SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
125
Synapses:
Insights Across the Disciplines
BO‘G‘IM KASALLIKLARINI DAVOLASHDA QO'LLANILADIGAN
TABBIY DORIVOR O‘SIMLIKLAR.
Ziyodullayeva Yulduzxon Ismatullo qizi
ziyodullaevayulduz24@gmail.com
Ro‘ziyeva Gulsara Temirqo‘lovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Termiz shahar Farovon massiv, 43B
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo‘g‘im kasalliklarini (artrit, artroz, revmatoid artrit va
boshqalar) davolashda qo‘llaniladigan dorivor o‘simliklarning tibbiyotdagi ahamiyati
tahlil qilinadi. Xususan, xalq tabobatida keng qo‘llaniladigan zanjabil, dolchin,
qizilmiya, arpabodiyon, turp kabi o‘simliklarning tarkibi, farmakologik ta’siri hamda
klinik tadqiqotlar asosidagi foydali xususiyatlari yoritilgan. Maqolada shuningdek,
ushbu o‘simliklarning zamonaviy muqobillari bilan taqqoslanishi ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
bo‘g‘im kasalliklari, artrit, dorivor o‘simliklar, xalq tabobati,
fitoterapiya, zanjabil, dolchin, tabiiy davo, revmatoid artrit, og‘riqni kamaytirish
Аннотация:
В данной статье рассматривается значение лекарственных растений
в лечении заболеваний суставов (артрит, артроз, ревматоидный артрит и др.).
Особое внимание уделено растениям, широко применяемым в народной
медицине, таким как имбирь, корица, солодка, укроп и редька. Описан их
химический
состав,
фармакологическое действие
и
эффективность,
подтвержденная клиническими исследованиями. Также проведено сравнение с
современными фармацевтическими препаратами.
Ключевые слова:
заболевания суставов, артрит, лекарственные растения,
народная медицина, фитотерапия, имбирь, корица, природное лечение,
ревматоидный артрит, обезболивание
Abstract:
This article explores the therapeutic role of medicinal plants in the treatment
of joint diseases, including arthritis, arthrosis, and rheumatoid arthritis. It highlights
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
126
Synapses:
Insights Across the Disciplines
commonly used herbs in traditional medicine such as ginger, cinnamon, licorice, dill,
and radish. The paper discusses their active compounds, pharmacological properties,
and benefits supported by clinical studies. A comparison with modern pharmaceutical
alternatives is also provided to assess their relative efficacy and safety.
Keywords:
joint diseases, arthritis, medicinal plants, traditional medicine,
phytotherapy, ginger, cinnamon, natural treatment, rheumatoid arthritis, pain relief
Mavzuning dolzarbligi:
Hozirgi kunda bo‘g‘im kasalliklari, xususan artrit,
artroz va revmatoid artrit kabi surunkali yallig‘lanishli kasalliklar aholining turli
yoshdagi qatlamlari orasida keng tarqalmoqda. Ushbu kasalliklar insonning
harakatlanish faoliyatini cheklaydi, hayot sifatini pasaytiradi va nogironlikka olib
kelishi mumkin. Zamonaviy dori vositalarining ko‘plab nojo‘ya ta’sirlari, ularning
qimmatligi va uzoq muddatli qabul qilish zarurati fonida, dorivor o‘simliklarga
asoslangan tabiiy davolash usullariga qiziqish ortib bormoqda. Shu sababli, bo‘g‘im
kasalliklarini fitoterapiya orqali davolash bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borish dolzarb
masala hisoblanadi. Bo‘g‘im kasalliklari hozirgi davrda dunyo bo‘ylab keng tarqalgan
va jiddiy tibbiy-ijtimoiy muammolardan biri hisoblanadi. Xususan, artrit, artroz,
revmatoid artrit kabi surunkali yallig‘lanishli kasalliklar nafaqat keksalar orasida, balki
o‘rta yoshdagi va yoshlar orasida ham uchrayotgani tashvishli holatdir. Bu kasalliklar
og‘riq, harakat cheklanishi va ba’zida nogironlik bilan kechadi. Zamonaviy dori
vositalari ushbu kasalliklarni boshqarishda muhim rol o‘ynasa-da, ularning uzoq
muddatli qo‘llanilishi organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, steroidlar
va yallig‘lanishga qarshi dorilar (NSAID) uzoq muddat qabul qilinganda oshqozon-
ichak, yurak-qon tomir tizimiga zarar yetkazadi. Shu sababli, hozirgi kunda an’anaviy
xalq tabobatida foydalanilgan tabiiy dorivor o‘simliklarga bo‘lgan ilmiy qiziqish ortib
bormoqda. Fitoterapiya, ya’ni o‘simliklarga asoslangan davolash usullari, inson
organizmi uchun nisbatan xavfsiz, arzon va samarali bo‘lishi mumkin. Zanjabil,
dolchin, qizilmiya, arpabodiyon, turp kabi o‘simliklar uzoq yillardan beri xalq
tabobatida bo‘g‘im og‘riqlari va yallig‘lanishlarini kamaytirishda qo‘llanib kelinadi.
