SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 4
221
Synapses:
Insights Across the Disciplines
DORISHUNOSLIK SOHASIDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING
O`RNI.
TDMAU “Avtomatlashtirish va boshqarish” kafedrasi o`qituvchisi:
Davlatova Sayyora
, sayyoradavlatova@gmail.com , +998500040200
TDMAU talabasi:
Yakubjanova Dilfuza
yakubjanovadilfuza11@gmail.com
+998 91 584 83 06
Kalit so`z:
Dorivor oʻsimliklar, Prototiplash, Logistika , Elektron tizimlar,
farmatsevtika, sanoati, oʻsimliklarni tanlash, vegetarianism, Google Scholar, PubMed,
ScienceDirect.
ANNOTATSIYA:
Ushbu
maqolada
dorishunoslikda
axborot
texnologiyalarining o`rni va ahamiyati haqida fikr yuritilgan. Tabiat inom etgan
boyliklari va ajdodlarimizdan qolgan meroslarning xalq tabobatida, zamonaviy
meditsinada tutgan o`rni haqida axborot vositalarining o`rni keng yoritilgan.
Axborot texnologiyalari (AT) dori ishlab chiqarishda katta ahamiyatga ega
bo‘lib, bir necha sohalarda o‘zining ta’sirini ko‘rsatadi. Quyidagi asosiy sohalarda AT
dori ishlab chiqarish jarayonini samarali va tezkor qilishga yordam beradi. Tadqiqot
va rivojlantirish (R&D): AT yordamida dori vositalarining yangi formulalarini
yaratishda samaradorlik oshadi. Kompyuter simulyatsiyalari, sun'iy intellekt (SI) va
ma'lumotlarni tahlil qilish texnologiyalari yangi dori modellarini tezroq sinovdan
o‘tkazishga imkon beradi. Genomika, proteomika va boshqa biologik ma'lumotlarni
ishlash orqali yangi davolash usullari va preparatlar ishlab chiqiladi.
Prototiplash va ishlab chiqarish jarayonlari: Dori ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirish va optimallashtirishda AT yordam beradi. Kompyuter nazoratidagi
tizimlar ishlab chiqarishning har bir bosqichini nazorat qiladi va sifatni ta'minlaydi. Bu
esa noaniqlik va xatoliklarni kamaytiradi, ishlab chiqarishning tezligini oshiradi.
Loyihalarni boshqarish: Dori ishlab chiqarish bo‘yicha loyihalarni
boshqarishda AT yordamida vaqt va resurslar samarali taqsimlanadi. Loyihalar,
xususan, dori ishlab chiqarishning har bir bosqichi uchun jadval va resurslarni
optimallashtirishda axborot tizimlari muhim rol o‘ynaydi.
Sifatni nazorat qilish: Axborot texnalogiyalari yordamida dori ishlab
chiqarishda sifatni nazorat qilish tizimlari kuchayadi. Elektron tizimlar yordamida har
bir ishlab chiqarish jarayoni va yakuniy mahsulotning sifatini nazorat qilish mumkin,
bu esa tibbiy mahsulotning xavfsizligini ta'minlaydi.
Logistika va ta’minot zanjiri: Axborot texnologiyalari yordamida dori
vositalarining ta'minot zanjiri samarali boshqariladi. Ma'lumotlarni real vaqtda
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 4
222
Synapses:
Insights Across the Disciplines
kuzatish, inventarizatsiyani boshqarish va yetkazib berish tizimlarini optimallashtirish
orqali dori mahsulotlarining yetkazilishi tezlashadi va xarajatlar kamayadi.
Farmatsevtika marketingi va distribyutsiyasi: AT yordamida dori mahsulotlarini
bozorda targ'ib qilish va distribyutsiya tizimlarini samarali boshqarish osonlashadi.
Internet va mobil texnologiyalar orqali dori kompaniyalari o‘z mahsulotlarini tezda
reklama qilishi va mijozlar bilan aloqalarini mustahkamlashi mumkin.
