularga qarshi samarali kurashishini qiyinlashtiradi. Bu global tahdidga qarshi kurashish
uchun davlatlar razvedka, resurslar va tajriba almashish uchun birgalikda harakat
qiladigan xalqaro muvofiqlashtirilgan javobni talab qiladi.
Yana bir qiyinchilik terrorchi guruhlarning zamonaviy texnologiyalardan
foydalanishidir. Internet va ijtimoiy tarmoqlar terror tashkilotlariga o‘z targ‘ibotlarini
tarqatish, yangi a’zolar yollash va hujumlar rejalashtirishni osonlashtirdi. Bu shuni
anglatadiki, hukumatlar va xavfsizlik idoralari doimiy ravishda ushbu onlayn tahdidga
qarshi turish uchun yangi strategiyalarni moslashtirishlari va ishlab chiqishlari kerak.
Bundan tashqari, terrorizmning rivojlanayotgan tabiati an'anaviy urush usullari
har doim ham samarali bo'lmasligi mumkinligini anglatadi. Terrorchi guruhlar
ko'pincha o'z joniga qasd qilish va kiberhujumlar kabi noan'anaviy taktikalar bilan
shug'ullanadilar, bu bilan an'anaviy harbiy vositalar yordamida kurashish qiyin.
Yadro qurolining tarqalishi yadro quroli va texnologiyasining qo'shimcha
davlatlar yoki nodavlat ishtirokchilarga tarqalishini anglatadi. Bu hodisa mintaqaviy
va global xavfsizlikni beqarorlashtirish, yadroviy mojarolar xavfini oshirish,
qurolsizlanish va yadroviy qurollarni tarqatmaslik borasidagi sa’y-harakatlarga putur
yetkazish potentsialiga ega bo‘lgani uchun xalqaro munosabatlarga jiddiy muammo
tug‘diradi.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
53
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Yadro qurolining tarqalishi bilan bog'liq asosiy tashvishlardan biri bu yadro
qurolining soxta davlatlar yoki terroristik guruhlar qo'liga tushishi ehtimoli. Bu
ishtirokchilarni davlat suvereniteti haqidagi an'anaviy tushunchalar yoki ratsional
aktyor xatti-harakati to'xtata olmaydi, bu esa yadroviy terrorizm tahdidini haqiqiy va
dolzarb tashvishga aylantiradi. Yadro qurollarining tarqalishi ham qurollanish
poygalari ehtimolini oshiradi, chunki davlatlar o'zlarini himoya qilishga va o'zlarining
yadroviy imkoniyatlariga ega bo'lish orqali potentsial dushmanlarni to'xtatishga
intilishadi.
Bundan tashqari, ko'plab mamlakatlarda yadro qurolining mavjudligi tasodifiy
yoki ruxsatsiz foydalanish xavfini, shuningdek, halokatli mojarolarga olib kelishi
mumkin bo'lgan noto'g'ri hisob-kitoblar va noto'g'ri talqinlarni oshiradi. Yadro
qurollarining bir nechta ishtirokchilar qo'lida mavjudligi, shuningdek, qurollarni
nazorat qilish va qurolsizlanish bo'yicha kelishuvlar bo'yicha muzokaralar olib borish
sa'y-harakatlarini murakkablashtiradi, chunki davlatlar xuddi shunday qurollarga ega
bo'lgan dunyoda o'zlarining yadroviy imkoniyatlaridan voz kechishni istamasligi
mumkin.
Yadro qurolining tarqalishi muammosini hal qilish yadro quroli tarqalishining
oldini olish bo‘yicha diplomatik sa’y-harakatlarni, davlatlarni yadroviy
ambitsiyalaridan voz kechishga rag‘batlantirishni hamda yadro qurolini tarqatmaslik
to‘g‘risidagi kelishuvlarni amalga oshirish uchun kuchli xalqaro normalar va
institutlarni o‘z ichiga olgan ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi. Bundan tashqari,
mintaqaviy xavfsizlik dinamikasi, hal etilmagan mojarolar va yadroviy tiyilish
zarurligi kabi yadro qurollarining tarqalishining asosiy sabablarini hal qilishni talab
qiladi. Xalqaro hamjamiyat ushbu muammolarni hal qilishda birgalikda harakat qilish
orqali yadroviy qurolning tarqalishi xavfini kamaytirishi va yanada barqaror va xavfsiz
dunyoga yordam berishi mumkin.