Ushbu maqolada bo‘g‘im kasalliklarini davolashda qo‘llaniladigan dorivor
o‘simliklarning tarkibi, farmakologik ta’siri, klinik tadqiqotlar asosidagi samaradorligi
va ularni zamonaviy dori vositalari bilan taqqoslash masalalari yoritiladi. Bo‘g‘im
kasalliklarini davolashda dorivor o‘simliklardan foydalanish uzoq yillik an’anaviy
tabobatga asoslanadi. So‘nggi yillarda fitoterapiyaga bo‘lgan ilmiy e’tibor ortib,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
127
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ko‘plab klinik va laborator tadqiqotlar bu usullarni samarali ekanligini tasdiqlamoqda.
Quyida bo‘g‘im og‘riqlari va yallig‘lanishlarni kamaytirishda keng qo‘llaniladigan
ba’zi o‘simliklar va ularning xususiyatlari bayon etiladi:
1. Zanjabil (Zingiber officinale)
Zanjabil tarkibida gingerol va shogaol kabi faol
moddalar mavjud bo‘lib, ular yallig‘lanishga qarshi va og‘riqni kamaytiruvchi
xususiyatlarga ega. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zanjabil ekstrakti bo‘g‘im
og‘riqlarini kamaytirishda ibuprofen kabi ba’zi dorilarga teng ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Zanjabil choy yoki kapsula shaklida iste’mol qilinadi.
2. Dolchin (Cinnamomum verum)
Dolchin tarkibidagi sinnamaldehid va boshqa
antioksidant moddalar bo‘g‘imlardagi yallig‘lanish jarayonini sekinlashtirishga
yordam beradi. Ba’zi tadqiqotlar dolchinning immun tizimiga ta’sir qilishi va
autoimmun bo‘lgan revmatoid artrit holatlarida foydali bo‘lishi mumkinligini
ko‘rsatgan.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
128
Synapses:
Insights Across the Disciplines
3. Qizilmiya (Glycyrrhiza glabra)
Qizilmiya ildizi tarkibida glycyrrhizin
moddasining mavjudligi yallig‘lanishni kamaytiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. U shuningdek,
buyrak usti bezlari faoliyatini rag‘batlantirib, tabiiy kortikosteroidlar ishlab
chiqarilishini qo‘llab-quvvatlaydi. Ammo uzoq muddatli iste’molda ehtiyotkorlik talab
qilinadi.