Ruxsat berish va tartibga solish: Dori ishlab chiqarish sohasidagi tartibga solish
jarayonlari ham AT tizimlari orqali soddalashtiriladi. Elektron hujjatlar va raqamli
imzolar orqali farmatsevtik mahsulotlarning litsenziyalash va ruxsat berish jarayonlari
tezlashtiriladi.
Umuman olganda, axborot texnologiyalari farmatsevtika sanoatining barcha
bosqichlarida samaradorlikni oshirib, yangi innovatsiyalarni tezroq joriy etishga
yordam beradi, natijada dori ishlab chiqarish jarayonlari tez, arzon va yuqori sifatli
bo‘lib bugungi kunda dorishunoslik sohasida qidiruv tizimlaridan foydalanish ilmiy
tadqiqotlarni tezlashtirish, ma'lumotlarni samarali izlash va tahlil qilish uchun muhim
vosita bo‘lib qolgan. Qidiruv tizimlari orqali dorishunoslar va farmatsevtika
mutaxassislari ilmiy maqolalar, klinik tadqiqotlar, dorilarning ta'siri va xavfsizligi
haqida aniq va ishonchli ma'lumotlarni tezda topish imkoniga ega. Quyidagi sohalarda
qidiruv tizimlaridan foydalanish ayniqsa samarali:
➢
Ilmiy tadqiqotlar va maqolalar izlash: Dorishunoslik sohasidagi yangi
ilmiy maqolalar, tahlillar va tadqiqotlarni topish uchun qidiruv tizimlari, masalan,
Google Scholar, PubMed, ScienceDirect va Scopus kabi platformalar keng
qo‘llaniladi. Ushbu tizimlar orqali mutaxassislar dori vositalarining samaradorligi,
xavfsizligi va yangi ilmiy natijalar haqida ma'lumotlarga tezda ega bo‘lishadi.
➢
Klinik tadqiqotlar va yirik tadqiqotlar bazasi: Qidiruv tizimlari orqali
klinik tadqiqotlar, eksperimental dori vositalari haqida ma'lumotlar to‘plash mumkin.
ClinicalTrials.gov kabi resurslar yangi dori vositalari va ularning klinik sinovlari
haqida to‘liq va ishonchli ma'lumotlarni taqdim etadi.
➢
Farmatsevtika mahsulotlari va ingredientlar haqida ma'lumot:
Dorishunoslar qidiruv tizimlari yordamida dori vositalarining tarkibi, ishlab chiqarish
usullari, ta'siri, yon ta'sirlari va dozalash haqida ma'lumotlarni osongina topishadi.
Drugs.com, MedlinePlus, va boshqa professional resurslar dori vositalarining har
tomonlama tahlilini taqdim etadi.
➢
Sifat va xavfsizlikni nazorat qilish: Qidiruv tizimlari yordamida dori
vositalarining xavfsizligi va sifatini tasdiqlovchi ma'lumotlarni olish osonlashadi.
Masalan, farmatsevtika mahsulotlarining yon ta'sirlari va ularning ta'sirlarini o‘rganish
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 4
223
Synapses:
Insights Across the
Disciplines
uchun ilmiy resurslar va farmatsevtikada foydalaniladigan xavfsizlik protokollari
haqidagi ma'lumotlar tezda mavjud bo‘ladi.
➢
Ma'lumotlar bazalari va tahlil qilish vositalari: Yirik ma'lumotlar bazalari
(big data) va sun'iy intellekt asosida ishlaydigan qidiruv tizimlari yordamida
dorishunoslar dori vositalarining yangi tasniflarini, samaradorligini va
mutaxassislarning fikrlarini avtomatik tarzda tahlil qilishadi. Shuningdek, yangi dori
preparatlarini ishlab chiqishda ilg‘or metodlarni topish uchun qidiruv tizimlaridan
foydalanish mumkin.
