SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
129
Synapses:
Insights Across the Disciplines
FERULA TADSHIKORUM PIMENOV OʻSIMLIGINING URUGʻ
BIOLOGIYASI
Mamatmo‘minova Dildora
Termiz davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti talabasi
dildorazokirovna2112@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada Ferula tadshikorum Pimenov turiga mansub oʻsimlik
urugʻlarining biologik xususiyatlari, ularning unib chiqish omillari, ekologik talablari
hamda tarqalish mexanizmlari tahlil qilingan. Oʻsimlikning urugʻ biologiyasini chuqur
oʻrganish, ularni muhofaza qilish va ko‘paytirish strategiyalarini ishlab chiqishda
muhim ahamiyatga ega.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются биологические особенности семян
растения
Ferula tadshikorum
Pimenov, включая их прорастание, экологические
требования и механизмы распространения. Изучение семенной биологии
данного вида имеет важное значение для его охраны, воспроизводства и
рационального использования. Особое внимание уделено физиологической
покоящейся фазе семян, факторам, влияющим на всхожесть, а также методам
преодоления этого состояния в целях повышения семенного размножения.
ABSTRACT
This article explores the seed biology of
Ferula tadshikorum
Pimenov, focusing
on germination characteristics, ecological requirements, and dispersal mechanisms.
Understanding the seed biology of this species is essential for its conservation,
propagation, and sustainable use. Special attention is given to the physiological
dormancy of the seeds, environmental factors affecting germination, and strategies to
overcome dormancy in order to enhance seed-based reproduction.
Kalit so‘zlar:
Ferula tadshikorum
, urugʻ biologiyasi, unuvchanlik, ekologik
omillar, endemik oʻsimlik, tabiiy tiklanish.
Ключевые слова:
Ferula tadshikorum
, биология семян, всхожесть,
экологические факторы, эндемичное растение, естественное восстановление.
Keywords:
Ferula tadshikorum
, seed biology, germination, ecological factors,
endemic plant, natural regeneration.
Oʻzbekiston florasi noyob va endemik oʻsimliklarga boy. Bu oʻsimliklar orasida
Ferula turkumiga mansub turlar alohida oʻrinni egallaydi. Ayniqsa,
Ferula
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
130
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tadshikorum
Pimenov — dorivor xususiyatlarga ega, biokimyoviy tarkibi boy,
ekologik jihatdan muhim oʻsimliklardan biri hisoblanadi. Tabiiy sharoitda ushbu
turning populyatsiyasi sekin tiklanishi, ko‘payishning urug‘ orqali murakkabligi, bu
o‘simlikning urug‘ biologiyasini chuqur o‘rganishni taqozo etadi. Urug‘ biologiyasini
o‘rganish orqali sun’iy ko‘paytirish, in vitro usullar, muhofaza qilish strategiyalarini
ishlab chiqish mumkin.
Ferula tadshikorum
Pimenov – Seldereylar (Apiaceae) oilasiga mansub koʻp
yillik oʻsimlik bo‘lib, asosan Oʻrta Osiyoning togʻli mintaqalarida, ayniqsa, Tojikiston
va Oʻzbekistonning janubiy va janubi-gʻarbiy qismidagi toshloq yonbagʻirlarda
uchraydi. Oʻsimlik balandligi 1,5–2,5 metrgacha yetishi mumkin. Barglari murakkab,
chuqur parrakli; gullari soyabon shaklida joylashgan bo‘lib, may–iyun oylarida
gullaydi. Mevalari yassi, qanotsimon va ikki bo‘lakli samara (merikarpiy) shaklida.
Ushbu turning ekologik moslashuvi kuchli bo‘lishiga qaramay, u faqat
cheklangan arealda tarqalganligi sababli himoyaga muhtoj. O‘sadigan joylarining
iqlimi quruq, tuproqlari esa asosan toshloq va kam unumdor bo‘ladi.
Urugʻlarning morfologiyasi va strukturasi
Ferula tadshikorum
urugʻlari ikki qismdan iborat bo‘lgan yassi, yelkasimon
qanotli merikarplardan iborat. Ular yengil bo‘lib, shamol yordamida qisqa masofalarda
tarqalishga moslashgan. Urugʻ yuzasi silliq, rangsiz yoki och jigarrang bo‘lib, qobigʻi
zich va suvni qiyin o‘tkazadi. Ichki tuzilmasi embrion, endosperm va urugʻ po‘stidan
tashkil topgan.