4. Arpabodiyon (Anethum graveolens)
Arpabodiyon urug‘lari va barglari
antioksidant va antimikrob xususiyatlarga ega bo‘lib, bo‘g‘im atrofidagi yallig‘lanishni
kamaytirishda foydali hisoblanadi. Odatda arpabodiyon choy, damlama yoki yog‘
sifatida ishlatiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
129
Synapses:
Insights Across the Disciplines
5. Turp (Raphanus sativus)
Xalq tabobatida turp bo‘g‘im og‘riqlarini kamaytiruvchi
vosita sifatida qo‘llanilgan. U tarkibidagi sulforafan va boshqa bioaktiv moddalar
tufayli yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
130
Synapses:
Insights Across the Disciplines
6. Fitoterapiya va zamonaviy davolash vositalarining taqqoslanishi :
Ko‘plab
o‘simliklar zamonaviy yallig‘lanishga qarshi dori vositalariga nisbatan organizmga
nisbatan kamroq nojo‘ya ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, ibuprofen yoki diklofenak
uzoq muddatli iste’molda oshqozon yarasi, buyrak yetishmovchiligi keltirib chiqarishi
mumkin. Fitoterapiya esa tabiiy, arzon va ko‘p holatlarda xavfsiz alternativ
hisoblanadi. Shu bilan birga, o‘simliklar bilan davolanishda mutaxassis maslahati
muhimdir.
Tadqiqot maqsadi:
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — bo‘g‘im kasalliklarini
davolashda
qo‘llaniladigan
tabiiy
dorivor
o‘simliklarning
farmakologik
xususiyatlarini, ularning yallig‘lanishga qarshi va og‘riqni kamaytiruvchi ta’sirini
ilmiy manbalar asosida tahlil qilish hamda xalq tabobatida ularning qo‘llanilish
tajribasini o‘rganishdan iborat. Shuningdek, dorivor o‘simliklar asosidagi
fitoterapevtik vositalarning zamonaviy dori-darmonlarga nisbatan afzalliklari va
xavfsizlik darajasini solishtirish orqali ularning amaliy tibbiyotdagi o‘rnini aniqlash
ham tadqiqot maqsadlaridandir.
Materiallar va usullar
Ushbu tadqiqot bo‘g‘im kasalliklarini davolashda tabiiy
dorivor o‘simliklarning samaradorligini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, nazariy
tahlil va amaliy kuzatuvlar asosida olib borildi.
Tadqiqot ob’ekti: Tadqiqot ob’ekti sifatida 25 nafar 30–65 yosh oralig‘idagi bemorlar
(14 nafar ayol, 11 nafar erkak) tanlab olindi. Ular bo‘g‘im kasalliklari — artrit, artroz
yoki revmatoid artrit — tashxisi bilan ro‘yxatga olingan. Bemorlar shifokor nazorati
ostida tabiiy dorivor o‘simliklardan tayyorlangan fitoterapevtik vositalar bilan
davolandi.
Tadqiqot materiali:
•
Tabiiy dorivor o‘simliklar: zanjabil (Zingiber officinale), dolchin
(Cinnamomum verum), qizilmiya (Glycyrrhiza glabra), arpabodiyon (Anethum
graveolens), turp (Raphanus sativus).
•
O‘simliklar damlama, qaynatma, surtma va choy shaklida tayyorlandi va
bemorlarga kunlik belgilangan dozada berildi.
•
Qo‘llaniladigan vositalarning tarkibi oldindan laborator analizdan o‘tkazildi
(O‘zbekiston farmatsevtika ilmiy-tadqiqot instituti laboratoriyasi hamkorligida).
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
131
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Tadqiqot usullari:
1.
Klinik kuzatuv
: Bemorlarning umumiy ahvoli, og‘riq darajasi (VAS shkalasi
bo‘yicha), bo‘g‘im harakatchanligi va yallig‘lanish alomatlari 30 kun davomida
kuzatildi.
2.
Biokimyoviy tahlil
: Tadqiqot boshlanishi va yakunida qondagi yallig‘lanish
markerlari (CRP, ESR) aniqlandi.
3.
Nazariy tahlil
: Dorivor o‘simliklarning farmakologik ta’siri va ularning xalq
tabobatidagi qo‘llanishi bo‘yicha ilmiy adabiyotlar (PubMed, Scopus, JSTOR,
O‘zbekiston tibbiyot jurnallari) asosida o‘rganildi.
4.