Yadro qurolidan oldingi davrda geografiya, aholi, tabiiy resurslar va sanoat
salohiyati davlat milliy qudratining asosiy elementlarini tashkil qilgan. Yadro asrida
yadro texnologiyasi, yadro energetikasi va yadro quroli milliy kuchning juda muhim
omillariga aylandi. Bugungi kunda hatto kichik davlat ham yadro texnologiyalari va
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
54
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qurollariga ega bo'lishi bilan xalqaro munosabatlarda qudratli kuchga aylanishi
mumkin.
18
Iqlim o'zgarishi va atrof-muhitning degradatsiyasi zamonaviy davrda xalqaro
munosabatlar uchun jiddiy muammolardir. Mana nima uchun:
Global ta'sir:
Iqlim o'zgarishi va atrof-muhitning degradatsiyasi milliy
chegaralardan tashqarida bo'lgan global muammolardir. Issiqxona gazlari chiqindilari,
o'rmonlarning kesilishi, ifloslanishi va biologik xilma-xillikning yo'qolishi ta'siri butun
dunyo bo'ylab ekotizimlarga, iqtisodiyotlarga va insoniyat jamiyatlariga ta'sir qiladi.
O'zaro bog'liqlik:
Atrof-muhit tizimlarining o'zaro bog'liqligi dunyoning bir
qismida harakatlar boshqa joylarda keng qamrovli oqibatlarga olib kelishi
mumkinligini anglatadi. Misol uchun, sanoati rivojlangan mamlakatlarning uglerod
chiqindilari global haroratning oshishiga hissa qo'shadi, ob-havo sharoitlari va dengiz
sathiga ta'sir qiladi.
Resurslar raqobati:
Suv, haydaladigan yerlar va foydali qazilmalar kabi tabiiy
resurslarning kamayishi davlatlar o‘rtasida raqobat va nizolarga olib kelishi mumkin.
Atrof-muhitning yomonlashuvi tufayli ushbu resurslar kamayib borayotganligi sababli,
foydalanish va nazorat qilish bo'yicha keskinliklar kuchayishi va xalqaro
munosabatlarga ta'sir qilishi mumkin.
Migratsiya va ko'chish:
Ekstremal ob-havo hodisalari, dengiz sathining
ko'tarilishi va cho'llanish kabi iqlim o'zgarishi bilan bog'liq hodisalar aholini
xavfsizroq yashash sharoitlarini izlab ko'chib ketishga majbur qilishi mumkin. Bu
qochqinlarni joylashtirish, chegara xavfsizligi va resurslarni taqsimlash masalalari
bilan kurashayotgan mamlakatlar o'rtasidagi munosabatlarni keskinlashtirishi mumkin.
Iqlim o'zgarishi davlatning manfaatlari yoki tahdidlariga ta'sir qilmasligi kerak.
Ammo iqlim o'zgarishi siyosat kun tartibining yuqori qismiga o'tayotgani sababli, bu
ittifoqchilar o'rtasida turli xil qarashlarga olib kelishi mumkin. Agar Shimoliy Atlantika
Shartnomasi Tashkiloti (NATO) kuchlari yangi, keng ko'lamli migratsiya oqimlarini
boshqarishi kutilsa, masalan, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika (MENA) mintaqasidan
18
Dineash, Impact of Nuclear Weapons on International Relations
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
55
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Yevropaga ko'chib o'tishga urinayotgan millionlab odamlar - Amerika Qo'shma
Shtatlari keladimi? qutqarish uchun? Yoki, Daniya va Gollandiya kabi davlatlarning
hududiy yaxlitligi darajasining ko'tarilishi ta'sir qilishi mumkin bo'lgan davlatlar
uchun, masalan, Rossiya bosqinchiligi, terroristik harakatlar yoki kiberhujumlar xavfi
bilan solishtirganda, ular bu tahdidni qanday birinchi o'ringa qo'yishlari haqida savol
tug'iladi.
19
Iqtisodiy ta'sir:
Atrof-muhitning buzilishi muhim iqtisodiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin, jumladan, qishloq xo'jaligi va baliqchilikda tirikchilik vositalarining
yo'qolishi, ekstremal ob-havo hodisalari natijasida infratuzilmaga zarar yetkazilishi,
havo va suvning ifloslanishi tufayli sog'liqni saqlash xarajatlarining oshishi. Ushbu
iqtisodiy ta'sirlar xalqaro savdo aloqalari va hamkorlikni keskinlashtirishi mumkin.