Murakkab urugʻ tuzilmasi va qalin qobiq urug‘ning uzoq muddatli
dormansiyasini (biologik uyqu holati) ta’minlaydi. Bu esa, urug‘larning tabiiy
sharoitda uzoq vaqt davomida unmay yotishiga olib keladi.
Urugʻ biologiyasi va unuvchanlik omillari
Ferula urugʻlari fiziologik dormansiyaga ega. Bu degani, urugʻlar toʻliq pishgan
va tashqi jihatdan sogʻlom koʻrinsa ham, ularni darhol unib chiqishi kuzatilmaydi. Bu
holatni bartaraf etish uchun urugʻlar tabiiy (qishloq sharoitida) yoki sun’iy
(laboratoriya sharoitida) stratifikatsiyadan o‘tishi kerak.
Unishga taʼsir qiluvchi omillar:
•
Harorat:
Optimal unish harorati +5°C dan +15°C gacha. Yuqori harorat
unishga salbiy taʼsir qiladi.
•
Namlik:
O‘rtacha namlikdagi tuproqda yuqori unuvchanlik kuzatiladi.
Quruq sharoitda urugʻ poʻstlogʻi shishmaydi.
•
Chuqurlik:
Eng yaxshi natija 1–2 sm chuqurlikda ekilganda kuzatiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
131
Synapses:
Insights Across the Disciplines
•
Tuproq turi:
Quyi unumdor, lekin nam saqlovchi gilli va qumloq
tuproqlar afzal.
•
Yorugʻlik:
Urugʻlar yarim soyali sharoitda ham unib chiqa oladi, ammo
to‘liq soyada unish sekinlashadi.
Tabiiy sharoitda urugʻlarning unish muddati 20–40 kunni tashkil qiladi.
Urugʻlarning tarqalishi va tabiiy tiklanishi
Ferula urugʻlari shamol yordamida tarqaladi. Urug‘lar yengil va qanotsimon
tuzilmaga ega bo‘lgani sababli ularning maksimal tarqalish masofasi 5–10 metr
atrofida bo‘ladi. Ko‘pincha, o‘simlikning ildiz atrofida ko‘plab nihollar paydo bo‘ladi.
Bu esa populyatsiyaning joyida tiklanishini ko‘rsatadi.
Ammo urugʻlarning dormansiyasi kuchli bo‘lganligi sababli tabiiy tiklanish
surʼati juda sekin. Ba’zan, tabiiy sharoitda 100 urugʻdan atigi 5–10 tasi unib chiqadi.
Bu esa populyatsiyani yoʻqolish xavfi ostiga qoʻyadi.
Sun’iy ko‘paytirish va muhofaza strategiyalari
Ferula urugʻlarini sun’iy ko‘paytirish orqali saqlab qolish va kengaytirish
mumkin. Bunda quyidagi usullar qoʻllaniladi:
•
Sun’iy stratifikatsiya:
Urugʻlarni 4–6 hafta davomida +2...+5°C
haroratda nam qum ichida saqlash.
•
Tuproq tayyorlash:
Urugʻlar uchun qumloq-gilli aralashmasi tavsiya
etiladi.
•
Vegetativ ko‘paytirish:
Ildiz bo‘laklari yordamida ham koʻpaytirish
mumkin, bu usul genetik bir xillikni saqlaydi.
•
In vitro usuli:
Steril laboratoriya sharoitida ko‘paytirish o‘simliklarni
ommaviy ko‘paytirishda samarali.
Muhofaza qilish nuqtai nazaridan, Ferula tadshikorum uchun quyidagi chora-
tadbirlar tavsiya qilinadi:
•
Populyatsiyalar mavjud hududlarni qo‘riqlash zonasi sifatida belgilash.
•
Urugʻ banklarida genofondni saqlab qolish.
•
Ilmiy tadqiqotlar asosida agrotexnikaviy tajribalarni kengaytirish.
Ferula tadshikorum
oʻsimligi Oʻzbekiston va qoʻshni hududlar uchun noyob va
qimmatli biologik resurs hisoblanadi. Urugʻ biologiyasining murakkabligi uning sun’iy
ko‘payishini cheklasa-da, chuqur ilmiy yondashuv va agronomik tajriba asosida bu
to‘siqlarni bartaraf etish mumkin. Bu oʻsimlikni saqlash, ko‘paytirish va dorivor
maqsadlarda foydalanish uchun urugʻ biologiyasi bo‘yicha ilmiy asoslangan
yondashuv zarurdir.
