SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
10
Synapses:
Insights Across the Disciplines
INSON YURAGINING ANATOMIK TUZILISHI VA UNING FUNKTSIONAL
AHAMIYATI
Hasanov Dilmurod Abduvahob oʻgʻli
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali o'qituvchisi
+998907465822
Daminov Samandar Iskandar oʻg'li
+998972851017
Ibodullayeva Naxshona Nodirjon qiz
naxshonaibodullayeva@gmail.com
+998949372835
Nazarov Sirojiddin G'ani o'g'li
sirojiddinnazarov612@gmail.com
94 746 66 99
Yoʻldoshev Azizbek Najmiddin o'gʻli
94 715 56 16
Bahodirov Muhammad Alisher o’g’li
+998974077708
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali talabalari
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
11
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ANOTATSIYA:
Ushbu maqolada inson yuragining anatomik tuzilishi, uning
qismlari va qatlamlari, yurakning klapan tizimi, qon aylanishdagi roli hamda yurak
faoliyatining fiziologik xususiyatlari yoritilgan. Yurakning kichik va katta qon aylanish
doiralaridagi ishtiroki, elektr impulslar orqali yurak qisqarishining boshqarilishi va
yurakning organizmdagi funksional ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, yurak
salomatligini saqlash bo‘yicha tavsiyalar ham berilgan. Maqola tibbiyot sohasida
ta’lim olayotgan talabalar, biologiya va anatomiya bilan qiziqadiganlar uchun
foydalidir.
ANNOTATION:
This article discusses the anatomical structure of the human heart,
its chambers and layers, the valve system, and the physiological characteristics of
cardiac activity. It covers the role of the heart in both systemic and pulmonary
circulation, the generation and conduction of electrical impulses that regulate heart
contractions, and the overall functional importance of the heart in the human div. The
article also provides recommendations for maintaining heart health. It is intended to be
useful for medical students and those interested in biology and human anatomy.
Kalit so‘zlar
: Yurak, anatomiya, qon aylanishi, miokard, klapanlar, bo‘lmacha,
qorincha, yurak faoliyati, kislorod, sog‘liq.
Keywords:
Heart, anatomy, blood circulation, myocardium, valves, atrium,
ventricle, cardiac function, oxygen, health.
Kirish:
Inson organizmining har bir a’zosi muhim funksiyalarni bajarsa-da, yurak
alohida o‘ringa ega. Bu a’zo doimiy faoliyatda bo‘lib, hayot davomida bir soniya ham
to‘xtamay ishlaydi. Yurak qon aylanish tizimining yuragi sifatida tananing barcha
qismlarini kislorod va oziq moddalari bilan ta’minlaydi hamda karbonat angidrid va
boshqa zararli moddalarni chiqarilishiga xizmat qiladi. Yurak faoliyatining to‘g‘ri
ishlashi butun organizm salomatligining garovidir.
Yurak erta embrional davrdan boshlab shakllanadi va inson tug‘ilgunga qadar ham,
undan keyin ham uzluksiz ishlaydi. Bu a’zo yurak mushagi – miokard tomonidan
tashkil topgan bo‘lib, boshqa hech qanday mushak to‘qimasi yurakning avtomatik
qisqarish qobiliyatiga ega emas. Yurak qisqarishlarining ritmi yurakdagi maxsus elektr
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
12
Synapses:
Insights Across the Disciplines
impulslar hosil qiluvchi tuzilmalar tomonidan boshqariladi. Ushbu avtomatizm
yurakning tashqi signalga bog‘liq bo‘lmasdan, mustaqil ishlashini ta’minlaydi.
Yurakning to‘rt bo‘limli tuzilishi — ikkita bo‘lmacha va ikkita qorincha —
organizmdagi qon aylanishning ikki doirasini, ya’ni katta va kichik qon aylanish
doiralarini ajratib turadi. Yurakdagi klapanlar qon oqimining bir yo‘nalishda
harakatlanishini nazorat qilib, uning orqaga oqishining oldini oladi. Bu tizimning har
bir elementi o‘zaro uyg‘un va muvozanatda ishlaydi. Aynan shuning uchun yurak faqat
mushak a’zosi emas, balki murakkab biologik nasos sifatida qaraladi.
