SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
8
Synapses:
Insights Across the Disciplines
SILVINITNING TAVSIFI
M.D. Xaydarova, M.Jo’raqobilov, R.Allazov, S.Panjiyeva, R.Shaymanova
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Termiz, O‘zbekiston
Tyubegatan galogen qatlamining tuzilishi, konning markaziy qismida joylashgan
tayanch qudug‘i misolida ko‘rib chiqiladi. Galogen qatlam 452,55m, ularning 4,55%
(20,6m) kaliy gorizontini tashkil qiladi. Namunalarni kimyoviy tahlili shuni ko‘rsatdiki
– asosiy tuz hosil qiluvchi minerallar – galit (NaCl) va silvin (KCl) lardir; karnallit juda
oz uchraydi. Hamma joyda turli miqdorlarda angidrit va loy kuzatiladi. Loy miqdori
keng me’yorlarda – yuzli ulushlardan 20%gacha va undan ortiq holda almashadi.
MgCl
2
va CaCl
2
umuman hamma yerda uncha ko‘p bo‘lmagan miqdorlarda ishtirok
etadi.
Tyubegatan qatlamiga uchta kaliy gorizonti kirib keladi:
I kaliyli gorizonti 117,7 m. chuqurlikda joylashgan. Qalinligi 1 m ga yaqin,
tarkibida 36,9% KCl bor. Silvin yirik xira kristallar shaklida tiniq och pushti galit
kristallari tarkibiga kirgan. Br/Cl –koeffisiyentning kichikligi va galitning yirik kristall
tuzilishi, tuzni qayta kristallizatsiyalanish jarayoniga uchraganligini ko‘rsatadi (brom-
xlor koeffisiyenti KBr=Br•103/Cl).
Suvda eriydigan V2O3 miqdori uncha ko‘p emas (0,002%), shuningdek Fe, Mn
(0,001%), Ti (0,003%) ishtirok qiladi. Petrografik usulda galit, silvin, angidrit,
karbonat aniqlangan. Yuqoriroqda 97,05m. chuqurlikkacha loy aralashmali och pushti
va pushti galit kuzatiladi. Erimaydigan qoldiq gips, karbonatlardan iborat; asosiy
komponent deb silikatlar hisoblanadi.
II- kaliyli gorizontini qalinligi 7,9m (189,6-181,7 m) qatlamni o‘z ichiga oladi.
Orasida go‘sht-qizil silvin va karnallit kristallarini o‘z ichiga olgan pushti va to‘q
pushti galit bilan taxlangan.
KCl ning o‘rtacha miqdori – 7,86%. Bu gorizontda kaliy tuzlari bilan boyigan
ikkita qatlam mavjud. Birinchisida, 189,6 m. chuqurlikda to‘q sariq rangdagi karnallit
qatlami joylashgan. Kimyoviy tahlillar asosidagi mineralogik hisobi 80% karnallitdan
iboratligini ko‘rsatdi. Ehtimol, kristallizatsiyaning boshlanishi, nafaqat karnallitni,
balki silvinni ham cho‘kishi, to‘yingan suvlar kelishi bilan to‘xtab qolgan. Bu davrda
silvin bilan boyigan rapadan galit ham cho‘kayotgan edi, bu 184,0 dan 181,7 m gacha
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
9
Synapses:
Insights Across the Disciplines
oraliqda kuzatilgan. Bu oraliq II- kaliy gorizontining ikkinchi qatlamini ko‘rsatadi. II
- kaliy gorizontidagi KCl ning o‘rtacha miqdori – 7,86%. Keyinchalik 117,7 m.gacha
63,3 m. masofada oraliq galit keladi. KCl ning miqdori uncha katta emas 0,07 dan
0,59% Br – 0,001 dan 0,009% gacha, Br/Cl – koeffisiyenti qiymati galitdagi bromning
me’yoriy miqdoriga mos keladi.
Suvda eriydigan B2O3 miqdori 0,009% dan oshmaydi. Suvda erimaydigan qoldiq
asosan silikat va karbonatlardan tashkil topgan.
III –kaliyli gorizonti 236,7-225,0 m chuqurlikda qayd etilgan. Bu yerda kaliy
tuzlari bilan to‘yingan 3 ta qatlam qayd etilgan. Birinchi qatlam tarkibida 8,4 dan 24,8
%gacha go‘sht-qizil silvin aralashmali och pushti yirik kristalli galitdan iborat bo‘lib
236,7-233,6m chuqurlikda joylashgan. U ikkinchi qatlamdan, yirik kristalli tiniq
galitdan iborat 1m ga yaqin qalinlikdagi (233,69-232,50m) oraliq tosh tuzi bilan
ajratilgan. Ikkinchi qatlam (232,1-225,3 m) oraliqda joylashgan bulib KCl miqdori
13,8 dan 73,25% gacha o‘rtacha 40,67% KCl biriktirgan. Ikkinchi qatlam ichida KCl
miqdori 60,2 dan 73,2% gacha o‘zgaradigan qalinligi 2,7m li qatlamni ajratib olish
mumkin. U silvin aralashmali yirik kristalli galit bilan taxlangan. Uni yuqorida yotgan
uchinchi qatlamdan KCl miqdori 1% dan kam bo‘lgan, 20sm atrofidagi qalindagi oraliq
loyli galit qatlami ajratib turadi. Bu loy qatlami ikkinchi kaliy qatlamini yuvilib
ketishidan saqlaydi.