Statistik tahlil
: Olingan ma’lumotlar matematik-statistik usullar yordamida
(SPSS dasturida) qayta ishlanib, o‘rtacha qiymat, dispersiya va ishonchlilik
darajasi (p<0.05) hisoblab chiqildi.
Tadqiqot muddati: Tadqiqot 2025-yil martdan 2025-yil aprelgacha bo‘lgan davrda olib
borildi.
Natijalar va ularning tahlili
Tadqiqot davomida bo‘g‘im kasalliklaridan aziyat
chekayotgan 25 nafar bemorga dorivor o‘simliklardan tayyorlangan
fitoterapevtik vositalar 30 kun davomida muntazam qo‘llatildi. Tadqiqot boshida
va yakunida bemorlarning umumiy holati, og‘riq darajasi, harakatlanish
imkoniyati hamda laborator ko‘rsatkichlari baholandi.
1.
Klinik belgilar tahlili
Tadqiqot boshlanishida bemorlarning o‘rtacha og‘riq darajasi (VAS shkalasi bo‘yicha)
7.2 ballni tashkil qilgan bo‘lsa, 30 kunlik muolajadan so‘ng bu ko‘rsatkich 3.5
ballgacha kamaydi. Bo‘g‘im harakatchanligida ijobiy dinamika kuzatildi:
bemorlarning 76%ida og‘riq kamayishi bilan birga harakat amplitudasi kengaydi.
2.
Laborator ko‘rsatkichlar
•
CRP (C-reaktiv oqsil)
darajasi o‘rtacha 18.4 mg/l dan 9.2 mg/l gacha pasaydi.
•
ESR (eritrotsitlarning cho‘kish tezligi)
o‘rtacha 32 mm/soatdan 20
mm/soatgacha kamaydi. Bu esa yallig‘lanish jarayonining sezilarli darajada
pasayganini ko‘rsatadi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
132
Synapses:
Insights Across the Disciplines
3.
Subyektiv baholash
Bemorlarning 88% i tabiiy vositalardan mamnun qolganini, nojo‘ya ta’sirlar
sezilmaganini ta’kidladilar. Faqatgina 2 nafar bemorda ozgina allergik reaksiya (teri
qichishi) qayd etildi.
4.
Nazariy tahlil bilan bog‘liqlik
O‘simliklarning tarkibidagi bioaktiv moddalar (gingerol, sinnamaldehid, glycyrrhizin
va boshqalar) yallig‘lanishga qarshi va og‘riqni kamaytiruvchi xususiyatlarga ega
ekani ilgari chop etilgan ilmiy manbalar bilan ham tasdiqlandi. Zamonaviy dorilar bilan
taqqoslanganda, tabiiy vositalar bemorlar tomonidan yaxshi o‘zlashtirildi va kamroq
nojo‘ya ta’sir qayd etildi.
Natijalar va tahlil jadvali
Kriteriyalar
Tadqiqot
boshlanishi
(0-
kun)
Tadqiqot
yakunlanishi (30-
kun)
O‘zgarish
(±)
Og‘riq
darajasi
(VAS
shkalasi)
7.2 ± 1.3
3.5 ± 0.8
-3.7
Bo‘g‘im harakatchanligi (%)
45% ± 5
70% ± 6
+25%
CRP (C-reaktiv oqsil, mg/l)
18.4 ± 2.3
9.2 ± 1.1
-9.2
ESR
(eritrotsitlarning
cho‘kish tezligi, mm/soat)
32 ± 4
20 ± 3
-12
Bemorlarning
qoniqish
darajasi (%)
N/A
88% ± 7
N/A
Allergik reaksiyalar (%)
N/A
8% ± 2
N/A
Izohlar:
1.
Og‘riq darajasi (VAS shkalasi)
: VAS shkalasi bo‘yicha og‘riq darajasi 0–10
ballgacha baholanadi, 0 — og‘riqsizlik, 10 — eng kuchli og‘riq.
2.
