SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
39
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O‘SMIR QIZLARNING XULQI OG‘ISHLIGIGA TA’SIR ETUVCHI
PSIXOLOGIK OMILLAR
Erkinjonova Raximaxon Baxtiyor qizi
Nizomiy nomidagi TDPU magistri
E-mail id:
rahimaxonerkinjonova@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o’smir qizlarning xulq-atvoriga ta’sir qiluvchi
ijtimoiy-psixologik omillarni tahlil qilishga qaratilgan.O’smirlik davri insonning shaxs
sifatida shakllanishida muhim ahamiyatga ega, ayniqsa, qizlar uchun psixologik
jihatdan murakkab davr hisoblanadi. Bu davrda o’zini anglash, jamiyatda o’rnini topish
hamda shaxsiy chegaralarni aniqlash kabi jarayonlar kechadi.
Kalit so’zlar:
o’smirlik davri, xulq-atvor, ijtimoy psixologik omillar, oilaviy
munosabat, ijtimoiy muhit, identifikatsiya, konfilikt.
Kirish
Respublikamizda o'smirlarning xulqi og'ishishiga ta'sir etuvchi omillarni o'rganish
bo'yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ko'plab ijtimoiy, psixologik va madaniy
omillarni o'rganishni davom ettirmoqda. O'smirlarning xulqi og'ishishining oldini olish
va ularning ijtimoiy rivojlanishini ta'minlash bo'yicha qabul qilingan prezident
qarorlari, farmonlari va chora-tadbirlari muhim ahamiyatga ega. O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2021-yil 27-yanvardagi PF-60-son ‘‘2021-2025 yillarga
mo'ljallangan rivojlanish strategiyasi’’. Ushbu strategiya o'z ichiga ijtimoiy va
iqtisodiy sohalarda keng qamrovli islohotlarni olib borishni, yoshlar va o'smirlar ta'limi
hamda ijtimoiy himoyasini yaxshilashni maqsad qilgan.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Oʻsmirlik davri har bir insonning hayotida muhim va nozik bosqich hisoblanadi.
Ushbu davrda jismoniy va ruhiy o'zgarishlar, shuningdek, ijtimoiy va psixologik
jarayonlar o'smirlarning xulq-atvoriga katta ta'sir ko'rsatadi. Oʻsmir qizlarning xulqi
og'ishishi esa, ko'plab ichki va tashqi omillar ta'sirida yuzaga kelishi mumkin. Ushbu
maqolada o'smir qizlarning xulqi og'ishishiga sabab bo'luvchi asosiy omillarni tahlil
qilishga harakat qilamiz.
Ijtimoiy muhit
Ijtimoiy muhit, ya'ni o'smirning o'zini atrofdagilar bilan qanday bog'lashiga, kimlar
bilan vaqt o'tkazishiga hamda qanday qadriyatlarni o'zlashtirishiga katta ta'sir
ko'rsatadi. Agar o'smir qiz salbiy muhitda yashasa, masalan, do'stlari orasida agressiv
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
40
Synapses:
Insights Across the Disciplines
yoki noto'g'ri xulq-atvorlarga moyil bo'lganlar ko'pligida, bu uning xulq-atvoriga ham
salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shuningdek, oilaviy muhit ham juda muhimdir. Oila
a'zolarining o'zaro munosabatlari, ota-onaning tarbiya uslubi o'smirlarning
dunyoqarashiga va xulqiga bevosita ta'sir qiladi.
Oila muhiti
Inson tarbiyasida eng birinchi va eng muhim ijtimoiy nazorat instituti bu – oiladir.
