SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
179
Synapses:
Insights Across the Disciplines
“MYCOBACTERIUM TUBERCULOSISNING O'ZIGA XOS
XUSUSIYATLARINI O'RGANISH”
Sattorov Abdumurod Sattorovich
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
Biologiya fanlari nomzodi dotsent.
Turobova Yasmina Temur qizi
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
Biologiya turlari bo’yicha bitiruvchi talaba
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolaga Mycobacterium tuberculosisning, morfologik, fiziologik,
patogenlik, strukturaviy tuzilishi, to’g’ri tashxis qo’yish usullari va patogenga qarshi
kurashish yo’llari haqida ilmiy tadqiqotlar, hamda ma’lumotlar keltirilgan.
Ushbu tadqiqot va izlanishlarning barchasi Surxondaryo viloyatidagi Turkiya-
O‘zbekiston hamkorligida tashkil etilgan “Turk-Lab-Med” va “KANI-LAB”
laboratoriya markazida hamda Termiz davlat universitetining "Mikrobiologiya" o‘quv
laboratoriyasiga ega bo’lgan sil kasalliklari qo’zg’atuvchilarini o’rganish va tashxis
qo’yish ilmiy markazida olib borildi. Ushbu tadqiqotlar natijasida Termiz shahridagi
zamonaviy va ilmiy laboratoriyalarga Mycobacteriyalar oilasiga kiruvchi patologik
mikroorganizmlar o’rganildi va ular keltirib chiqaradigan turli xil kasalliklarga tashxis
qo’yish va qiyosiy tahlil qilish ishlari olib borildi. Xususan, tuberkulyoz kasalligini
keltirib chiqaruvchi mycobacterium tuberculosisni laboratoriya sharoitida o’rganildi va
o’ziga xos xususiyatlari aniqlanilib, tahlil qilindi.
Kalit so`zlar:
Mycobacterium tuberculosis, mikrobiologiya, Mycobacterium
orygis, aktinomitsetallar, fermentlar, antibiotiklar, antioksidantlar, taksonomiya
ABSTRACT
This article presents scientific research and information on the morphological,
physiological, pathogenic, structural structure of Mycobacterium tuberculosis,
methods of correct diagnosis, and ways to combat the pathogen.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
180
Synapses:
Insights Across the Disciplines
All these studies and research were conducted at the Turk-Lab-Med “KANI-
LAB” laboratory center established in the Turkish-Uzbek cooperation in Surkhandarya
region and at the “Microbiology” training laboratory of Termez State University. As a
result of these studies, pathological microorganisms belonging to the Mycobacteria
family were studied in modern and scientific laboratories in the city of Termez, and
diagnostic and comparative analysis of various diseases caused by them were carried
out. In particular, mycobacterium tuberculosis, which causes tuberculosis, was studied
in laboratory conditions and its specific characteristics were determined and analyzed.
Keywords:
Mycobacterium tuberculosis, microbiology, Mycobacterium orygis,
actinomycetes, enzymes, antibiotics, antioxidants, taxonomy.
MAQOLANING DOLZARBLIGI.
Ma'lumki, mikrobiologik tekshirish
natijalariga asoslangan holda yuqumli kasalliklarga aniq tashxis qo'yish mumkin.
Bunda shu kasalliklarga sabab boʻlgan mikrob sof holda ajratib olinib, uning hamma
xususiyatlari oʻrganib chiqiladi.
Hozirgi kunda yer yuzida turli xil kasalliklar ortib borishi sababli bu kasalliklarni
aniqlash, bakteriologik laboratoriyalarda tekshirish va ularga to’g’ri tashxis qo’yish
kabi muammolar insonning salomatligiga bo’lgan e’tiborni yanada kuchaytirishga olib
keladi. Ayniqsa tuberkulyoz kasalligini keltirib chiqaruvchi mycobacterium
tuberculosisning dunyo miqyosida kundan kunga oshib borishi, bu kasallikka to’g’ri
tashxis qo’yish va xususiyatlarini o’rganish juda dolzarb va ahamiyatlidir.
Mycobacterium tuberculosis kompleksining (MTBC – M. tuberculosis complex) bir
a’zosi bo’lgan mycabacterium tuberculosis bir qancha bakteriyalar guruhiga aloqador
va bu mikroorganizmlar odam va hayvonlarda patogenlik qiladi.
Mycobacterium tuberculosis – asosan odamlarda uchraydi.
Mycobacterium bovis – chorva hayvonlarida (sigir, echki), lekin odamlarga ham
yuqishi mumkin.
Mycobacterium africanum – asosan G‘arbiy Afrikada odamlarda uchraydi.
Mycobacterium microti – kemiruvchilarda.