Xavfsizlik tashvishlari:
Iqlim o'zgarishi va atrof-muhitning degradatsiyasi
xavfsizlikka tahdid sifatida tobora ko'proq e'tirof etilmoqda, chunki ular mavjud
ziddiyatlarni kuchaytirishi va yangilarini keltirib chiqarishi mumkin. Raqobat kamayib
borayotgan resurslar, aholining ko'chishi va tabiiy ofatlarga nisbatan zaiflikning
kuchayishi beqarorlik va mojarolarga olib kelishi mumkin.
Global hamkorlik
: Iqlim o‘zgarishi va atrof-muhit degradatsiyasiga qarshi
kurashish xalqaro hamkorlik va muvofiqlashtirishni talab qiladi. Parij kelishuvi kabi
kelishuvlar issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirish bo'yicha global maqsadlarni
belgilash va mamlakatlarning ta'sirni yumshatish va moslashish choralari bo'yicha
birgalikda ishlashi uchun asoslar yaratish orqali ushbu hamkorlikni osonlashtirishga
qaratilgan.
Differentsial javobgarlik
: Xalqaro munosabatlarda iqlim o'zgarishini hal
qilishdagi muammolardan biri bu muammoni hal qilish uchun davlatlarning
differentsial mas'uliyati va imkoniyatlaridir. Rivojlangan mamlakatlar tarixan
issiqxona gazlari emissiyasiga ko'proq hissa qo'shgan, rivojlanayotgan mamlakatlar
esa ko'pincha ta'sirning asosiy qismini o'z zimmalariga oladilar. Ushbu
19
Ole Jacob Sending, Indra Øverland, And Thomas Boe Hornbu Climate Change And International Relations: A Five-Pronged
Research Agenda, Journal of International Affairs January 2020
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
56
Synapses:
Insights Across the Disciplines
nomutanosibliklarni hisobga olgan holda adolatli va adolatli yechimlarni muhokama
qilish xalqaro munosabatlarda murakkab vazifadir.
Transmilliy uyushgan jinoyatchilik
muammosi va uning shakllari
davlatlarning xalqaro va milliy xavfsizligiga asosiy tahdidlardan biridir. Unda xalqaro
hamkorlikni yanada rivojlantirish va xalqaro huquqni kodifikatsiya qilish, milliy
huquqiy tizimlar, axborot va texnologik resurslarni birlashtirishni takomillashtirish va
mustahkamlash, turli tarixiy, madaniy, diniy va huquqiy an'analarga ega mamlakatlar
uchun huquqni muhofaza qilish sohasida inson huquqlarining dolzarb masalalari
bo'yicha maqbul kelishuvga erishish masalalari dolzarb. Eff transmilliy uyushgan
jinoyatchilikka qarshi kurash alohida davlat uchun ham zamonaviy xavfsizlik
tahdidlarini bartaraf etishning strategik yo'nalishlaridan biri bo'lib xizmat qilishi va
kollektiv xavfsizlik tizimlari doirasida amalga oshiriladigan universal antikriminal
platforma bo'lib xizmat qilishi mumkin. Xalqaro huquqiy sohadagi nodavlat
sub'ektlarning maqomini (birinchi navbatda, xususiy harbiy va xavfsizlik
kampaniyalari, transmilliy korporatsiyalar) aniqlashtirish va universallashtirish
ularning noqonuniy (jinoiy) faoliyati va harbiy-siyosiy, iqtisodiy va raqobatbardosh
ustunlik xavfini kamaytiradi.gumanitar sohalar.