Ota-onalar tarbiya berish jarayonida o'zaro munosabatlar, ehtiyotkorlik va ishonchni
o'rnatish kerak. Ota-onalar orasidagi doimiy kelishmovchiliklar yoki befarqlik o'smir
qizni noqulay ruhiy holatga olib kelishi, o'zini anglash jarayonini murakkablashtirishi
mumkin. Boshqa tomondan, ortiqcha e'tibor yoki haddan tashqari nazorat qilish yoki
aksincha nazorat qilmaslik ham o'smirning xulqini noziklashtirishi va unga qarshi
reaksiya ko'rsatishiga olib kelishi mumkin. Farzand tarbiyasida va barkamol avlodni
shakllantirishda sog’lom oila muhitining o’rni beqiyosdir
Psixologik omillar
Oʻsmirlik davrida jinsiy va emosional o'zgarishlar, o'z kimligini topish, o'zini
anglash, boshqalar bilan o'zaro aloqalar va stressni boshqarish qobiliyati o'smirning
xulqiga ta'sir ko'rsatadi. Oʻsmir qizlar o'zini boshqalar bilan solishtirish, jismoniy va
ruhiy jihatdan yetuklikni sezish orqali xulqida o'zgarishlarni boshdan kechirishlari
mumkin. Depressiya, stress, ichki qarama-qarshiliklar ham o'smirlarning xulq-atvorida
og'ishishlarga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, o'zini past baholash va doimiy qayg'u hissi
o'smir qizni salbiy xulqlarga yo'naltirishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlar
Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar o'smirlarning kundalik hayotiga kuchli ta'sir
ko'rsatadi. O'smir qizlar uchun ijtimoiy tarmoqlarda o'z imidji va boshqalar bilan
taqqoslash, doimiy ravishda trendlar va "ideal" go'zallik me'yorlari bilan tanishish
noxush hissiyotlarga olib kelishi mumkin. Ushbu omillar o'zini past baholash,
boshqalar bilan o’zini solishtirish tufayli o’zidan qoniqmaslik va o’ziga bo’lgan
ishonchni pastligi kabi salbiy ta'sir o'tkazishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek,
internetda o'ziga noqulay, zararli axborot va qarashlar bilan tanishish ham o'smir
qizlarning xulqini o'zgartirishi mumkin.
Maktab va tengdoshlar ta'siri
Maktabdagi muhit, o'qituvchilar va do'stlar bilan munosabatlar o'smir qizlarning
xulqiga ta'sir ko'rsatadi. Yomon xulqli do'stlar yoki maktabda davom etayotgan
bullying holatlari, o'zini anglashda muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
41
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Boshqalar tomonidan kamsitilish, boshqalar fikriga haddan tashqari qaramlik o'smir
qizlarning xulqida salbiy o'zgarishlarga olib keladi.
Jismoniy o'zgarishlar
Jismoniy o'zgarishlar o'smirlik davrida katta ahamiyatga ega. Jismoniy o'zgarishlar,
xususan, jinsiy yetilish, tanadagi o'zgarishlar o'smirning o'ziga bo'lgan ishonchini
shakllantiradi. Ba'zida bu o'zgarishlar salbiy tarzda rivojlanib, o'zini noto'g'ri his qilish
yoki jirkanchlik hislarini keltirib chiqarishi mumkin. Tanaga nisbatan haddan tashqari
e'tibor berish yoki aksincha, tananing jismoniy qiyofasidan norozilik o'smir qizning
xulqiga ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Natija va muhokama
Oʻsmir qizlarning xulqi og'ishishiga taʼsir etuvchi omillarni o‘rganish bo‘yicha bir
nechta olimlar tadqiqotlar va izlanishlar olib borgan. Ular asosan psixologiya,
sotsiologiya, pedagogika va meditsina sohalarida ilmiy ishlar olib borgan.
Freydning nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlik davri – shaxsiyat shakllanishida muhim
bosqich. U bu davrda jinsiy identifikatsiya va ichki konfliktlar kuchayishini
ta’kidlaydi. Freyd fikricha, bosilgan istaklar, e’tiborsizlik yoki oilaviy muammolar
o‘smirlar xulqida og‘ishlarga olib kelishi mumkin.
Albert Bandura – Ijtimoiy o‘rganish nazariyasi. Bandura ta’kidlaganidek, bolalar va
o‘smirlar o‘z atrofidagilarni kuzatib, ularning xatti-harakatlarini o‘zlashtiradilar. Agar
atrofda tajovuzkorlik, befarqlik yoki g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar ko‘p bo‘lsa,
o‘smirlar ham bunday xatti-harakatlarni o‘zlashtirishi mumkin.