Urugʻlarning unuvchanligi va tuproq sharoitlari
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
132
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ferula tadshikorum urugʻlarining unuvchanligi tuproq tarkibi va namlik
darajasiga bevosita bogʻliq. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki:
•
Kaliyga boy tuproqlarda
urugʻlarning unuvchanligi
62–80%
gacha
yetadi.
•
Kulrang tuproqlarda
bu ko‘rsatkich
50–60%
atrofida.
•
Qumli tuproqlarda
esa eng past —
26–32%
oraligʻida bo‘ladi.
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, kaliyga boy tuproqlarda Ferula urugʻlari yaxshi
unib chiqadi. Shuningdek, urugʻlar
0,5–1,0 sm
chuqurlikda ekilganda optimal natijalar
kuzatilgan.
Vegetatsiya davri va o‘sish dinamikasi
Ferula tadshikorum oʻsimligining vegetatsiya davri tuproq sharoitlariga qarab
farqlanadi:
•
Kaliyga boy tuproqlarda
: Barglar
70 kunda
shakllanib,
150 kungacha
yashaydi.
•
Kulrang tuproqlarda
: Barglar
80 kunda
shakllanib,
130 kungacha
yashaydi.
•
Qumli tuproqlarda
: Barglar
60 kunda
shakllanib,
100 kungacha
yashaydi.
Bu ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, kaliyga boy tuproqlarda o‘simlikning
vegetatsiya davri uzunroq bo‘ladi.
Sun’iy ko‘paytirish va muhofaza strategiyalari
Ferula tadshikorum oʻsimligini sun’iy ko‘paytirish va muhofaza qilish uchun
quyidagi choralar tavsiya etiladi:
•
Tuproqni tayyorlash
: Kaliyga boy tuproqlarda urugʻlarni ekish.
•
Namlikni ta’minlash
: Urugʻlarning unuvchanligini oshirish uchun yetarli
namlikni ta’minlash.
•
Stratifikatsiya
: Urugʻlarni ekishdan oldin sovuq sharoitda saqlash orqali
dormansiyani bartaraf etish.
•
Vegetativ ko‘paytirish
: Ildiz bo‘laklari yordamida o‘simlikni
ko‘paytirish.
•
In vitro usuli
: Laboratoriya sharoitida o‘simlikni ko‘paytirish.
Ferula tadshikorum Pimenov oʻsimligining urugʻ biologiyasi murakkab
bo‘lishiga qaramay, ilmiy asoslangan yondashuvlar orqali uni sun’iy ko‘paytirish va
muhofaza qilish mumkin. Tuproq sharoitlari, namlik darajasi va urugʻlarni tayyorlash
usullari unuvchanlikka bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli, o‘simlikni saqlab qolish va
ko‘paytirishda kompleks yondashuv zarur.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
133
Synapses:
Insights Across the Disciplines
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Pimenov, M. G., & Leonov, M. V. (2004).
The Genera of the
Umbelliferae: A Nomenclator
. Royal Botanic Gardens, Kew.
2.
Turgunov, O. A., & Salimov, A. B. (2020). “Biomorfologik xususiyatlar
va Ferula urugʻlarining unuvchanligi.”
Oʻzbekiston botanika jurnali
, №1, 54–59-
betlar.
3.
Daminov, A. A., & Egamberdiev, N. M. (2019). “Ferula turlarining
ekologik xususiyatlari va biologik faol moddalari.”
Ilm-fan va texnologiya
, №2, 32–
36-betlar.
4.
Tillaev, T., & Sobirova, G. (2021). “Dorivor Ferula turlarining urugʻ
biologiyasi.”
Oʻzbekiston fanlar akademiyasi axborotnomasi
, Biologiya seriyasi, №3,
45–50-betlar.
5.
Musaev, K. (2023). “Ferula tadshikorum Pimenov urugʻlarining unishiga
tuproq sharoitining taʼsiri.”
Qishloq xoʻjaligi va biologiya fanlari jurnali
, №2, 71–75-
betlar.
6.
Nematov, F., & Zaynutdinova, M. (2022). “Ferula urugʻlarining
dormansiyasi va uni bartaraf etish usullari.”
Oʻsimliklar biologiyasi jurnali
, №4, 28–
34-betlar.
7.
ResearchGate. (2021).
Biomorphological properties of Ferula
tadshikorum Pimenov seeds growing in different soil conditions
. Retrieved from:
8.
Flora of Uzbekistan (1961–1982).
Oʻzbekiston florasi
. 10 jildlik, T.: Fan
nashriyoti.