➢
Farmakoepidemiologiya va dorilarning populyatsiya salomatligi ustida
ta'siri: Qidiruv tizimlaridan foydalanish orqali dorishunoslar populatsiya darajasida
dori vositalarining samaradorligini va xavfsizligini o‘rganishga yordam beradigan
ilmiy tadqiqotlarni topishadi. Ushbu tadqiqotlar, masalan, epidemiyalarni o‘rganish,
yangi kasalliklarni davolash metodlarini izlash uchun juda muhim.
➢
O‘quv materiallari va kurslar: Dorishunoslik bo‘yicha bilimlarni
yangilash yoki kengaytirish maqsadida qidiruv tizimlari yordamida onlayn kurslar,
treninglar va boshqa o‘quv materiallari topish mumkin. Bunday resurslar
dorishunoslarning kasbiy bilimlarini oshirishga yordam beradi.
Umuman olganda, qidiruv tizimlari dorishunoslik sohasida samarali ma'lumot
izlash, ilmiy izlanishlar olib borish va yangi dorivor vositalarni ishlab chiqishda muhim
vosita sifatida xizmat qilmoqda. Ular ilmiy tadqiqotlarning tez va samarali bo‘lishiga,
yangi innovatsiyalarni joriy etishda osonlik yaratadi. Rivojlangan davlatlarda
kompyuter texnik vositalaridan foydalanish, ayniqsa, ilm-fan, sanoat, ta'lim va
kundalik hayotda katta ahamiyatga ega bo‘lgan soha hisoblanadi. Bu
texnologiyalarning asosiy afzalliklari — samaradorlikni oshirish, resurslarni tejash,
innovatsion yechimlarni ishlab chiqish va ko‘plab jarayonlarni avtomatlashtirish
imkoniyatlaridir. Quyida rivojlangan davlatlarda kompyuter texnik vositalarining turli
sohalardagi qo‘llanilishi keltirilgan:
Xulosa qilib aytganda rivojlangan davlatlarda kompyuter texnik vositalari
kundalik hayotning barcha sohalarida chuqur integratsiya qilinib, ish jarayonlarini
avtomatlashtirish, samaradorlikni oshirish va innovatsion yechimlarni ishlab chiqishda
asosiy vositaga aylangan. Bu texnologiyalar nafaqat iqtisodiyotni rivojlantirish, balki
jamiyatning hayot sifatini yaxshilashga ham katta hissa qo‘shmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi hududida dori ishlab chiqarishda zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash, farmatsevtika sanoatining rivojlanishini ta'minlash va xalq
sog‘lig‘ini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston hukumati va yirik
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 4
224
Synapses:
Insights Across the
Disciplines
farmatsevtika kompaniyalari dori ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish va
innovatsion texnologiyalarni joriy etishda faoliyat yuritmoqda. Quyidagi
texnologiyalar O‘zbekistonda dori ishlab chiqarish jarayonida qo‘llanilmoqda:
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Materiallardan foydalanganda ComNews ga havola kerak 1999 - 2024 ©
ComNews.ru
2.
Mirziyoyev SH.M. "Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak" 14 yanvar
2017 yil.
3.
O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartish va
qo’shimchalar kiritish, shuningdek ayrim qonun hujjatlarini o’z kuchini yo’qotgan deb
topish to’g’risida. Qonunchilik palatasi tomonidan 2017 yil 25 mayda qabul qilingan.
4.
Greg Harvey. MS Excel 2010 all in one. USA., 2010
5.
Jon Duckett Beginning HTML. XTML, CSS and Java Script. USA., 2010
6.
John’s Tutorial on Everyday Mathcad, USA., 2010.
Internet saytlari:
1. http://moodle.edu.uz
2. www.intuit.ru
3. http://virlual-universily eurasia.org
4. http://www.opennet.ru
5. www.linux.org.ru
6. https://nashol.com