Sanoat ahamiyatiga ega bo‘lgan Tyubegatan kaliyli tuz qatlamlarining kimyoviy
tarkib
Намуна
Олинга
н
чуқурли
к, м
Кимёвий таркиби, оғир.%
Н
2
О
т
ит
р.
CaSO
4
K
Na
Mg
Ca
Cl
SO
4
1
Қизил
сильвин ва
гил
тупроқли
пушти
галит
225,80
11,97 26,45 0,17 0,42 52,21 0,85 0,76 1,20
2
226,60
3,42 36,56 0,03 0,08 59,61 0,12 0,15 0,18
3
Пушти
сильвинит
227,70 38,41 10,68
0,00
6
0,03 51,37 0,03 0,01 0,04
4
228,70 31,57 14,59 0,03 0,36 51,39 0,65 0,07 0,92
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
10
Synapses:
Insights Across the Disciplines
5
Қизил
сильвинит
229,40 35,37 11,28 0,02
0,02
3
50,49 0,37 0,06 0,52
6
Қизил
сильвинли
шаффоф
галит
232,10
7,22 33,38 0,01 0,07 58,08 0,03 0,05 0,19
Намуна
CaCl
2
Mg
C
l
2
K
Cl
N
aCl
Эри
м
ай
ди
га
н қис
м
Т
узл
ар
йи
ғи
нд
иси
В
2
О
3
К
К
64
Қизил
сильвин
ва гил
тупроқли
пушти
галит
0,18
0,66 22,83 67,17 7,98 100,20 0,0026 129,790
65
0,08
0,12 6,52 92,92 0,64 100,50
0
34,240
66
Пушти
сильвинит
0,06
0,01 73,25 27,15 0,05 100,59 0,0077 382,037
67
Қизил
сильвинит
0,25
0,12 60,21 37,09 1,38 99,98
0
320,180
68
0,20
0,09 67,45 30,01 1,90 100,17 0,001 359,920
69
Қизил
сильвинли
шаффоф
галит
0,04
0,05 13,79 84,83 0,58 99,50 0,0022
72,98
84,62 dan 99,24% gacha o‘zgarib turadi. Silvinda galit bilan taqqoslaganda CaCI
2
(1,12 %) miqdori ko‘proq, shuningdek Mg ,Al, Si, Fe, Mn, Cu kamdan-kam
kristallarda – Pb izi topilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Munira, X., Samariddin, E., Hilola, A., Jahongir, A., Murodjon, J. R., &
Shahzoda, M. (2024). THE PROCESS OF CRUSHING AND MIXING SYLVINITE
ORES. Universum: технические науки, 10(12 (129)), 32-37.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
11
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2.
Xaydarova, M. D., Eshqorayev, S. S., &Ro’zimurodov, B. I. (2022).
Тyubegatan konining silvinitlarini eritish jarayonini o‘rganish. О’zbekistonda
fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 1(9), 37-39. 7.
3.
Davronovna, X. M., Sadriddinovich, E. S., &YigitaliJo'rao'g, J. (2022).
Dependence of Karst Processes on Physico-Chemical Properties of Salts. American
Journal of Social and Humanitarian Research, 3(9), 25-28.
4.
Davronovna, X. M., Soatmurodovna, S. R., &Alizoda, M. H. (2022).
Gallurgical Enrichment of Silvinite Mines and Technology of Potassium Ore
Processing. CrossRefView Record in ScopusGoogle Scholar.
5.
MuniraXaydarovaDavronovna. (2023). Kaliyli (tosh) minerallar: Kainit,
Leysitvasilvinitminerallari. Journal of Universal Science Research, 1(1), 139–142.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7565756.
6.
Khaydarova munira davronovna, eshqorayev samariddin sadriddin o’g’li,
boltayeva iroda yusuf qizi & allazov rustam yo’ldosho’g’li. journal of engineering and
technology (jet) issn(p):2250- 2394; issn(e): applied vol. 13, issue 1, jun 2023, 139-
142 tjprc pvt. ltd. study of the melting process of sylvinites of tubegatan mine.