Bugungi kunda yurak kasalliklari nafaqat keksalarda, balki yoshlar, hatto bolalarda
ham uchray boshladi. Notog‘ri ovqatlanish, stress, jismoniy harakatsizlik, zararli
odatlar va irsiy omillar yurak salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuning uchun
yurak anatomiyasi va uning funksional faoliyatini puxta bilish har qanday sog‘lom
turmush tarzining asosi bo‘lishi kerak.
Mazkur maqolada yurakning aniq anatomik tuzilishi, qon aylanishdagi o‘rni, elektr
faoliyat mexanizmlari va yurakni sog‘lom saqlash yo‘llari ilmiy asosda yoritilgan.
Maqola tibbiy ta’lim olayotgan talabalar, ilmiy tadqiqotchilar va yurak faoliyati bilan
qiziqadigan keng kitobxonlar auditoriyasiga mo‘ljallangan.
Yurakning tashqi tuzilishi va joylashuvi: Inson yuragi ko‘krak qafasining markaziy
qismida, o‘ng va chap o‘pka orasida, ko‘krak suyagi orqasida joylashgan. Uning yuqori
qismi (asos qismi) yuqoriga va orqaga, pastki qismi esa chapga va pastga yo‘nalgan
bo‘ladi. Yurak konus shaklida bo‘lib, o‘rtacha og‘irligi erkaklarda 300–350 g, ayollarda
esa 250–300 g ni tashkil etadi. Yurak tashqi tomondan yurak qopchasi — perikard bilan
o‘ralgan. Perikard ikki qatlamli bo‘lib, uning orasida suyuqlik bo‘ladi. Bu suyuqlik
yurak harakatida ishqalanishni kamaytiradi va himoya vazifasini bajaradi.
Yurak devorining qatlamlari,Yurak devori uch asosiy qatlamdan tashkil topgan:
Endokard — yurakning ichki qatlami bo‘lib, qon bilan bevosita aloqa qiladi. Miokard
— yurak mushak qatlami bo‘lib, yurak qisqarishini ta’minlaydi. Miokardning qalinligi
qorinchalarda, ayniqsa chap qorincha devorida eng katta bo‘ladi. Epikard — yurakning
tashqi qatlami bo‘lib, perikardning ichki varaqlari bilan tutashgan. Miokard yurakning
eng muhim funksional qismi hisoblanadi. Uning tolalari maxsus tuzilgan bo‘lib, yuqori
chidamlilik va uzluksiz qisqarish xususiyatiga ega. Yurak bo‘limlari va klapanlar
tizimi, Yurak to‘rtta bo‘limdan iborat: chap va o‘ng bo‘lmachalar (atriumlar) hamda
chap va o‘ng qorinchalar (ventrikullar). Yurakdagi bo‘lmachalar yuqorida, qorinchalar
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
13
Synapses:
Insights Across the Disciplines
esa pastki qismda joylashgan. Bo‘lmachalar va qorinchalar orasida klapanlar
joylashgan bo‘lib, ular qon oqimini faqat bitta yo‘nalishda o‘tkazadi:
O‘ng bo‘lmacha bilan o‘ng qorincha orasida — trikuspidal (uch eshikli) klapan;
O‘ng qorincha va o‘pka arteriyasi orasida — pulmonal klapan;
Chap bo‘lmacha bilan chap qorincha orasida — mitral (ikki eshikli) klapan;
Chap qorincha va aorta orasida — aortal klapan.
Ushbu klapanlar yurak ichida qonning to‘g‘ri harakatini ta’minlaydi va orqaga oqib
ketishini oldini oladi.
Yurakda ikkita qon aylanish doirasi mavjud: Katta qon aylanish doirasi — chap
qorincha orqali kislorodga boy qon aorta orqali butun tana bo‘ylab tarqatiladi va vena
qon sifatida o‘ng bo‘lmachaga qaytadi.
Kichik qon aylanish doirasi — o‘ng qorinchadan o‘pkaga yuborilgan vena qoni
kislorod bilan to‘yib, chap bo‘lmachaga qaytadi.
Bu tizimlar yurakning ikki mustaqil, ammo uyg‘un ishlovchi qismlari orqali
boshqariladi.
Yurakda maxsus elektr impuls hosil qiluvchi tuzilmalar mavjud. Ular yurakning
avtomatik ishlashini ta’minlaydi: Sinus tuguni (SA-tugun) — yurak ritmini belgilovchi
asosiy markaz;
AV-tugun — impulsni bo‘lmachalardan qorinchalarga o‘tkazadi; Hisa to‘plami va
Purkin’e tolalari — impulsni miokardga yoyib, yurak qisqarishini ta’minlaydi. Yurak
ritmi bu tuzilmalar tomonidan nazorat qilinadi va yurak urishining tartibli bo‘lishini
kafolatlaydi.
Yurak faoliyatining fiziologik ahamiyati
Yurak organizmda quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
1.
Kislorod va oziq moddalarning to‘qimalarga yetkazilishi;
2.
Modda almashinuvi mahsulotlarining chiqarilishi;
3.
Qon bosimini saqlab turish;
4.
Organlar va tizimlar o‘rtasida biologik moddalarning tashilishi;
5.
Harorat va homeostazning muvozanatda saqlanishi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
14
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xulosa:
Inson organizmining barcha hayotiy jarayonlari yurakning to‘xtovsiz va
barqaror faoliyatiga bog‘liqdir. Yurak — bu faqat mushak emas, balki murakkab
biologik tizim bo‘lib, u kislorod va oziq moddalarga boy qon oqimini boshqaradi,
modda almashinuvi mahsulotlarini chiqaradi va barcha to‘qimalar hayot faoliyatini
ta’minlaydi. Yurakning to‘rt bo‘limli tuzilishi, klapanlar tizimi, elektr impulslarga
asoslangan ritmik qisqarishi va avtomatik ishlash xususiyati uning mukammal
moslashuvchanligini ko‘rsatadi.
Yurak kasalliklari bugungi kunda global miqyosda o‘lim darajasining yetakchi
sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda. Notog‘ri ovqatlanish, kamharakatlilik, stress,
chekish, alkogol va boshqa xavf omillari yurak salomatligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu sababli, yurakning anatomik va fiziologik tuzilishini chuqur
o‘rganish, yurak faoliyatidagi buzilishlarni erta aniqlash, sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish va profilaktik chora-tadbirlarni kuchaytirish muhim ahamiyatga ega.
Yosh avlodda yurak salomatligi haqida bilim va tushunchani oshirish, ayniqsa tibbiy
ta’lim olayotgan talabalar orasida, kelajakda yurak-qon tomir kasalliklarini
kamaytirishga hissa qo‘shadi. Mazkur maqolada yoritilgan nazariy bilimlar yurak
faoliyatini chuqur tushunishga yordam beradi va yurak anatomiyasi bo‘yicha asosiy
manbalardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalangan adabiyotlar:
1. To‘xtayev A. A., “Inson anatomiyasi”, 1-2 qismlar. – Toshkent: O‘zMU nashriyoti,
2020.
2. Bozorov B. T., "Normal anatomiya", – Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2019.
3. Snell R.S., Clinical Anatomy by Regions, 9th edition. – Wolters Kluwer, 2012.
4. Moore K.L., Dalley A.F., Agur A.M.R. Clinically Oriented Anatomy, 7th edition. –
Lippincott Williams & Wilkins, 2013.
5. Tortora G.J., Derrickson B. Principles of Anatomy and Physiology, 15th edition. –
Wiley, 2017.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
15
Synapses:
Insights Across the Disciplines
6. Sobotta Atlas of Human Anatomy, Volume 1: Head, Neck, Upper Limb, Thorax. –
Elsevier, 2018.
7. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi ma’lumotlari – www.ssv.uz
8. WHO – World Health Organization. Cardiovascular Diseases (CVDs). –
www.who.int
