SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
91
Synapses:
Insights Across the Disciplines
YANGI UZBEKISTONDA UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI
BARPO ETISHNING TARIXIY ZARURATI VA ISTIKBOLLARI (2020 -2030
YILLAR MISOLIDA)
Mengniyazova Nazira
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
1-bosqich tarix mutaxassisligi magistranti
Annotatsiya
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining Yangi taraqqiyot yo‘li
doirasida shakllanayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasining tarixiy asoslari, hozirgi
islohotlar bilan bog‘liqligi va istiqboldagi ilmiy-ma’naviy salohiyati tahlil qilinadi.
2020–2030 yillarda amalga oshirilayotgan davlat siyosati, ta’lim, fan, innovatsiya va
ma’naviyat yo‘nalishidagi yutuqlar asosida uchinchi milliy uyg‘onish poydevori
yaratilmoqda. Maqolada faktlarga asoslangan dalillar va tahliliy yondashuv orqali
mavzuning dolzarbligi yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: Uchinchi Renessans, Yangi O‘zbekiston, milliy uyg‘onish, ilm-
fan, ta’lim, innovatsiya, islohotlar.
Abstract
This article analyzes the historical foundations of the idea of the Third
Renaissance, which is being formed within the framework of the New Development
Path of the Republic of Uzbekistan, its connection with current reforms, and its future
scientific and spiritual potential. The foundation of the third national revival is being
created on the basis of state policy, achievements in education, science, innovation, and
spirituality implemented in 2020–2030. The article highlights the relevance of the topic
through factual evidence and an analytical approach.
Keywords
: Third Renaissance, New Uzbekistan, national revival, science,
education, innovation, reforms.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
92
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Абстрактный
В статье анализируются исторические основы идеи Третьего Возрождения,
формирующейся в рамках Нового пути развития Республики Узбекистан, ее связь
с текущими реформами, ее будущий научный и духовный потенциал. На основе
государственной политики, достижений в образовании, науке, инновациях и
духовности, реализуемых в 2020–2030 годах, создается фундамент третьего
национального возрождения. В статье подчеркивается актуальность темы с
помощью аргументов, основанных на фактах, и аналитического подхода.
Ключевые слова
: Третий Ренессанс, Новый Узбекистан, национальное
возрождение, наука, образование, инновации, реформы.
1. Kirish
O‘zbekiston o‘z taraqqiyotining yangi bosqichiga qadam qo‘yayotgan bugungi
kunda milliy tarixdagi yuksalish davrlariga e’tibor yana-da kuchaymoqda. Bu davr
“Yangi O‘zbekiston” deb nom olgan davr bo‘lib, unda mamlakatda ijtimoiy-siyosiy,
madaniy-ma’rifiy va iqtisodiy sohalarda keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Ana shunday tarixiy bosqichda davlat rahbari Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari
surilgan
Uchinchi Renessans
g‘oyasi mamlakat taraqqiyotining strategik yo‘nalishiga
aylangan.
Uchinchi Renessans – bu o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosiga asoslangan
holda, zamonaviy ilm-fan, texnologiyalar va ma’naviyatni uyg‘unlashtirgan
intellektual uyg‘onish davridir. U birinchi (IX–XII asrlar) va ikkinchi (XIV–XV asrlar)
Renessans davrlarining mantiqiy davomi sifatida tarixiy zarurat bo‘lib shakllandi. Bu
uyg‘onishning poydevori aynan 2020 yildan boshlab izchil islohotlar bilan barpo
etilmoqda.
Uchinchi Renessansga oid g‘oyaviy, ilmiy va siyosiy asoslar bir necha
manbalarda keng tahlil qilingan. Masalan, akademik T. Jalilov (2021) bu davrni “milliy
o‘zlikni anglash va global raqobatga intellektual kuch bilan javob qaytarish davri” deb
ataydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 30-apreldagi Oliy Majlisga
murojaatnomasida quyidagilar qayd etilgan:
“Agar biz Uchinchi Renessansni barpo etishni istasak, avvalo, yosh avlodni har
tomonlama yetuk, bilimli, tafakkuri teran, sogʻlom va vatanparvar qilib tarbiyalashimiz
kerak.”