Jean Piaget – Piaget bolalarning rivojlanish psixologiyasini o‘rgangan va o‘smirlik
davrida kognitiv rivojlanish jarayonlari va axloqiy qarorlar qanday shakllanishini tahlil
qilgan.
Erik Erikson – Erikson o‘smirlik davrini (adolescence) "identifikatsiya va rolni
muvofiqlashtirish" bosqichi deb nomlagan va bu davrdagi shaxsiy rivojlanish va xulq-
atvor o‘zgarishlariga taʼsir etuvchi omillarni o‘rganib chiqqan
.
Albert Bandura – Bandura o‘zining ijtimoiy o‘rganish nazariyasini yaratgan va
o‘smirlar orasida xulq-atvorning o‘zgarishi va og'ishishida ijtimoiy va atrof-muhit
taʼsirini tahlil qilgan.
O‘zbekistonlik psixologlar va sotsiologlar ham bu borada izlanishlar olib borgan:
Dilorom G‘ofurova (psixolog): O‘smir qizlarning xulqi og‘ishiga ota-onaning
befarqligi, oiladagi janjallar, maktabdagi muhit va tengdoshlarning bosimi asosiy sabab
bo‘lishini ta’kidlagan.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
42
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Fayzullaev A.: O‘smirlikdagi deviant xulq sabablari sifatida axborot
texnologiyalarining salbiy ta’siri, internet va ijtimoiy tarmoqlardagi noto‘g‘ri
axborotlarning tarqalishini ko‘rsatadi.
Men Jahon olimlari va o’zbek olimlari olib brogan tadqiqotlarni o’rgandim va tahlil
qilib chiqdim. Ushbu mavzu qiziqarli va dolzarbligi bilan diqqatimni tortdi. Men
yuqorida keltirilgan olimlardan Zigmund Freyd olib borgan tadqiqotlariga qiziqdim.
Freyd o’smirlik davrida jinsiy identifikatsiya kuchayishini , qondirilmagan
ehtiyojlar, e’tiborsizlik hamda oilaviy kelishmovchiliklar o’smirlar xulqida og’ishlarga
olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Bundan tashqari, psixologik, ijtimoiy va biologik omillar, masalan, gormonlar, oila
va jamiyatdagi o‘zgarishlar, media va tengdoshlar bilan munosabatlar ham o‘smir
qizlarning xulq-atvoriga taʼsir etuvchi asosiy faktorlar sifatida o‘rganilgan.
Xulosa
Xulosa qilib shuni ayta olamanki, o’smir qizlarning xulqi og’ishligiga sabab
bo’luvchi ijtimoiy-psixologik omillar xorij va yurtimizda keng miqyosda o’rganilgan.
Oʻsmir qizlarning xulqi og'ishishiga taʼsir etuvchi omillar juda ko'p va ular bir-biri
bilan chambarchas bog'liqdir. Ota-onalar, o'qituvchilar, do'stlar va ijtimoiy muhitning
roli juda katta. Boshqa tomondan, o'smirning o'z ichki hissiyotlari, psixologik holati va
jismoniy o'zgarishlari ham xulqiga ta'sir qiladi. Ushbu omillarni hisobga olish va
o'smirlarning xulqini tushunishga intilish ularning sog'lom rivojlanishiga yordam
beradi. Shuning uchun, har bir o'smirning xulqi haqida to'g'ri tushuncha va yordam
ko'rsatish zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. L. Ya. Olimov, A.M. Nazarov. Xulqi og’ishgan bolalar psixologiyasi. T.: Tafakkur
avlodi, 2020.
2. N.B. Atabayeva. Deviant xulq-atvor psixologiyasi. T.: Ideal press, 2024.
3. E.G.G’oziyev Umumiy psixologiya. T.: O’qituvchi,2010
4. Volkov B.S. O'smir psixologiyasi: Darslik. Moskva: Akademik loyiha; Taudeamus,
2005. - 208 b. - ("Gaudeamus").
5.