20
Hozirgi vaqtda xususiy harbiy va xavfsizlik kompaniyalari resurslaridan
to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita foydalanish BMTning tinchlikparvarlik operatsiyalari
departamenti rahbarligida amalga oshirilgan 12 ta tinchlikparvarlik operatsiyalarida
amalga oshirilmoqda , davlatlar tomonidan o'z vakolatlarini erkin oshirib yuborish
bo'yicha bir qator shikoyatlarga qaramay. Bundan tashqari, rivojlanayotgan
mamlakatlarda (masalan, Markaziy Afrika Respublikasi, Mali, shuningdek, yaqin
Sharq, Janubiy Osiyo va Lotin Amerikasining ba'zi mamlakatlarida) o'z faoliyatini
ustuvor vazifa sifatida amalga oshiradigan transmilliy korporatsiyalarga nisbatan
ob'ektiv mulohazalar bildirilib, ko'pincha gumanitar rivojlanishning qo'pol buzilishi,
ekologik standartlar va ichki ishlarga aralashish bilan birga keladi davlatlar Amerika
korporatsiyasi Halliburton ham xuddi shunday qoidabuzarliklar bilan mashhur bo'lib,
20
Журнал международного права и международных отношений. 2021. № 3 (98). С. 3—10. УДК 351. Page 2
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
57
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Iroq hukumati bilan harbiy va mojarodan keyingi davrlarda mamlakat infratuzilmasini
tiklash bo'yicha shartnomalar tuzgan.
21
Qochqinlar va migratsiya inqirozlari murakkab tabiati va keng ko'lamli ta'siri
tufayli muhim xalqaro xavfsizlik muammolarini keltirib chiqaradi. Qochqinlar va
migratsiya inqirozlari ko'pincha mojarolar, ta'qiblar, ekologik ofatlar yoki iqtisodiy
beqarorlikdan kelib chiqadi va odamlarni xavfsizlik va yaxshi imkoniyatlar izlab
uylarini tark etishga majbur qiladi. Ko'chirilgan aholining gumanitar ehtiyojlarini
qondirish xalqaro xavfsizlikning asosiy jihati hisoblanadi, chunki bunday qilmaslik
insoniyat azob-uqubatlariga va beqarorlikka olib kelishi mumkin.
Mintaqaviy beqarorlik - qochqinlar va muhojirlarning keng miqyosli harakati
mezbon mamlakatlarning resurslari va imkoniyatlarini, xususan, xavfsizlik
muammolariga duch kelgan mintaqalardagi resurslarni keskinlashtirishi mumkin. Bu
keskinlik ijtimoiy keskinlikni kuchaytirishi, resurslar uchun raqobatni kuchaytirishi va
davlatlar ichida va o'rtasidagi beqarorlik va mojarolarga hissa qo'shishi mumkin.
Chegara xavfsizligi - qochqinlar va muhojirlar oqimini boshqarish
insonparvarlik tamoyillariga rioya qilgan holda xavfsizlikni taʼminlash uchun samarali
chegara boshqaruv strategiyalarini talab qiladi. Chegara nazoratining etarli emasligi
tartibsiz migratsiya, odam savdosi va noqonuniy tovarlar kontrabandasiga olib kelishi
mumkin, bu ham qabul qiluvchi mamlakatlar, ham muhojirlarning o'zlari uchun
xavfsizlikka xavf tug'diradi.
Odam savdosi va ekspluatatsiyasi zaif qochqinlar va muhojirlar, jumladan,
ayollar va bolalar ekspluatatsiya, jumladan, odam savdosi, majburiy mehnat va jinsiy
ekspluatatsiya xavfi ostida. Huquqiy bazalarni mustahkamlash, huquqni muhofaza
qilish sa'y-harakatlarini kuchaytirish va jabrlanganlarga yordam xizmatlarini ko'rsatish
ushbu xavfsizlik muammolarini hal qilishning muhim tarkibiy qismidir.
Muammolarga yechimlar
Zamonaviy xalqaro xavfsizlik muammolarini hal qilish diplomatiya, harbiy
strategiya, razvedka, iqtisodiy siyosat va xalqaro huquq kabi turli sohalarni o'z ichiga
21
Журнал международного права и международных отношений. 2021. № 3 (98). С. 3—10. УДК 351, page 7
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
58
Synapses:
Insights Across the Disciplines
olgan ko'p qirrali yondashuvni talab qiladi. Bu muammolarni samarali hal qilish
bo'yicha kengaytirilgan qo'llanma:
Landshaftni tushunish: Zamonaviy xalqaro xavfsizlik landshaftini har
tomonlama tushunishdan boshlang. Geosiyosiy tendentsiyalarni, yuzaga kelayotgan
tahdidlarni va mojarolarning asosiy sabablarini tahlil qiling. Ushbu tushuncha samarali
strategiyalarni ishlab chiqish uchun asos bo'ladi.
