SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
77
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ERTA BOLALIK DAVRIDAGI TA’LIMNING AHAMIYATI VA
UNING KEYINGI O`QUV MUVAFFAQIYATIGA TA’SIRI
Hamidjonova Hilola Behzod qizi
Samarqand Davlat chet tillari instituti 2-kurs talabasi
Ilmiy rahbar:
Saliyeva Ziroat Zokirovna
Annotatsiya:
Mazkur maqola bugungi kunda eng global mavzulardan biri
bo`lgan bolani necha yoshda maktabga berish, necha yoshidan boshlab o`qitilsa
samaraliroq bo`lishi va erta ta`limni boshlashning bola kelajagiga ta’siri haqida so`z
yuritadi. Bu ko`plab davlatlar o`rtasida bahslarga sabab bo`layotganligi tufayli turli xil
tajribalar olib borilgan. Erta ta'lim, bolaning aqliy, emosional va ijtimoiy rivojlanishida
asosiy o'rin tutadi. Maqolada, bolalik davridagi o'qitish metodlari, ota-onalar va
pedagoglarning roli, shuningdek, bolalar miya rivojlanishidagi o'zgarishlar tahlil
qilinadi. Maqolada erta ta'limning ta'siri ilmiy tadqiqotlar asosida isbotlanib, bola
rivojlanishining kelajakdagi imkoniyatlarini kengaytirishi haqida xulosalar keltiriladi.
Kalit so`zlar:
erta bolalik davri, ta’lim, individual yondashuv, pedagogik
metodlar, kognitiv rivojlanish, emotsional va ijtimoiy rivojlanish, akademik
muvaffaqiyat.
KIRISH
Erta bolalik davri bolaning miya rivojlanishi eng tez va faol bo`ladigan davrdir.
Bu davrda bolaning dunyoqarashi shakllanadi , o`qish, yozish va yodlash kabi asosiy
bilimlarni o`zlashtirishni boshlaydi. Aqliy rivojlanish, til o'rganish, mantiqiy fikrlash,
muammolarni hal qilish qobiliyatlari aynan bu davrda shakllanadi. Ilmiy tadqiqotlar
shuni ko'rsatadiki, bolaning miya tuzilmasi va uning faoliyati ushbu davrda sezilarli
darajada o'zgaradi. So`zlarni tez yodlaydi va fantaziyalari kuchli bo`ladi. Shuning
uchun, erta ta'lim bolaning keyingi o'quv jarayonlari va umuman hayotdagi
muvaffaqiyatlari uchun asosiy omil hisoblanadi.
Erta ta'lim bolaning ijtimoiy va hissiy rivojlanishiga ham katta ta'sir ko'rsatadi.
Bu davrda bola boshqa bolalar bilan muloqot qilishni, o‘ynashni, hissiyotlarini
boshqarishni o‘rganadi. Pedagog va ota-onalar, bolaga o'zini boshqarish, dushmanlikni
yengish, o'z fikrini ifoda etish kabi ko'nikmalarni o'rgatishlari kerak. Shu bilan birga,
bola o'z hissiyotlarini boshqarishni o'rganib, ijtimoiy jihatdan moslashuvchan va
mustaqil bo‘lishga boshlaydi. Boshqalar bilan muloqot qilish, ijtimoiy ko'nikmalarni
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
78
Synapses:
Insights Across the Disciplines
rivojlantirish va hissiy holatlarni tushunish bolaning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga
zamin yaratadi.. Shvetsariyada o`tkazilgan tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, 5 yoshda
maktabga brogan bolalarning ijtimoiy ko`nikmalarini tezroq rivojlantirishi, guruhda
ishlash, boshqalar bilan muloqot qilishda osonlik yaratishi va konfliktlarni hal qilishda
yaxshilanishi aniqlangan.
Erta bolalik davrida ta'limning muvaffaqiyati ko‘pincha ota-onalar va
pedagoglarning roli bilan bog‘liqdir. Ota-onalar bola uchun eng yaqin va asosiy
o'qituvchilar bo‘lib, ularga yordam berib, muhim qadriyatlar va ko‘nikmalarni
o‘rgatishadi. Ota-onalar bolaning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otish, ularning
yaratish va o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqini oshirishda katta ahamiyatga ega. Ota-onalar
uyda farzandi bilan bemalol shug’ullanishi, ular bilan yanada yaqin bo’lishi va shu
orqali o’z farzandlariga ta’sir o’tkazishi mumkin. Pedagoglar esa, bolaning intellektual
rivojlanishiga moslashtirilgan o'quv dasturlarini ishlab chiqish, individual yondashuv
va pedagogik metodlarni qo‘llash orqali bolalarning o‘quv faoliyatlarini qo‘llab-
quvvatlaydilar. Pedagoglar bola psixologiyasini tushunganligi sababli farzand ta’lim
olishida ularning ro’li katta, ayniqsa bu yoshda bo’ladigan krizislar bolani tushkunlikka
tushurib qo`yishi ehtimoldan yiroq emas. Aynan shu vaziyatda ota-onalar va
pedagoglar birlashib harakat qilishsa bola bu holatdan tez chiqib ketadi hamda o`qish
samaradorligi ortadi. Niderlandiyada o`tkazilgan tadqiqotlarga ko`ra, 5 yoshida
ta`limni boshlagan bolalar o`qish va yozishda, shuningdek, til o`rganishda yaxshiroq
natijalarga erishadilar.
