SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
43
Synapses:
Insights Across the Disciplines
CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALARNING
INKLYUZIV TA'LIMI
Eshmuratova Dildor
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Pedagogika kafedra
o’qituvchisi
Avazova Marg’iyona
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti biologiya yo’nalishi 2-
bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada chet elda alohida yordamga muhtoj bolalarning
inklyuziv ta'limi haqida so‘z yuritiladi. Inklyuziv ta'lim, alohida yordamga muhtoj
bolalarning umumta’lim maktablarida ta’lim olishlarini ta’minlashga qaratilgan
yondashuvdir. Maqolada, inklyuziv ta'limning chet eldagi tajribalari, uning
samaradorligi, metodologiyasi va qo'llanilishiga oid masalalar tahlil qilinadi.
Shuningdek, inklyuziv ta'limning pedagogik jihatlari, muammolar va uning rivojlanish
istiqbollari hamda ta'limda inklyuzivlikni amalga oshirishda yuzaga keladigan
qiyinchiliklar haqida so‘z boradi. Ushbu maqola chet el tajribasini o‘rganish, inklyuziv
ta'limni joriy etishda yordam beruvchi masalalarni ko‘rib chiqish hamda alohida
yordamga muhtoj bolalar uchun yanada samarali ta'lim tizimini yaratish uchun
tavsiyalar beradi.
Kalit so'zlar:
Inklyuziv ta'lim, alohida yordamga muhtoj bolalar, chet el tajribasi,
pedagogika, ta'lim metodologiyasi, inkluziv yondashuv, maktab ta'limi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается инклюзивное образование
для детей, нуждающихся в особом уходе за рубежом. Инклюзивное образование
направлено на обеспечение возможности получения образования детьми с
особыми потребностями в обычных образовательных учреждениях. В статье
анализируется зарубежный опыт инклюзивного образования, его эффективность,
методология и применение. Также рассматриваются педагогические аспекты
инклюзивного образования, проблемы его реализации и перспективы развития, а
также возникающие сложности при внедрении инклюзивного подхода в
образовательные процессы. Статья направлена на изучение зарубежного опыта,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
44
Synapses:
Insights Across the Disciplines
анализ проблем внедрения инклюзивного образования и предложений по
созданию более эффективной системы образования для детей, нуждающихся в
особом уходе.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, дети с особыми потребностями,
зарубежный опыт, педагогика, методология образования, инклюзивный подход,
школьное образование.
Abstract:
This article examines inclusive education for children with special needs
abroad. Inclusive education aims to provide children with special needs the opportunity
to receive education in regular educational institutions. The article analyzes the
international experience of inclusive education, its effectiveness, methodology, and
implementation. It also addresses the pedagogical aspects of inclusive education, the
challenges of its implementation, and prospects for development, as well as the
difficulties faced when integrating an inclusive approach into educational processes.
The article aims to explore foreign experience, analyze the challenges of implementing
inclusive education, and propose solutions for creating a more effective education
system for children in need of special care.
Key words:
inclusive education, children with special needs, international
experience, pedagogy, educational methodology, inclusive approach, school education.
Kirish.
Bugungi kunda ta'lim tizimining asosiy maqsadlaridan biri — har bir
bolaning rivojlanishiga moslashtirilgan ta'limni ta’minlashdir. Bunda inklyuziv ta'lim
muhim o‘rin tutadi. Inklyuziv ta'lim — bu alohida yordamga muhtoj bolalarni
(dastlabki muammolarga ega bo‘lgan, jismoniy yoki ruhiy nuqsonlarga ega, ijtimoiy
muammolarga duch kelgan bolalar) umumta’lim maktablarida ta'lim olishlariga
imkoniyat yaratadigan ta'lim tizimidir. Chet elda inklyuziv ta'lim tizimi bir necha
yillardan buyon rivojlanib kelmoqda va u erda muvaffaqiyatli amalga oshirilgan
tajribalar jahon ta'limi uchun katta ahamiyatga ega. Inklyuziv ta'limning asosiy
maqsadi — barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratish, o‘quv jarayonida
farqlovchi elementlar bo‘lmasdan barcha bolalarga moslashtirilgan yondashuvni
ta'minlashdir. Chet el tajribalari, xususan, Skandinaviya davlatlari, Kanada, Buyuk
Britaniya va boshqa mamlakatlarda inklyuziv ta'limni tatbiq etish bo‘yicha yirik
tajribalar to‘plangan. Bunday tizimlar bolaning individual ehtiyojlariga mos ravishda
o‘qitish metodlarini va o‘quv muhitini o‘zgartirishga asoslangan. Chet elda inklyuziv
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
45
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ta'limning muvaffaqiyatli tajribalaridan foydalanish, alohida yordamga muhtoj
bolalarning ta'limini samarali tashkil etish uchun nafaqat pedagogik yondashuvni, balki
ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni ham inobatga olish kerak. Ushbu maqola inklyuziv
ta'limni joriy etishda yuzaga keladigan muammolar, uning samaradorligini oshirishga
qaratilgan yondashuvlar va chet eldagi tajribalarni tahlil qilishga bag‘ishlangan.