Ko'p tomonlama diplomatiya: Xavfsizlik muammolarini hal qilish uchun ko'p
tomonlama va diplomatik hamkorlikni ta'kidlang. Kollektiv xavfsizlik va hamkorlikni
rivojlantirish uchun hamfikr davlatlar bilan ittifoq va sheriklik o'rnating. Birlashgan
Millatlar Tashkiloti, NATO va mintaqaviy tashkilotlar kabi platformalar diplomatik
tashabbuslar uchun imkoniyatlar yaratadi.
Mojarolarning oldini olish va hal qilish: erta ogohlantirish tizimlari, vositachilik
va muzokaralar orqali nizolarning oldini olishga ustuvor ahamiyat bering. Mavjud
mojarolarni tinch yo'l bilan hal qilish, siyosiy nizolar, etnik ziddiyatlar yoki ijtimoiy-
iqtisodiy tafovutlar kabi ildiz sabablarini bartaraf etish uchun diplomatiyaga sarmoya
kiritish
Harbiy tayyorgarlik va jilovlash: potentsial dushmanlarni to'xtatish va milliy
manfaatlarni himoya qilish uchun mustahkam harbiy imkoniyatlarni saqlab qolish.
Biroq, mojarolarga olib kelishi mumkin bo'lgan kuchayishning oldini olish uchun
mutanosiblik va vazminlik muhimligini ta’kidlanadi.
Terrorizmga qarshi kurash: Terrorizmga qarshi kurashish boʻyicha keng
qamrovli strategiyalarni ishlab chiqish, jumladan, razvedka maʼlumotlarini almashish,
huquqni muhofaza qilish organlari bilan hamkorlik va terroristik guruhlarga qarshi
maqsadli harbiy amaliyotlar. Qashshoqlik, marginallashuv va mafkuraviy targ‘ibot
kabi ekstremizmni qo‘zg‘atuvchi asosiy shikoyatlarni ko‘rib chiqish.
Kiberxavfsizlik: Kibermakonning mojarolar sohasi sifatida ortib borayotgan
ahamiyatini tan oling va muhim infratuzilma, davlat tarmoqlari va xususiy
korxonalarni himoya qilish uchun barqaror kiberxavfsizlik choralarini ishlab chiqing.
Kiberhujumlarning oldini olish va ularning ta'sirini yumshatish bo'yicha xalqaro
me'yorlar va kelishuvlarni rivojlantirish.
Yadro qurollarini tarqatmaslik va nazorat qilish: Yadro, kimyoviy va biologik
qurollar tarqalishining oldini olish uchun tarqatmaslik rejimlarini kuchaytirish.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
59
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Mojarolar xavfini kamaytirish va global barqarorlikni mustahkamlash uchun qurollarni
nazorat qilish bo'yicha kelishuvlar va qurolsizlanish tashabbuslarini amalga oshirish.
Gumanitar yordam va taraqqiyot: mojarolar va tabiiy ofatlardan jabrlangan
aholiga gumanitar yordam ko‘rsatish, shoshilinch ehtiyojlarni qondirish hamda uzoq
muddatli rivojlanish va barqarorlikka ko‘maklashish. Qashshoqlikni bartaraf etish va
ekstremizmga chidamlilikni oshirish uchun ta'lim, sog'liqni saqlash va iqtisodiy
imkoniyatlarga sarmoya kiriting.
Iqlim o'zgarishi va atrof-muhit xavfsizligi: Iqlim o'zgarishi va atrof-muhit
degradatsiyasining xavfsizlik oqibatlarini tan olish. Resurs tanqisligi, migratsiya va
hudud yoki suv resurslari uchun mojarolar kabi iqlim o'zgarishi ta'sirini yumshatish
uchun strategiyalarni ishlab chiqish.
Inson huquqlari va demokratiyani rag'batlantirish**: Inson huquqlari
tamoyillarini qo'llab-quvvatlash va xalqaro xavfsizlikning ustunlari sifatida
demokratik boshqaruvni qo'llab-quvvatlash. Avtoritarizm va siyosiy beqarorlikning
oldini olish uchun qonun ustuvorligi, so'z erkinligi va javobgar institutlarni himoya
qilish.
Economic Statecraft**: Xavfsizlik maqsadlarini ilgari surish va davlatlar va
nodavlat ishtirokchilar o'rtasida xatti-harakatlarni o'zgartirishni rag'batlantirish uchun
sanksiyalar, savdo siyosati va rivojlanishga yordam kabi iqtisodiy vositalardan
foydalaning.