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
93
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Yevropa Ittifoqi (EU), UNESCO, Jahon banki va boshqa xalqaro tashkilotlar
O‘zbekistonning 2020-yildan boshlab amalga oshirayotgan ta’lim, raqamli
texnologiyalar va ilm-fan sohasidagi yutuqlarini ijobiy baholab kelmoqda. Xususan,
2022-yilda Jahon banki hisobotida O‘zbekiston “o‘rta daromadli mamlakatlar ichida
eng jadal islohot qilayotgan davlat” sifatida qayd etilgan.
Ushbu tadqiqotda Yangi O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini barpo
etish jarayonini chuqur va tizimli o‘rganish maqsadida quyidagi ilmiy metodlar asosida
yondashuv amalga oshirildi:
•
Tarixiy-tahliliy metod
– Bu usul orqali IX–XII va XIV–XV asrlardagi
Birinchi va Ikkinchi Renessans davrlari o‘rganilib, ularning ilmiy-ma’naviy asoslari
bilan Yangi O‘zbekiston davridagi uyg‘onish jarayoni o‘rtasidagi bog‘liqlik
aniqlashtirildi. Tarixiy uyg‘onishlar asosida bugungi kun ehtiyojlari tahlil qilindi.
•
Siyosiy-huquqiy hujjatlar tahlili
– Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi, “2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi” va “Yangi O‘zbekiston – 2030” strategik
dasturlari asosida olib borilayotgan islohotlar o‘rganildi. Bu metod orqali siyosiy
yondashuvning asosiy tamoyillari va ularning uyg‘onish g‘oyasi bilan o‘zaro aloqasi
aniqlashtirildi.
•
Statistik tahlil
– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi,
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Yoshlar ishlari agentligi va boshqa tegishli
manbalar ma’lumotlariga tayangan holda, 2020–2024 yillar oralig‘ida ta’lim, ilm-fan,
ijtimoiy infratuzilma va raqamli texnologiyalar sohasida erishilgan natijalar raqamli
ko‘rinishda tahlil qilindi.
•
Komparativ (solishtirma) tahlil
– Uyg‘onish davrlari o‘rtasida qiyosiy
o‘rganish ishlari olib borildi. Ilgari mavjud bo‘lgan milliy Renessans davrlaridagi
omillar – ilm-fan yutuqlari, davlat siyosatining yo‘nalishlari, jamiyatning ijtimoiy-
ma’naviy rivojlanishi hozirgi bosqichdagi o‘zgarishlar bilan taqqoslandi. Ushbu tahlil
hozirgi davrda Uchinchi Renessans g‘oyasi tarixiy zarurat ekanini isbotlashga xizmat
qildi.
•
•
Oliy ta’lim muassasalari sonining o‘sishi (2016–2024)
Yil
Oliy ta’lim muassasalari soni
2016
77
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
94
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Yil
Oliy ta’lim muassasalari soni
2021
154
2024
211
2016–2024 yillar oralig‘ida Oliy ta’lim muassasalari sonining izchil o‘sishi
yaqqol ko‘rinmoqda. Bu Yangi O‘zbekiston davrida ilm-fan va ta’limga berilayotgan
e’tiborning yorqin isbotidir.
Uchinchi Renessans zarurati
Uchinchi Renessans g‘oyasi bugungi O‘zbekistonning demografik, iqtisodiy va
madaniy sharoitlaridan kelib chiqadigan tabiiy va tarixiy zaruratdir. Aholi sonining
2024-yil holatiga ko‘ra 37 milliondan oshgani, yoshlar ulushi esa 60% dan ko‘proqni
tashkil qilayotgani – mamlakat kelajagining yosh avlod qo‘lida ekanini anglatadi. Bu
esa ularga zamonaviy bilim, innovatsion tafakkur va raqobatbardosh salohiyatni
shakllantirish zaruratini yuzaga keltiradi.