Adabiyotlar tahlili.
UNESCO (2009), "Policy Guidelines on Inclusion in
Education"
UNESCO tomonidan nashr etilgan ushbu qo‘llanma inklyuziv ta'lim
siyosatining asoslarini, uning ahamiyatini va amalga oshirishda qanday yondashuvlarni
qo‘llash kerakligini yoritadi. Mualliflar inklyuziv ta'limni nafaqat bolalar uchun ta'lim
olish imkoniyatini kengaytirish, balki jamiyatda ijtimoiy adolatni ta'minlash vositasi
sifatida ko‘rishadi. Ta'lim jarayonida barcha bolalarga teng imkoniyatlar yaratish,
ularni o‘ziga xos ehtiyojlariga qarab moslashtirish kerakligini ta'kidlaydi. Ushbu asar
inklyuziv ta'limni ta'minlashda o‘qituvchilar va siyosatchilarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
Florian, L. & Black-Hawkins, K. (2011), "Exploring inclusive pedagogy"
Bu maqola
inklyuziv pedagogikaning asosiy yondashuvlarini tahlil qiladi va inklyuziv ta'limni
samarali amalga oshirish uchun qanday metodologik yondashuvlar kerakligini
ko‘rsatadi. Florian va Black-Hawkins inklyuziv pedagogikaning o‘ziga xos
xususiyatlarini va uning umumta'lim tizimlarida qanday o‘zgarishlarga olib kelishini
tahlil qiladi. Ularning fikriga ko‘ra, inklyuziv ta'lim, avvalo, o‘qituvchining farqli
ehtiyojlarga moslashuvchanligini talab qiladi. Shuningdek, ular inklyuziv ta'limning
muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun maktabda ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarning
muhimligini ta'kidlaydilar.
Ainscow, M. (2005), "Creating the conditions for inclusion
in schools"
Ainscow tomonidan yozilgan bu asar inklyuziv ta'limni maktablarda
qanday amalga oshirish mumkinligini ko‘rib chiqadi. Muallif, inklyuziv ta'limning
maktab ichidagi muhitni qanday o‘zgartirishi, o‘qituvchilarning roli va ta'lim
siyosatidagi o‘zgarishlarni yoritadi. Ainscow inklyuziv ta'limning muvaffaqiyatli
amalga oshirilishi uchun maktablarda pedagogik, tashkilotchi va ijtimoiy
o‘zgarishlarni amalga oshirish zarurligini ta'kidlaydi. Unga ko‘ra, inklyuziv ta'limda
jamiyatning barcha qatlamlarini jalb qilish va bu jarayonda ularning barchasiga teng
imkoniyatlar yaratish muhimdir.
Dyson, A. (2005), "The role of inclusion in enhancing
educational outcomes for all students"
Dyson inklyuziv ta'limning o‘quvchilarning
umumiy natijalariga ta'sirini tahlil qiladi. U inklyuziv ta'limning barcha o‘quvchilar,
xususan, alohida yordamga muhtoj bolalar uchun qanday foyda keltirishi mumkinligini
ko‘rsatadi. Uning ta'kidlashicha, inklyuziv yondashuvni joriy etish o‘quvchilarning
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
46
Synapses:
Insights Across the Disciplines
o‘zaro hurmat va hamjihatlik asosida rivojlanishiga yordam beradi. Ta'limdagi
inklyuzivlik nafaqat alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanishini ta'minlash,
balki barcha o‘quvchilarga teng va sifatli ta'lim olish imkoniyatini yaratish uchun zarur.
Mitchell, D. (2008), "What Really Works in Special and Inclusive Education"
Mitchellning asari inklyuziv ta'limning turli metodlarini tahlil qilib, alohida yordamga
muhtoj bolalar uchun eng samarali ta'lim usullarini ko‘rsatadi. U inklyuziv ta'limda
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan pedagogik metodlar, o‘quv materiallari va yordamchi
texnologiyalarni yoritadi. Ushbu asar, alohida yordamga muhtoj bolalarning ta'limda
muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun nafaqat o‘qituvchilarning bilimlari, balki maktab
resurslari, qo‘llab-quvvatlash xizmati va oila bilan hamkorlik zarurligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot metodlari.
Ushbu tadqiqotda chet elda alohida yordamga muhtoj
bolalarning inklyuziv ta'limi tizimiga oid muammolar va tajribalar tahlil qilindi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi – inklyuziv ta'limni amalga oshirishda yuzaga keladigan
muammolarni aniqlash, uning samaradorligini oshirish uchun qo‘llaniladigan
metodologik yondashuvlarni o‘rganish va inklyuziv ta'lim tizimining joriy etilishidagi
ijobiy va salbiy tomonlarni baholashdir.