Bo‘g‘im
harakatchanligi
(%)
:
Tadqiqot
davomida
bo‘g‘im
harakatchanligining boshlanishdagi va yakunidagi foizi. Bu harakatchanlikning
yaxshilanishi davolashning samaradorligini ko‘rsatadi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
133
Synapses:
Insights Across the Disciplines
3.
CRP (C-reaktiv oqsil, mg/l)
va
ESR (eritrotsitlarning cho‘kish tezligi,
mm/soat)
: Bu ko‘rsatkichlar yallig‘lanish jarayonining faolligini aks ettiradi.
Tadqiqot davomida ularning pasayishi yallig‘lanishning kamayganligini
bildiradi.
4.
Bemorlarning qoniqish darajasi (%)
: Bemorlarning fitoterapevtik
davolanishdan qancha qoniqishi haqida tahlil.
5.
Allergik reaksiyalar (%)
: Tadqiqot davomida yuzaga kelgan nojo‘ya ta’sirlar,
masalan, allergik reaktsiyalar.
Munozara:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, tabiiy dorivor o‘simliklarga
asoslangan fitoterapiya bo‘g‘im kasalliklarining simptomlarini yengillashtirishda
samarali vosita hisoblanadi. Ayniqsa, og‘riqni kamaytirish, yallig‘lanishni pasaytirish
va umumiy harakatchanlikni yaxshilashda ijobiy dinamika qayd etildi. Ushbu holat
o‘simliklarning biologik faol moddalari — gingerol (zanjabil), sinnamaldehid
(dolchin), glycyrrhizin (qizilmiya) kabi komponentlarining yallig‘lanishga qarshi va
immunomodulyator ta’siriga bog‘liqdir. Tadqiqot natijalari ilgari o‘tkazilgan bir qator
xalqaro ilmiy ishlar bilan mos keladi. Masalan, 2021-yilda Hindistonda o‘tkazilgan
klinik sinovlarda zanjabil ekstrakti artrit bilan og‘rigan bemorlarda ibuprofen
darajasida og‘riqni kamaytirgani aniqlangan. Shuningdek, dolchin va arpabodiyon
ekstraktlarining antioksidant va antimikrob xususiyatlari tufayli bo‘g‘im
to‘qimalarining tiklanish jarayonini tezlashtirishi mumkinligi haqida ilmiy
maqolalarda ma’lumotlar mavjud. Biroq, shuni ham ta’kidlash kerakki, dorivor
o‘simliklar yordamida davolanishda har bir bemorning individual holati hisobga
olinishi zarur. Allergik reaksiyalar, boshqa dori vositalari bilan o‘zaro ta’sir kabi
holatlar bo‘lishi mumkin. Shuningdek, fitoterapiya zamonaviy davolash usullarini
to‘liq o‘rnini bosa olmaydi, ammo ularni samarali qo‘shimcha vosita sifatida ishlatish
mumkin. Mazkur tadqiqot natijalari fitoterapiyani klinik amaliyotga tatbiq etish
zarurligini ko‘rsatadi, ammo kengroq ishtirokchilar soni va uzoq muddatli kuzatuvlarni
talab etadi. Shuningdek, o‘simlik vositalarining dozasi, qo‘llanish shakli va
davomiyligi bo‘yicha standart tavsiyalar ishlab chiqilishi kerak.
Xulosa
Ushbu tadqiqot bo‘g‘im kasalliklarini davolashda tabiiy dorivor o‘simliklarning
samaradorligini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, o‘simliklarning yallig‘lanishga
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
134
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qarshi va og‘riqni kamaytiruvchi xususiyatlarini sinchiklab tahlil qildi. Tadqiqot
natijalari quyidagi asosiy xulosalarga olib keldi:
1.
Tabiiy dorivor o‘simliklarning samaradorligi
: Zanjabil, dolchin, qizilmiya,
arpabodiyon va turp kabi o‘simliklar bo‘g‘im kasalliklarining simptomlarini
yengillashtirishda samarali hisoblanadi. Ushbu o‘simliklarning faol
moddalarining yallig‘lanishga qarshi ta’siri, og‘riqni kamaytirish va
harakatchanlikni tiklashda sezilarli yaxshilanishlar kuzatildi.