Yoshlarning ijtimoiy-iqtisodiy faolligi va intellektual salohiyatini to‘g‘ri
yo‘naltirish, ularda global dunyoqarashni shakllantirish, madaniy merosga sadoqat va
zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirish qobiliyatini uyg‘otish – Uchinchi
Renessansning asosiy g‘oyalaridan biridir. Zero, Prezident Shavkat Mirziyoyev
ta’kidlaganidek:
“Yangi O‘zbekiston – bu avvalo ma’naviyatli jamiyat, bilimli va tarbiyali
yoshlar davlati.”
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
95
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2021-yil 14-yanvarda e’lon qilingan "Yangi O‘zbekiston strategiyasi"da
Uchinchi Renessans g‘oyasiga alohida urg‘u berildi. Bu strategiyada yoshlar siyosatini
ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilash, ularni ilm-fanga, kreativ g‘oyalar va
innovatsiyalarga jalb etish maqsad qilib qo‘yilgan.
Shuningdek, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda 100 dan ortiq yangi oliy ta’lim
muassasalari tashkil etilishi, 30 dan ortiq xorijiy universitetlar filiallari ochilishi, ilmiy
maqolalar sonining barqaror o‘sishi, raqamli iqtisodiyot sohasining tez rivojlanishi bu
jarayonning amaliy dalilidir.
Demak, Uchinchi Renessans g‘oyasi nafaqat siyosiy-bayonot darajasida, balki
real statistik va institutsional o‘zgarishlar bilan mustahkamlangan milliy harakat
bo‘lib bormoqda. Uning zarurati – yoshlarning intellektual yuksalishiga tayangan
holda O‘zbekistonning global raqobat maydoniga chiqishida namoyon bo‘ladi.
2020–2030 yillardagi asosiy yo‘nalishlar:
Ta’lim sohasida Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
sifatida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish va unga barqaror investitsiya kiritish
jarayoni 2020-yillardan boshlab yangi bosqichga ko‘tarildi.
1. Oliy ta’lim muassasalari sonining keskin ortishi
2016-yilda mamlakatda bor-yo‘g‘i 77 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan
bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 211 taga yetdi. Bu esa ta’limga doir ochiqlik,
inklyuzivlik va innovatsion islohotlarning amaliy samarasidir. Ayniqsa, hududlarda
yangi universitetlar ochilishi va xususiy oliygohlar sonining ortishi ta’limga bo‘lgan
talabni to‘laqonli qondirish imkonini bermoqda.
2. Xalqaro ta’lim makoniga integratsiya
O‘zbekistonda bugungi kunga kelib quyidagi xalqaro universitetlar
muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda:
•
Westminster universiteti
(Buyuk Britaniya),
•
INHA universiteti
(Janubiy Koreya),
•
Turin politexnika universiteti
(Italiya),
•
MGIMO
(Rossiya),
•
Yeoju texnika instituti
(Koreya Respublikasi) va boshqalar.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
96
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ushbu universitetlar O‘zbekiston yoshlari uchun xorijiy diplomga ega bo‘lish,
xalqaro dasturlar orqali raqobatbardosh bilimlar olish imkonini yaratdi.
3. Xorijda ta’lim olish imkoniyatlarining kengayishi
2022-yil yakunlariga ko‘ra, 15 mingdan ortiq o‘zbekistonlik yoshlar turli xorijiy
davlatlarda
grant asosida
o‘qish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu ko‘rsatkich
O‘zbekistonning xalqaro ta’lim tizimidagi o‘rni tobora mustahkamlanayotganini
anglatadi. Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan “El-yurt umidi” jamg‘armasi,
“Temurbeklar maktabi”, “Zamonaviy maktab” loyihalari yoshlar bilimga intilishiga
kuchli turtki bermoqda.