Natija va muhokama
. Inklyuziv ta'limda o‘qituvchilarning individual
ehtiyojlarga moslashuvchanligi asosiy omil sifatida ko‘riladi. Chet el tajribasidan
ko‘rinib turibdiki, inklyuziv ta'limni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
o‘qituvchilarni tayyorlash zarurati yuqori. O‘qituvchilar nafaqat maxsus ehtiyojlarga
ega bolalar bilan ishlash uchun bilim va ko‘nikmalarni egallashlari, balki o‘quv
jarayonida farqlashlar yaratmaslik va barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratish
bo‘yicha malakali bo‘lishlari kerak. Chet elda, masalan, Skandinaviya davlatlarida
o‘qituvchilarni inklyuziv pedagogik metodlarga tayyorlash uchun alohida dasturlar
mavjud bo‘lib, bu o‘qituvchilarning samaradorligini oshiradi. Inklyuziv ta'limning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun jamiyatda ijtimoiy o‘zgarishlarni amalga
oshirish zarur. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, inklyuziv ta'lim faqat pedagogik
yondashuvlarni o‘zgartirish bilan cheklanmaydi, balki jamiyatning barcha qatlamlarini
ta'limga jalb qilishni talab qiladi. Ota-onalar, jamiyat vakillari va hukumatning
inklyuziv ta'limga bo‘lgan munosabati o‘quvchilarning ta'lim olish imkoniyatlariga
bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Chet elda, masalan, Kanada va Buyuk Britaniyada inklyuziv
ta'limga bo‘lgan yondashuvni joriy qilishda jamiyatning barcha bo‘g‘inlari ishtirok
etgan. Inklyuziv ta'limning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun maktab infratuzilmasi, o‘quv
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
47
Synapses:
Insights Across the Disciplines
materiallari va qo‘llab-quvvatlash resurslari zarur. Tadqiqotda shuni ko‘rsatdiki,
inklyuziv ta'limni amalga oshirishda yordamchi texnologiyalar, maxsus o‘quv
materiallari va individual yordamchi resurslarning mavjudligi ta'lim samaradorligini
sezilarli darajada oshiradi. Chet elda, ayniqsa, Skandinaviya davlatlarida maxsus
ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun turli qo‘llab-quvvatlash xizmatlari va resurslar
mavjud, bu esa o‘quvchilarning ta'limda muvaffaqiyatini ta'minlashga yordam beradi.
Inklyuziv ta'lim nafaqat ta'lim jarayonini yaxshilash, balki ijtimoiy adolatni ta'minlash
va iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirish uchun ham muhimdir. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, inklyuziv ta'lim nafaqat alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanishiga
xizmat qiladi, balki jamiyatda o‘zaro hurmat, hamjihatlik va barqaror ijtimoiy
aloqalarni yaratadi. Chet elda, inklyuziv ta'lim tizimi jamiyatda tenglikni ta'minlash va
ijtimoiy integratsiyani kuchaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot chet elda alohida yordamga muhtoj bolalar uchun
inklyuziv ta'lim tizimining muvaffaqiyatli amalga oshirilishini ko‘rsatdi. Inklyuziv
ta'lim nafaqat o‘quvchilarning rivojlanishini ta'minlash, balki jamiyatdagi tenglik va
adolatni ta'minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Ammo, inklyuziv ta'limni samarali
joriy etish uchun pedagogik yondashuvlarni yangilash, maktab infratuzilmasini
modernizatsiya qilish, jamiyatni shu tizimga tayyorlash va qo‘llab-quvvatlash
resurslarini oshirish zarur. Chet eldagi tajriba asosida bu sohada ijobiy o‘zgarishlar
amalga oshirilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO (2009).
Policy Guidelines on Inclusion in Education.
Paris:
UNESCO.
2.
Florian, L., & Black-Hawkins, K. (2011).
Exploring inclusive pedagogy.
British
Journal of Special Education, 38(1), 40-46.
3.
Ainscow, M. (2005).
Creating the conditions for inclusion in schools.
A paper
presented at the International Conference on Special Education, Hong Kong.
4.
Dyson, A. (2005).
The role of inclusion in enhancing educational outcomes for
all students.
Journal of Special Education, 39(4), 208-213.
5.
Mitchell, D. (2008).
What Really Works in Special and Inclusive Education:
Using Evidence-Based Teaching Strategies.
London: Routledge.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
48
Synapses:
Insights Across the Disciplines
6.
Barton, L. (2004).
Making Disability Inclusive: The Role of Education in the
Social Inclusion of Disabled People.
International Journal of Inclusive
Education, 8(1), 1-19.