Erta ta'limning bolaning keyingi o‘quv muvaffaqiyatiga ta'siri bevosita
aloqadordir. Erta yoshda olingan ta'lim nafaqat o‘quv ko‘nikmalarini rivojlantiradi,
balki bola o‘qishga bo‘lgan qiziqishini va mustahkam o‘quv odatlarini shakllantiradi.
Maktabgacha ta'limda to'g'ri yondashuv, bolaning o‘qish va o‘rganish jarayonidagi
muvaffaqiyatini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, erta ta'lim bolaning
ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishi, o‘zini boshqarish, samarali va mustahkam
o‘quv odatlarini shakllantirishiga yordam beradi. Bu esa o‘z navbatida, bola maktabda
va keyinchalik oliy ta'limda muvaffaqiyatli o‘qishiga yordam beradi.
Ko`pgina davlatlarda aynan shu mavzu bo`yicha ko`plab bahslar va tadqiqotlar
olib borildi. Bu tadqiqotlarga ko`ra hozirgi zamon talabiga mos ravishda qariyb 80%
natijalar ijobiy baholangan. Kanadada amalga oshirilgan tadqiqotlar 5 yoshda
maktabga brogan bolalarning hissiy va motivatsion jihatdan yuqori darajaga
chiqishlarini ko`rsatmoqda. Ular o`zlarini mustaqil va o`z imkoniyatlarini kengroq
tushunadilar.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
79
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Erta ta'limda faqat formal o‘qitish emas, balki erkin o‘yin va tajriba ham muhim
o‘rin tutadi. Bola o‘yinda boshqa bolalar bilan o‘ynash, yangi vaziyatlarga moslashish,
muammolarni hal qilish kabi ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi. O‘yin orqali bola mantiqiy
fikrlash, ijodiy qarorlar qabul qilish va o‘zini erkin ifoda etish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Bu, o‘z navbatida, bolaning kognitiv rivojlanishiga, ijodkorligini oshirishga
yordam beradi. Finlandiyada o`rganilgan tajribalarga ko`ra 5 yoshida maktabga brogan
bolalar o`z bilimlarini tezroq oshiradilar ,ayniqsa matematika va til o`rganishda. O‘yin
va tajriba orttirish orqali bola nafaqat bilimlarni o‘zlashtiradi, balki ijtimoiy
ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi.
Shu bilan birga ba’zi davlatlarda 5 yoshda maktabga borishning salbiy tomonlari
ham ko`rsatilgan. Masalan, bolalarning o`ta stressli va tarbiya jarayonida o`qitish va
o`ynash o`rtasidagi muvozanatning buzilishi. Ba’zi bolalar bu yoshda o`zlashtirishga
qiynaladi. Bu vaqtda ular jismoniy va ruhiy jihatdan hali u jarayonga tayyor
bo’lishmaydi.Shuning uchun bu holat ularga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, erta bolalik davridagi ta'lim nafaqat aqliy, balki
hissiy va ijtimoiy rivojlanishga ham ta'sir qiladi. Bu davrda to‘g‘ri ta'lim, bola ongining
rivojlanishiga, o‘quv ko‘nikmalarini shakllantirishga, shuningdek, o‘quv
muvaffaqiyatlariga katta ta'sir ko‘rsatadi. Ota-onalar, pedagoglar va jamiyatning bu
jarayonda o‘ynagan roli bolaning keyingi ta'limidagi muvaffaqiyatlarini belgilaydi.
Shuning uchun, bolalarga erta yoshdan boshlab sifatli ta'lim berish, ularning
kelajakdagi muvaffaqiyatlarini ta'minlash uchun muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Shapiro, L. (2015). Early Childhood Education: A Developmental Approach.
London: Routledge.
2. Arnold, D., & Loughlin, J. (2017). Social and Emotional Learning in Early
Childhood. New York: Springer.
3. National Scientific Council on the Developing Child. (2007). The Science of
Early Childhood Development. Harvard University.
4. Garbarino, J. (2016). The Influence of Early Childhood Education on Later
Academic Success. Chicago: University of Chicago Press.
5. Miller, E., & Almon, J. (2009). Crisis in the Kindergarten: Why Children Need
to Play in School. College Park: Alliance for Childhood.
6. Berk, L. E. (2013). Child Development (9th ed.). Boston: Pearson Education.
7. Bolalar psixologiyasi
8. https://www.ziyouz.com