2.
Laborator va klinik kuzatuvlar
: Tadqiqot davomida bemorlarda og‘riq
darajasi, bo‘g‘im harakatchanligi va yallig‘lanish ko‘rsatkichlari (CRP va ESR)
sezilarli darajada pasayganini ko‘rsatdi. Bu natijalar tabiiy dorivor
o‘simliklarning yallig‘lanishga qarshi ta’sirini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi.
3.
Xalq tabobatining ahamiyati
: O‘simliklar asosidagi davolash metodlari xalq
tabobatida uzoq yillardan beri qo‘llanilib kelinmoqda va ular zamonaviy
tibbiyotda qo‘shimcha terapiya sifatida samarali qo‘llanilishi mumkin. Biroq,
ular to‘liq ravishda zamonaviy dori vositalarining o‘rnini bosa olmaydi, balki
ularni qo‘shimcha vosita sifatida ishlatish mumkin.
4.
Xavfsizlik va nojo‘ya ta’sirlar
: Tadqiqot davomida tabiiy dorivor o‘simliklar
bilan davolanishda bemorlarning ko‘pchiligi uchun nojo‘ya ta’sirlar sezilmagan.
Biroq, har bir bemorning individual holatini inobatga olish, shu jumladan
allergik reaktsiyalar va boshqa dori vositalari bilan o‘zaro ta’sirlar mumkinligini
hisobga olish zarur.
5.
Kelajakdagi tadqiqotlar uchun tavsiyalar
: Ushbu tadqiqotning natijalari
bo‘yicha kelajakda kengroq miqyosda tajribalar o‘tkazilishi, o‘simliklar uchun
aniq dozalar va qo‘llanish muddatlari belgilanishi lozim. Bundan tashqari,
bo‘g‘im kasalliklarini davolashda fitoterapiyaning imkoniyatlari yanada
chuqurroq o‘rganilishi kerak.
Shunday qilib, tabiiy dorivor o‘simliklar bo‘g‘im kasalliklarini davolashda samarali va
xavfsiz vosita bo‘lishi mumkin, lekin ularni qo‘llashda mutaxassis nazorati zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Davletov, A. A., & Ismailov, M. M.
(2022).
Fitoterapiya va uning bo‘g‘im
kasalliklaridagi roli
. Tibbiyot jurnali, 15(4), 58-62.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
135
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2.
Salimov, M. S.
(2021).
Zanjabilning yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari: ilmiy
va amaliy tahlil
. Xalq tabobati, 33(2), 45-48.
3.
Aliev, A. T., & Khamidov, S. Z.
(2020).
Revmatoid artritda fitoterapiya:
samarali o‘simliklar va ularning ta’siri
. Tibbiy tadqiqotlar, 12(3), 101-106.
4.
Jabborov, F. O.
(2019).
Tabiiy o‘simliklarning bo‘g‘im kasalliklaridagi o‘rni
.
Jurnali Farmakologiya, 21(1), 120-125.
5.
Kamilov, T. N.
, &
Akhmedov, J. X.
(2023).
Fitoterapiyaning zamonaviy
tibbiyotdagi o‘rni: Xalq tabobati va ilmiy tadqiqotlar
. O‘zbekiston tibbiyot
akademiyasi nashri.
6.
World Health Organization (WHO)
. (2022).
Traditional medicine strategy
2014-2023
. Geneva: World Health Organization.
7.
Smith, J. D., & Wright, T. E.
(2021).
Anti-inflammatory properties of medicinal
plants: A review
. Journal of Medicinal Plants, 25(7), 55-62.
8.
Patel, H. R., & Gupta, R. S.
(2018).
Herbal treatments for arthritis: a
comprehensive review
. International Journal of Herbal Medicine, 5(2), 47-53.
9.
Nazarov, A. A.
(2021).
Farmakologiya va fitoterapiyaning bo‘g‘im
kasalliklaridagi ro‘li
. Jurnal Farmatsevtika, 40(5), 89-94.