Ommaviy diplomatiya va strategik muloqot: rivoyatlarni shakllantirish,
dezinformatsiyaga qarshi turish va ichki va xorijda xavfsizlik tashabbuslarini qo‘llab-
quvvatlash uchun ommaviy diplomatiya va strategik aloqa bilan shug‘ullaning.
Texnologiya va innovatsiyalar: Xavfsizlik imkoniyatlarini, jumladan, sun'iy
intellekt, uchuvchisiz tizimlar va ilg'or kuzatuv texnologiyalarini oshirish uchun
texnologik yutuqlar va innovatsiyalarni qabul qiling. Shu bilan birga, yangi
texnologiyalardan mas'uliyat bilan foydalanishni ta'minlash uchun ularning axloqiy va
huquqiy oqibatlarini ko'rib chiqing.
Diplomatik, harbiy, iqtisodiy va gumanitar elementlarni o‘zida mujassam etgan
keng qamrovli va integratsiyalashgan yondashuvni qo‘llash orqali siyosatchilar
zamonaviy xalqaro xavfsizlik muammolarini samarali hal etishlari va jahon
hamjamiyatida tinchlik, barqarorlik va farovonlikka ko‘maklashishlari mumkin.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
60
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xalqaro munosabatlar va siyosiy realizm sohasidagi taniqli shaxs Hans
Morgentau xalqaro xavfsizlik muammolarini tushunish va hal qilish uchun asos
yaratishni taklif qildi. Uning ko'pincha klassik realizm bilan bog'liq yondashuvi
hokimiyat siyosatining ustuvorligini va xalqaro tizimning anarxik tabiatini ta'kidlaydi.
Morgentauning g‘oyalari xalqaro munosabatlarni o‘rganish uchun asos bo‘lsa-da,
uning asarlari birinchi navbatda Sovuq urush davri dinamikasini tushunishga
qaratilganligini ta’kidlash kerak. Shunga qaramay, uning tamoyillari xalqaro xavfsizlik
bo'yicha zamonaviy munozaralarga ta'sir qilishda davom etmoqda. Morgentauning
zamonaviy xalqaro xavfsizlik muammolarini hal qilish bo'yicha nuqtai nazarining
qisqacha mazmuni:
Kuch siyosati printsipi: Morgentau xalqaro siyosatga asosan davlatlar o'rtasidagi
hokimiyat uchun raqobat bilan tavsiflanadi, deb ta'kidladi. Uning fikricha, milliy
manfaatlarga intilish va kuchlar muvozanati xalqaro tizimda davlat xatti-
harakatlarining asosiy omili hisoblanadi.
Milliy manfaat va Realpolitik: Morgentau tashqi siyosat bo‘yicha qarorlar qabul
qilishda milliy manfaatlarni tushunish va ustuvorlik qilish muhimligini ta’kidladi.
Realpolitik yoki davlat manfaatlariga pragmatik intilish hokimiyat munosabatlarini va
strategik mulohazalarni oqilona baholash asosida qaror qabul qilishni o'z ichiga oladi.
Kuchlar muvozanati: Morgentau kuchlar muvozanatini barqarorlikni saqlash va
har qanday yagona davlat yoki koalitsiya hukmronligining oldini olishning asosiy
mexanizmi sifatida ko'rdi. Davlatlar potentsial tahdidlarni muvozanatlash uchun
boshqa ishtirokchilar bilan birlashishga intiladi va shu bilan gegemon intilishlardan
qochadi va xalqaro tizimda muvozanatni rag'batlantiradi.
Axloq va mafkura chegaralari: Morgentau xalqaro munosabatlarga strategik
manfaatlar va kuch dinamikasidan ko‘ra axloqiy mulohazalar yoki mafkuraviy salib
yurishlarini birinchi o‘ringa qo‘yadigan yondashuvlarni tanqid qildi. Uning
ta'kidlashicha, noreal yoki idealistik siyosat kutilmagan oqibatlarga olib kelishi va
milliy xavfsizlikka putur etkazishi mumkin.
