SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
90
Synapses:
Insights Across the Disciplines
MUSIQA SAN’ATIDA MALAKALI IJROCHILARNI
TAYYORLASH MUAMMOLARI
Xalbayeva Nasiba Raxmanovna
Osiyo Xalqaro Universiteti
1- bosqich magistrant
Ilmiy rahbar: Sabirova Nasiba Ergashevna
Annotaciya:
Bu maqolada musiqa san’atida malakali ijrochilar tayyorlashda
o‘zbek san’atida qilingan va o‘rgatilib kelinayotgan dars o‘tish metodlalari, yangitdan
yaratilgan o‘quv qo‘llanmalar yaxshi pedagog va malakali ijrochilar tayyorlashda katta
hissa qo‘shayotgani hamda bundan paydo bo‘layotgan muammo va yechimlar
to’g‘risida yangi ta’lim tizimi saytlari va elektron kitoblardan izlanish olib borildi.
Maqolada aynan san’at sohasidagi yetuk pedagog va malakali ijrochilar tayorlashda
ustoz va shogirt o‘rtasidagi yaqinlik yani munosabat tog‘risida ham ko‘rsatib berilgan.
Maqolada musiqiy sanʼatda, xususan Qoraqalpoq anʼanaviy musiqiy ijrochilik
sohasida malakali kadrlar tayyorlashda uchrayotgan dolzarb muammolar yoritiladi.
Shuningdek, mavjud to‘siqlar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ilgari
suriladi.
Kalit soʻzlari:
san’at, ustoz, shogirt, taland, musiqa, tarixiy, manbaa, qo‘llanma,
ijodkor, sahna.
Qoraqalpoq musiqasi, dostonchilik, jo‘roqchilik, musiqiy taʼlim,
anʼanaviy ijrochilik, madaniy meros.
Bugungi globallashuv davrida musiqa sanʼati insoniyat madaniyatining ajralmas
qismi sifatida xalqaro maydonda yuksalib bormoqda. Ayniqsa, jahon musiqa sanʼatida
malakali ijrochilarni tayyorlash dolzarb muammolardan biriga aylangan. Chunki
ijrochilik nafaqat texnik mahoratni, balki chuqur musiqiy tafakkurni, estetik didni va
xalqaro madaniy kontekstni tushunishni talab qiladi. Jahon miqyosida professional
ijrochilarni tayyorlashda quyidagi asosiy muammolar mavjud:
1. Taʼlim tizimidagi farqlar – Turli mamlakatlarda musiqa taʼlimi darajasi va
metodikasi bir-biridan farq qiladi. Bu esa xalqaro darajada yagona standartlar
yo‘qligiga olib kelmoqda.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
91
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2. Madaniy-barqarorlik muammolari – Ko‘plab iqtidorli yoshlar o‘z ona yurti
madaniyatidan uzoqlashib, boshqa musiqiy anʼanalarga moslashishga majbur bo‘ladi,
bu esa ularning individual uslubini shakllantirishiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi.
3. Amaliy sahna tajribasi yetishmasligi – Malakali ijrochilarni shakllantirishda sahna
tajribasi muhim o‘rin tutadi. Ammo ko‘plab o‘quvchilar bunday imkoniyatlardan
mahrum.
4. Texnologik imkoniyatlar va moliyaviy resurslar yetishmasligi – Raqamli
texnologiyalar rivojlanayotgan bir paytda, har bir musiqachining zamonaviy asbob-
uskunalar va dasturlardan foydalanish imkoniyati yo‘q.
Shuningdek, malakali pedagoglar tanqisligi, musiqiy tanlov va festivallarning
kamligi ham ushbu muammoni chuqurlashtirmoqda. Malakali ijrochilarni tayyorlash
yo‘lida eng avvalo, zamonaviy va xalqaro talablar asosida tuzilgan o‘quv dasturlarini
ishlab chiqish, amaliyotga yo‘naltirilgan taʼlimni yo‘lga qo‘yish hamda yosh
isteʼdodlarni qo‘llab-quvvatlash zarur. Madaniyatlararo muloqotni kuchaytirish,
xalqaro tajriba almashuvlarini yo‘lga qo‘yish esa jahon musiqa sanʼatida yetuk
ijrochilarni tarbiyalashda muhim omillardan biri hisoblanadi. Musiqa sanʼati har bir
xalqning maʼnaviy boyligini, estetik qarashlarini va madaniy merosini aks ettiruvchi
yuksak sanʼat turi hisoblanadi. Bugungi globallashuv sharoitida jahon musiqa
makonida malakali ijrochilarni tayyorlash tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Ayniqsa,
Oