QONNING SHAKLLI ELEMENTLARI

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 2, Issue 5

38

Synapses:

Insights Across the Disciplines

QONNING SHAKLLI ELEMENTLARI

Bekmirzayev Eshquvvat Roʼziboyevich

Xo‘shboqova Yasmina Sayfiddin qizi

Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti

Email:

eshquvvatbekmirzaev@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu maqolada qonning shaklli elementlari — eritrotsitlar,

leykotsitlar va trombotsitlarning gistologik tuzilishi, funksiyalari va ahamiyati tahlil
qilinadi. Shuningdek, ushbu elementlarning rivojlanishi va organizmdagi roli haqida
ma'lumotlar keltiriladi.

Kalit so'zlar:

Qon, eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar, gistologiya,

gematopoez, immunitet, gemostaz

Annotation:

This article analyzes the histological structure, functions, and

significance of the formed elements of blood — erythrocytes, leukocytes, and
thrombocytes. Additionally, information about the development of these elements and
their role in the div is provided.

Keywords:

Blood, erythrocytes, leukocytes, thrombocytes, histology,

hematopoiesis, immunity, hemostasis.

Аннотация:

В статье анализируются гистологическое строение, функции

и значение форменных элементов крови — эритроцитов, лейкоцитов и
тромбоцитов. Также приводятся сведения о развитии этих элементов и их роли в
организме.

Ключевые слова:

Кровь, эритроциты, лейкоциты, тромбоциты,

гистология, гемопоэз, иммунитет, гемостаз.

Kirish

Qon organizmning muhim suyuqligi bo'lib, u turli hujayralar va plazmadan

tashkil topgan. Qonning asosiy vazifalari orasida kislorod va karbonat angidridni
tashish, oziq moddalarni yetkazish, chiqindi mahsulotlarni chiqarish, immunitetni
ta'minlash va tana haroratini boshqarish kiradi. Qonning shaklli elementlari —
eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar — ushbu funksiyalarning bajarilishida muhim
rol o'ynaydi. Ushbu maqolada qonning shaklli elementlarining gistologik tuzilishi va
funksiyalari batafsil tahlil qilinadi.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 2, Issue 5

39

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Tahlil va muhokama
Eritrotsitlar
Tuzilishi va morfologiyasi:

Eritrotsitlar yoki qizil qon hujayralari inson

qonining eng ko'p uchraydigan shaklli elementlari bo'lib, ularning soni erkaklarda 4,7-
6,1 million/mm³, ayollarda esa 4,2-5,4 million/mm³ ni tashkil etadi. Ular yadro va
organellalarga ega emas, bu esa ularga bikonkav shaklni saqlash va gaz almashinuvini
samarali amalga oshirish imkonini beradi. Bikonkav shakl eritrotsitlarning yuzasi va
hajmi nisbatini oshirib, kislorod va karbonat angidridni tashishda muhim rol o'ynaydi.
Eritrotsitlarning diametri taxminan 7,5 mkm bo'lib, qalinligi 2 mkm ni tashkil etadi.
Ularning sitoplazmasi gemoglobin bilan to'ldirilgan bo'lib, bu oqsil kislorod va
karbonat angidridni bog'lash va tashishda ishtirok etadi.

Funktsiyalari:

Eritrotsitlarning asosiy vazifasi kislorod va karbonat angidridni

tashishdir. Nafas olish jarayonida o'pkada kislorod gemoglobin bilan bog'lanib,
oksigemoglobin hosil qiladi. Bu eritrotsitlar orqali to'qimalarga yetkaziladi, u yerda
kislorod ajralib chiqib, hujayralar tomonidan ishlatiladi. To'qimalarda hosil bo'lgan
karbonat angidrid esa eritrotsitlar tomonidan yig'ilib, o'pkaga tashiladi va chiqarib
yuboriladi. Bundan tashqari, eritrotsitlar qonning pH muvozanatini saqlashda ham
ishtirok etadi.

Hayotiy sikli:

Eritrotsitlar suyak iligida gematopoez jarayoni orqali hosil

bo'ladi. Ularning rivojlanishi proeritroblastlardan boshlanib, eritroblastlar,
normoblastlar va retikulotsitlar orqali o'tadi. Retikulotsitlar qon oqimiga chiqib, bir
necha kun ichida yetuk eritrotsitlarga aylanadi. Eritrotsitlarning hayot davomiyligi
taxminan 120 kun bo'lib, bu muddat tugagach, ular asosan taloq va jigarda makrofaglar
tomonidan fagotsitoz qilinadi. Eritrotsitlarning parchalanishi natijasida hosil bo'lgan
gemoglobin bilirubin va temirga ajraladi; temir qayta ishlatiladi, bilirubin esa jigar
orqali safroga chiqariladi.

Klinik ahamiyati:

Eritrotsitlar soni va sifatidagi o'zgarishlar turli

kasalliklarning belgisi bo'lishi mumkin. Masalan, eritrotsitlar sonining kamayishi
anemiya (kamqonlik) ga olib keladi, bu esa charchoq, zaiflik va bosh aylanishi kabi
simptomlar bilan namoyon bo'ladi. Eritrotsitlar sonining ortishi esa polisitemiya deb
ataladi va qonning quyuqlashishiga olib kelishi mumkin, bu esa tromboz xavfini
oshiradi.

Leykotsitlar

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 2, Issue 5

40

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Umumiy tavsif:

Leykotsitlar yoki oq qon hujayralari immun tizimining asosiy

tarkibiy qismi bo'lib, organizmni infeksiyalardan himoya qiladi. Ular ikki asosiy
guruhga bo'linadi: granulotsitlar va agranulotsitlar.

Granulotsitlar
Neutrofillar:

Neutrofillar leykotsitlarning eng ko'p uchraydigan turi bo'lib, ular

qonning 60-70% ini tashkil etadi. Ularning yadro shakli ko'p bo'lakli bo'lib,
sitoplazmalarida mayda, neytral bo'yaladigan granullarga ega. Neutrofillar bakterial
infeksiyalarga qarshi kurashishda muhim rol o'ynaydi; ular fagotsitoz orqali patogen
mikroorganizmlarni yutadi va yo'q qiladi. Neutrofillar suyak iligida hosil bo'lib, qon
oqimida 6-10 soat davomida aylanadi, so'ngra to'qimalarga o'tib, o'z funksiyalarini
bajaradi.

Eozinofillar:

Eozinofillar leykotsitlarning 1-6% ini tashkil etadi. Ularning

yadro shakli odatda ikki bo'lakli bo'lib, sitoplazmalarida eozinofil bo'yaladigan yirik
granullarga ega. Eozinofillar parazitar infeksiyalar va allergik reaksiyalarda ishtirok
etadi; ular parazitlarga qarshi toksik moddalar chiqaradi va allergik yallig'lanish
jarayonlarini boshqarishda yordam beradi.

Bazofillar:

Bazofillar leykotsitlarning eng kam uchraydigan turi bo'lib, ular

qonning taxminan 0,5-1% ini tashkil etadi. Ularning yadro shakli ikki bo'lakli yoki S
shaklida bo'lib, sitoplazmalarida bazofil bo'yaladigan yirik granullarga ega. Bazofillar
allergik reaksiyalarda va yallig'lanish jarayonlarida ishtirok etadi; ular histamin,
serotonin va boshqa mediatorlarni chiqarib, qon tomirlarining kengayishiga va
o'tkazuvchanligining oshishiga sabab bo'ladi.

Limfotsitlar:

Limfotsitlar leykotsitlarning 20-50% ini tashkil etadi va immun

javobning muhim tarkibiy qismidir. Ular kichik (6-9 mkm) va yirik (10-14 mkm)
turlarga bo'linadi. Kichik limfotsitlar yadro va sitoplazma nisbati yuqori bo'lib, yadro
deyarli butun hujayrani egallaydi. Yirik limfotsitlarda esa sitoplazma nisbatan ko'proq.
Limfotsitlar B-limfotsitlar va T-limfotsitlarga bo'linadi. B-limfotsitlar suyak iligida
rivojlanib, plazmatik hujayralarga aylanish orqali antitanachalar ishlab chiqaradi. T-
limfotsitlar esa timusda yetiladi va hujayraviy immunitetni ta'minlaydi, ya'ni virus
bilan zararlangan yoki o'sma hujayralarini yo'q qiladi.

Monotsitlar:

Monotsitlar leykotsitlarning 2-10% ini tashkil etadi va eng yirik

oq qon hujayralaridir (12-20 mkm). Ularning yadro shakli odatda loviya yoki at
nalchasiga o'xshash bo'lib, sitoplazmasi kulrang-ko'k tusda. Monotsitlar qon oqimida
1-3 kun davomida aylanib, so'ngra to'qimalarga o'tib, makrofaglarga aylanadi.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 2, Issue 5

41

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Makrofaglar fagotsitoz orqali patogen mikroorganizmlar va o'lik hujayralarni yo'q
qiladi, shuningdek, immun javobni boshqarishda ishtirok etadi.

Trombotsitlar
Tuzilishi va morfologiyasi:

Trombotsitlar yoki qon plastinkalari yadroga ega

bo'lmagan kichik hujayra bo'laklari bo'lib, diametri 2-4 mkm ni tashkil etadi. Ular
megakaryotsitlar deb nomlanuvchi yirik suyak iligi hujayralarining sitoplazmatik
bo'laklaridan hosil bo'ladi. Trombotsitlarning sitoplazmasida alfa-granulalar, zich
granulalar va lizosomalar mavjud bo'lib, ular qon ivish jarayonida ishtirok etuvchi
moddalarni saqlaydi.

Funktsiyalari:

Trombotsitlarning asosiy vazifasi gemostaz jarayonida ishtirok

etishdir. Qon tomiri shikastlanganda, trombotsitlar shikastlangan joyga yopishib, bir-
biriga yopishadi va trombotsit tiqini hosil qiladi. Shuningdek, ular qon ivish kaskadini
faollashtiruvchi moddalarni chiqarib, fibrin to'rining hosil bo'lishiga yordam beradi, bu
esa qon ketishini to'xtatadi.

Hayotiy sikli:

Trombotsitlar suyak iligida megakaryotsitlardan hosil bo'lib, qon

oqimida taxminan 7-10 kun davomida aylanadi. Muddat tugagach, ular asosan taloq va
jigarda makrofaglar tomonidan yo'q qilinadi.

Klinik ahamiyati:

Trombotsitlar soni va funksiyasidagi o'zgarishlar turli

kasalliklarning belgisi bo'lishi mumkin. Masalan, trombotsitlar sonining kamayishi
(trombositopeniya) qon ketish xavfini oshiradi, trombotsitlar sonining ortishi
(trombositoz) esa tromboz xavfini oshiradi.

Xulosa

Qonning shaklli elementlari — eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar —

organizmning normal faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega. Ularning har biri o'ziga
xos tuzilish va funksiyalarga ega bo'lib, umumiy sog'liqni saqlashda muhim rol
o'ynaydi. Ushbu elementlarning gistologik xususiyatlarini tushunish tibbiyot va
biologiya sohalarida muhim ahamiyatga ega.

Foydalangan adabiyotlar ro'yxati

1.

Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., & Kruse, D.

H. (2022).

Anatomy and Physiology

(2nd ed.). OpenStax.

2.

Mescher, A. L. (2013).

Junqueira’s Basic Histology

(13th ed.). McGraw

Hill.

3.

Gulati, G. L., & Caro, J. (2007).

Blood Cells: An Atlas of Morphology with

Clinical Relevance

(1st ed.). American Society for Clinical Pathology.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 2, Issue 5

42

Synapses:

Insights Across the Disciplines

4.

Gruner, O. C. (1913).

The Biology of the Blood-Cells: With a Glossary of

Haematological Terms

. Butterworth-Heinemann.

ScienceDirect

5.

Bain, B. J. (2022).

Blood Cells: A Practical Guide

(6th ed.). Wiley-

Blackwell.

wiley-vch.de+1wolterskluwer.com+1

6.

Ross, M. H., & Pawlina, W. (2010).

Histology: A Text and Atlas

(6th ed.).

Lippincott Williams & Wilkins.

histology-world.com

7.

Young, B., Lowe, J. S., Stevens, A., & Heath, J. W. (2006).

Wheater's

Functional Histology: A Text and Colour Atlas

(5th ed.). Churchill Livingstone.

8.

Kumar, V., Abbas, A. K., & Aster, J. C. (2014).

Robbins and Cotran

Pathologic Basis of Disease

(9th ed.). Elsevier Saunders.

9.

Pawlina, W., & Ross, M. H. (2018).

Histology: A Text and Atlas with

Correlated Cell and Molecular Biology

(7th ed.). Wolters Kluwer.

histology-world.com

10.

Stevens, A., & Lowe, J. (2005).

Human Histology

(3rd ed.). Elsevier

Mosby.

11.

Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол

Худойшукур угли, Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи.
(2023). Витамин А .

Лучшие интеллектуальные исследования

,

10

(3), 92–94.

Retrieved from

https://web-journal.ru/journal/article/view/1923

12.

Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол

Худойшукур угли, Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи.
(2023). Мочевина .

Лучшие интеллектуальные исследования

,

10

(3), 85–87.

Retrieved from

https://web-journal.ru/journal/article/view/1919

13.

Bekmirzayev , E. R., Xalilov , D. B., & Aminova , M. N. qizi. (2023).

Bugungi kundagi transport vositalarining atmosferaga kimyoviy chiqindi gazlarini
tarqatishining dolzarb muommolari.

Golden brain

,

1

(2), 325–328. Retrieved from

https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/1362

14.

Bekmirzayev , E., & Allaberdiyev , H. (2024). Kaliforniya qizil

chuvalchangidan olingan ekstraktining tarkibi, xususiyati va odam terisiga ta’sir
mexanizmini o’rganish.

Synapses: Insights across the Disciplines

,

1

(4), 275–279.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/siad/article/view/63957

15.

Нарзиева , Ф., Saidov , J., & Bekmirzayev , E. (2024). Невро-онкология:

мия ўсмалари, уларни даволаш ва уларга қарши курашда замонавий
ёндашув.

ACUMEN: International Journal of Multidisciplinary Research

,

1

(4), 281–

287. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/63599

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 2, Issue 5

43

Synapses:

Insights Across the Disciplines

16.

Xolmurodov , I., Bekmirzayev , E., & Tilloyev , S. (2024).

Bakteriyalarning bioplenkasi.

ACUMEN: International Journal of Multidisciplinary

Research

,

1

(4),

210–216.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/63585

17.

Ахмадова, Д. К. к., & Бекмирзаев, Э. Р. (2023). Морфология желчного

пузыря

и

желчного

сфинктера

при

верхней

дуоденоеюнальной

обструкции.

Scholar

,

1

(18),

189–195.

Retrieved

from

https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/4244

18.

ДК кизи Ахмадова, ЭР

Бекмирзаев

. SCHOLAR 1 (18), 189-195, 2023.

2023.

БИЛИРУБИН

.

ИР Бекмирзаев

.

PEDAGOGS jurnali 32

(

2

),

27-31

, 2023.

2023. Muscle Biochemistry.

19.

Eshnazarovich, Y. X., Ro‘ziboyevich, B. E., Faxriddinovna, K. M.,

Raxmatovna, X. Y., & o‘g‘li, S. O. B. (2022). Muscle Biochemistry.

Central asian

journal of mathematical theory and computer sciences

,

3

(11), 32-34. Retrieved from

https://cajmtcs.centralasianstudies.org/index.php/CAJMTCS/article/view/274

20.

Imamov, E., & Bekmirzaev, E. (2022). Causes and prevention of early

post-pregnant bleeding.

Евразийский журнал медицинских и естественных

наук

,

2

(4),

60–63.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/3006