To‘xtatuvchilik va harbiy kuch: Morgentau tajovuzni to‘xtatish va milliy
xavfsizlikni saqlashda harbiy kuch va to‘xtatuvchilik muhimligini tan oldi. U potentsial
tahdidlardan himoyalanish uchun harbiy tayyorgarlik va diplomatik aloqalar o‘rtasida
oqilona muvozanatni saqlash tarafdori.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
61
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Buyuk kuch siyosati: Morgentau xalqaro munosabatlarni shakllantirishda buyuk
davlatlarning roliga e’tibor qaratdi, ularning nomutanosib ta’siri va barqarorlikni
saqlash mas’uliyatini ta’kidladi. Uning fikricha, barqaror xalqaro tartib yirik
davlatlarning hamkorligi va jilovini talab qiladi.
Suverenite va aralashmaslik: Morgentau davlat suvereniteti va boshqa
davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik tamoyilini ta'kidladi. U kuchlar
muvozanatini buzishi yoki mojaro keltirib chiqarishi mumkin bo'lgan aralashuv
siyosatidan ogohlantirdi.
Pragmatik diplomatiya: Morgentau diplomatiyaga milliy manfaat va strategik
maqsadlarni mafkuraviy yoki axloqiy jihatlardan ustun qo‘yadigan pragmatik
yondashuvni ma’qulladi. Diplomatik muzokaralar va ittifoqlar davlat manfaatlarini
ilgari surish va mojarolarni boshqarish vositalaridir.
Morgentau g'oyalari xalqaro xavfsizlikning doimiy muammolari va
raqobatbardosh dunyoda davlat boshqaruvining murakkabligi haqida tushuncha beradi.
Uning realizmi ba'zilar uchun pessimistik tuyulishi mumkin bo'lsa-da, zamonaviy
xavfsizlik muammolarini hal qilishda strategik fikrlash, ehtiyotkorlik va kuch
dinamikasini aniq tushunish muhimligini ta'kidlaydi. Biroq, samarali va axloqiy
xavfsizlik siyosatini ishlab chiqishda realizmni boshqa istiqbollar va axloqiy
mulohazalar bilan muvozanatlash juda muhimdir.
Xulosa
qilganda,
xalqaro
munosabatlarning
evolyutsiyasi
kuchlar
dinamikasining o'zgarishi, global institutlarning paydo bo'lishi va xalqlarning o'zaro
bog'liqligining kuchayishi bilan ajralib turdi. Dastlabki ikki tomonlama kelishuvlardan
tortib murakkab ko'p tomonlama shartnomalargacha bo'lgan traektoriya globallashuv,
texnologiya va madaniy almashinuv kabi omillar ta'sirida hamkorlik va mojarolar
aralashmasini aks ettiradi. Biz olg‘a intilayotganimiz sari o‘zaro anglashuvni
rivojlantirish, global muammolarni hal qilish va tinchlikni targ‘ib qilish xalqaro
munosabatlarni rivojlantirish uchun muhim bo‘lib qoladi.
Xalqaro xavfsizlik bo'yicha tadqiqotlar an'anaviy harbiy strategiyalardan tortib
kiberxavfsizlik va atrof-muhitning degradatsiyasi kabi noan'anaviy tahdidlargacha
bo'lgan keng doiradagi fanlararo yondashuvlarni qamrab olish uchun rivojlandi. Ushbu
soha chegaralar orqali xavfsizlik masalalarining o'zaro bog'liqligi va davlatlar, xalqaro
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
62
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tashkilotlar va nodavlat sub'ektlar o'rtasidagi hamkorlikning muhimligini ta'kidlaydi.
Oldinga siljish, fanlararo tadqiqotlar, faol diplomatiya va innovatsion siyosat bugungi
kunda dunyo oldida turgan murakkab xavfsizlik muammolarini samarali hal qilish
uchun muhim bo'ladi.
Xalqaro xavfsizlik murakkab, o'zaro bog'liq va doimiy rivojlanib boruvchi
ko'plab zamonaviy muammolarga duch kelmoqda. Davlatlararo mojarolar va yadroviy
qurollarning tarqalishi kabi anʼanaviy tahdidlardan tortib, kiberurush, terrorizm, iqlim
oʻzgarishi, transmilliy uyushgan jinoyatchilik, qochqinlar va migratsiya inqirozlari
kabi paydo boʻlayotgan muammolargacha global xavfsizlik manzarasi koʻp qirrali va
dinamikdir.