Mycobacterium caprae – echkilarda.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
181
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Mycobacterium pinnipedii – dengiz hayvonlarida.
Mycobacterium orygis, Mycobacterium mungi, Mycobacterium suricattae va
boshqalar – hayvonlarga xos turlar. Bu kabi patogen turlarni o’rganish va ularga qarshi
kurashish usullarini topish bu maqolaning dolzarbligini yanada oshiradi.
ISHNNING MATERIALLARI VA UNI BAJARISH USULLARI.
Aktinomitsetallar odatda gram-musbat va anaerob bo'lib, filamentli va
dallanadigan o'sish tartibida mitseliyaga ega. Ba'zi aktinomitsetlar novda yoki koksoid
shaklidagi shakllarni hosil qilishi mumkin, boshqalari esa havo gifalarida spora hosil
qilishi mumkin. Aktinomitsetales bakteriyalari bakteriofaglar tomonidan yuqishi
mumkin, ular aktinofaglar deb ataladi. Aktinomitsetallar zararsiz bakteriyalardan
antibiotiklarga chidamli patogenlargacha bo'lishi mumkin. Aktinomisetlar erkin
yashovchi gram-musbat mitseliy bakteriyalar bo'lib, ular 20 000 dan ortiq bioaktiv
mikroorganizmlarni va 160 mikrobga asoslangan antibiotiklarning 40 foizini ishlab
chiqaradi.
[1]
Aktinomitsetallarni asosan tuproqda va chirigan organik moddalarda, shuningdek
odamlar va hayvonlar kabi tirik organizmlarda topish mumkin. Ular 200 dan ortiq
o'simlik turlari bilan simbiyotik azotni biriktiruvchi assotsiatsiyalarni hosil qiladi,
shuningdek o'sishni rag'batlantiruvchi yoki biokontrol agentlari sifatida xizmat qilishi
yoki o'simliklarning ayrim turlarida kasallik keltirib chiqarishi mumkin.
Aktinomitsetallarni insonning urogenital traktida, shuningdek ovqat hazm qilish
tizimida, shu jumladan og'iz, tomoq va oshqozon-ichak traktida Helicobacter shaklida
xostda kasallik keltirib chiqarmasdan topish mumkin.
[2]
Taksonomiyasi:
16s rRNK ketma-ketligi va filogenetik bog'liqlikka asoslangan
bilimlar tufayli vaqt o'tishi bilan o'zgardi.Aktinomisetlarning 6 ta sinfi, 6 ta turkumi
bor. Aktinomitsetlar sinfi 43 oilaning eng kattasi bo'lib, eng ko'p tartibli va ular
geterotrofdir.
Mikobakteriyalar taksonomiyasi:
Dunyo:
Bakteriyalar,
Bo'lim:
Firmikutlar,
Ajdod:
Aktinobakteriyalar,
Sinf:
Aktinobakteriyalar,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
182
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Kenja sinf:
Aktinomisetallar,
Oila:
Mikobakteriyalar,
Turkum:
Mikobakteriyalar.
Bu turkum 120 dan ortiq turlarni o'z ichiga oladi, ularning aksariyati atrof-muhitda
keng tarqalgan saprofit mikroorganizmlardir.
Barcha mikobakteriyalar patogenligi bo'yicha 3 guruhga bo'linadi:
- patogen mikobakteriyalar (sil va moxov qo'zg'atuvchisi);
- potentsial patogen (atipik) mikobakteriyalar (patogenlar mikobakterioz - o'pka,
limfa tugunlari va teriga ta'sir qiluvchi patologik jarayonlar);
- saprofit mikobakteriyalar (patogen bo'lmagan).
O'sish sur'ati
bo'yicha oziqlantiruvchi muhitda mikobakteriyalar 3 guruhga
bo'linadi:
- 7 kundan kamroq vaqt ichida koloniyalar hosil qiluvchi tez o'sadigan
mikobakteriyalar (mikobakterioz patogenlari, oddiy mikroflora vakillari va saprofit
mikobakteriyalar, masalan,M. phlei,M. fortuitum,M. smegmatisva boshqalar);
- 7 kundan keyin ko'rinadigan koloniyalarni hosil qiluvchi sekin o'sadigan
mikobakteriyalar kun yoki undan ko'proq (sil patogenlari);
- ozuqa muhitida o'smaydigan mikobakteriyalar (moxov qo'zg'atuvchisi yoki
moxov).