2020–2030 yillardagi asosiy yo‘nalishlar: Raqamli texnologiyalar
Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida
raqamli
transformatsiya
– iqtisodiyotni, boshqaruvni va ijtimoiy sohalarni tubdan o‘zgartirish
vositasiga aylandi. Ayniqsa, "Raqamli O‘zbekiston – 2030" konsepsiyasi doirasida bir
qator muhim natijalarga erishildi.
1. Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategik dasturi asosida hozirgacha
300 dan
ortiq davlat xizmati
my.gov.uz
,
epigov
,
soliq.uz
,
e-auksion.uz
kabi elektron
platformalar orqali
onlayn shaklga o‘tkazildi
. Bu orqali fuqarolar vaqt va mablag‘ni
tejagan holda turli xizmatlardan foydalanish imkoniga ega bo‘lmoqda.
Masalan:
•
Tug‘ilganlik haqidagi guvohnoma olish,
•
Soliq to‘lovlari va arizalar yuborish,
•
Yuridik shaxslarni ro‘yxatdan o‘tkazish,
•
Talaba kontrakt to‘lovlarini to‘lash va boshqalar.
2. IT Park infratuzilmasining kengaytirilishi
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
97
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yildagi qaroriga asosan tashkil
etilgan
IT Park
qisqa fursatda keng tarmoqqa aylandi. 2024-yilga kelib, IT Park’ning
17 ta hududiy filiali
ish boshladi. Bu filiallar:
•
Toshkent,
•
Namangan,
•
Andijon,
•
Farg‘ona,
•
Samarqand,
•
Buxoro,
•
Navoiy,
•
Xorazm,
•
Qoraqalpog‘iston va boshqa hududlarda joylashgan.
Ularning asosiy vazifasi – mahalliy yoshlar orasida dasturlash, sun’iy intellekt,
kibermuhandislik, raqamli biznes va startaplarni rivojlantirishdir.
3. “Raqamli ta’lim markazlari” ochilishi
2023-yilda O‘zbekistonning barcha hududlarida
“Raqamli ta’lim markazlari”
ishga tushirildi. Ushbu markazlarda:
•
IT yo‘nalishlarida qisqa kurslar o‘tiladi (Frontend, Backend, UI/UX
dizayn, Mobil ilovalar ishlab chiqish),
•
5 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar uchun
bepul o‘quv kurslari
tashkil etilgan,
•
Onlayn va oflayn shaklda zamonaviy bilimlar o‘rgatiladi.
Xulosa
Uchinchi Renessans – bu tasodifiy holat emas, balki tarixiy ehtiyojdir. Yangi
O‘zbekiston bu uyg‘onish davrini ilm, ta’lim, texnologiyalar, ma’naviyat va siyosiy
iroda asosida shakllantirmoqda. 2020–2030 yillar bu boradagi poydevor yili bo‘lib
xizmat qilmoqda. Mamlakatda yoshlarning o‘z salohiyatini to‘liq ro‘yobga
chiqarishiga, ilm-fan yuksalishiga, ma’naviyatning ustuvorlikka ega bo‘lishiga keng
imkoniyatlar yaratildi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
98
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ushbu maqolada keltirilgan dalillar, islohotlar, natijalar Yangi O‘zbekistonni
Uchinchi Renessans sari dadil qadam qo‘yayotganini isbotlaydi. Kelgusida bu yo‘l
yanada izchil va barqaror davom etishi uchun ta’lim, fan va innovatsiyani ustuvor
yo‘nalish sifatida rivojlantirish dolzarbdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi,
2020–2023 yillar.
2.
“Yangi O‘zbekiston – 2030” strategiyasi, 2023.
3.
Davlat statistika qo‘mitasi hisobotlari, 2020–2024.
4.
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi rasmiy ma’lumotlari.
5.
Komilov A. “O‘zbek uyg‘onish davrlari”. – Toshkent, 2021.
6.
UNESCO O‘zbekiston bo‘yicha ta’lim va madaniyat hisobotlari, 2023.
7.
SCOPUS va WoS ilmiy maqolalar tahlili, 2020–2023.