Ushbu muammolarni hal qilish diplomatik, harbiy, iqtisodiy, gumanitar va
texnologik jihatlarni birlashtirgan yaxlit yondashuvni talab qiladi. Xalqaro hamkorlik
va hamkorlik birinchi o‘rinda turadi, chunki hech bir davlat bir o‘zi bu muammolarni
samarali hal eta olmaydi. Ko'p tomonlama institutlar, shartnomalar va bitimlar xalqlar
o'rtasida muloqot, muzokaralar va jamoaviy harakatlarni osonlashtirishda hal qiluvchi
rol o'ynaydi.
Bundan tashqari, insonlar farovonligi, huquqlari va qadr-qimmatiga tahdid
milliy va xalqaro darajadagi barqarorlik va tinchlikka putur etkazishi mumkinligini tan
olgan holda, davlat xavfsizligi bilan bir qatorda inson xavfsizligini ta'minlash muhim
ahamiyatga ega. Xalqaro huquq, inson huquqlari me'yorlari va insonparvarlik
tamoyillarini qo'llab-quvvatlash xavfsizlik muammolarini hal qilishda inson qadr-
qimmatini himoya qilish va adolatni ta'minlashda asosiy hisoblanadi.
Mojarolarning oldini olish, tinchlik o'rnatish, barqaror rivojlanish va
barqarorlikni mustahkamlash choralariga sarmoya kiritish xavfsizlikning asosiy
sabablarini bartaraf etish va uzoq muddatli barqarorlik va farovonlikni ta'minlash
uchun kalit hisoblanadi. Barqaror tinchlik va xavfsizlikni barpo etishda barcha
manfaatdor tomonlarning, shu jumladan marginallashgan jamoalar va zaif aholining
ehtiyojlari va tashvishlarini inobatga oladigan inklyuziv va adolatli yondashuvlarga
ustuvor ahamiyat berish zarur.
Oxir oqibat, zamonaviy xavfsizlik muammolarining murakkabliklarini
navigatsiya qilish siyosatni ishlab chiqish, strategik rejalashtirish va inqirozlarni
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
63
Synapses:
Insights Across the Disciplines
boshqarishda uzoqni ko'rish, moslashuvchanlik va innovatsiyalarni talab qiladi.
Xalqaro hamjamiyat davlatlar o‘rtasida hamkorlik, muloqot va o‘zaro hurmat
madaniyatini rivojlantirish orqali hozirgi va kelajak avlodlar uchun xavfsizroq,
xavfsizroq dunyo qurishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sh. Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qatiyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild.-Toshkent: “O’zbekiston” nashriyoti, 2017.b.138-
139
2.
Barry Buzan and Lene Hansen The evolution of international security
studies; Cambridge university press, New York, 2009y, page 1
3.
Шадыбеков К.Б., Исраилов А.А., Кожошев А.О.Государственное и
муниципальное управление терминологический словарь.
4.
Н.А.Баранов
Лекция 6. Международная безопасность: глобальный и
региональный аспекты
5.
Насер А.А. Международное право. 2020.
6.
Nicolo Macchiaveli, The prince, Oxford university press, Nyu York 2005
7.
Hans J. Morgenthau, Politics among nations
the struggle for power and
peace, New York, Alfred A. Knoff, 1948,
8.
Sindy Vestergaard, Blockchain for International Security The Potential of
Distributed Ledger Technology for Nonproliferation and Export Controls , Springer
Nature Switzerland AG 2021,
9.
Niklas schornig, neorealism. Spindler. 2014,
10.
Kenneth. N. Waltz. Theory of international politics. Addison wasley
publishing company. 1979
11.
Christina Rowley and Jutta Waldes, SPAIS; School of sociology, politics
and international studies:, Evolution of international security studies and the
evryday:Suggestions from Buffyverse,
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
64
Synapses:
Insights Across the Disciplines
12
.
Waqas Javed,
Navigating Cybersecurity Threats in International Relations:
Understanding the Growing Impact on Statecraft, National Security, and Global
Governance
13. Dineash, Impact of Nuclear Weapons on International Relations
14.
Ole Jacob Sending, Indra Øverland, And Thomas Boe Hornbu Climate
Change And International Relations: A Five-Pronged Research Agenda, Journal of
International Affairs January 2020
15.
Журнал международного права и международных отношений. 2021.
№ 3 (98). С. 3—10. УДК 351.
16.
https://www.seekpng.com/png/full/402-4028754_fig-buzans-five-
17.
https://bookdown.org/swen/poli330/images/irtheory.png