Patogen bo'lmagan mikobakteriyalar
o'sish tezligi
va
koloniya rangiga
qarab 4
guruhga bo'linadi:
- yorqin sariq yoki koloniyalarni hosil qiluvchi fotoxromogen mikobakteriyalar
faqat yorug'likda o'stirilganda sariq-to'q sariq rang hosil qiladiganlar;
- yorqin to'q sariq rangli koloniyalarni hosil qiluvchi skoxromogen
mikobakteriyalar yorug'likda ham, qorong'ida ham o'stirilganda ranglar hosil qila
oladi.;
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
183
Synapses:
Insights Across the Disciplines
- bo'yalmagan yoki hosil qiluvchi fotoxromogen bo'lmagan mikobakteriyalar
yorug'likdan qat'iy nazar och sariq rangli koloniyalardir;
- 7-10 kun ichida koloniyalar hosil qiluvchi tez o'sadigan mikobakteriyalar.
[3]
TAJRIBA NATIJALARI
.
Mycobacterium tuberculosisning asosiy o'ziga xos
xususiyati uning hujayra devori tuzilishining murakkabligidir. U polisaxaridlar
va lipidlarga boy bo'lib, zararli dorilar va birikmalarga qarshi juda mustahkam
o'tkazmaydigan to'siqni ta'minlaydi. Mikroskopik texnikaning yutuqlari
bakteriyaning tashqi membranasiga ega ekanligini aniqladi. Bu gram-manfiy
bakteriyalarda kuzatiladiganga o'xshash bo'lib, tashqi qatlamda glikolipidlar va
mumsimon moddalardan tashkil topgan assimetrik lipid ikki qavatiga va uzun
yog 'kislotalari zanjiriga (C60 dan C90 gacha) ega.
Mycobacterium tuberculosis va boshqa mikobakteriyalarning umumiy qalin
hujayra devori arxitekturasi ularni Gram-bo'yashga chidamli qiladi. Buning
sababi, Gram bo'yoqlari bilan bo'yalganida, hujayra devori kislotali spirtli
rangsizlantiruvchiga qarshi turishi va "kislota tez" laqabini beradi. Bu xususiyat
yangi binoni usullarini ishlab chiqish uchun asos bo'lib xizmat qildi va sil
kasalligini tashxislash uchun asos bo'ldi. Qizig'i shundaki, faol replikatsiya
qiluvchi kislotaga tez-musbat M.tuberculosis ba'zan harakatsiz kislotaga tez-
manfiy bakteriyalarga aylanishi mumkin va bu xususiyatni yo'qotish Koch
paradoksi deb ataladi.
[4]
XULOSA .
Biz Mikobakteriyalarning morfologik, taksonomik va fizologik
tuzilishi,mycobacterium tuberculosisning o’ziga xos xususiyatlari, patogenezi, sil
kasalligining virulentligi va kelib chiqishi kabi bir qancha tomonlarini o`rganib
chiqdik.Yuqoridagi ma’lumotlar Termiz shahridagi Kani-Lab laboratoriyasi va
Mikrobiologiya o’quv laboratoriyasi markazida amalga oshirilgan tadqiqot va
o’tkazilgan tajribalar asosida olindi. Bakteriologik laboratoriyada ishlashda juda
ehtiyotkorlik bilan ishlash lozim. Chunki qilingan ishda biroz xatolik bo’lsa tajriba
yakunlanmaydi va olingan analiz kutilgan natijani bermaydi.Eng yomoni esa
patologiyaga sabab bo’luvchi bakteriyalar bilan ishlashda ozgina xatolarga yo’l
qo’yilsa kasallik yuqorida aytilganidek havo orqali yuqishi mumkin va bu juda yomon
oqibatlarga olib keladi.Shu sababli bakteriologik laboratoriyada ishlashdan avval
gigiyenik talablarni va ichki tartib qoidani tushungan holatda ishlash kerak.Sababi
bunday laboratoriyada kuchli patogen mikroorganizm va kasalliklar bilan ishlash
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 4
184
Synapses:
Insights Across the Disciplines
xodimdan kuchli mahorat, diqqat va ma’suliyatli bo’lishni talab qiladi.Patogen
mikroorganizmlarning xususiyatini o’rgaishda avval morfologik belgilardan kelib
chiqib o’rgansh lozim. Buning uchun albatta mikroskopik usullarga tayanamiz va bu
usul tadqiqotchidan katta bilim va ehtiyotkorlikni talab qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Нетрусова A.И. Практикум по микробиологии. Под ред. М.: Aкадемия.
2005.
2.
Емцев В.Т., Мишустин Е.Н. Микробиология. М.:ДРОФA. 2006.
3.
Гусев М.В., Минеева Л.A. Микробиология. М.:Aкадемия. 2008.
4.
Нетрусов A.И., Котова И.Б. Микробиология. М.: Aкадемия. 2006.
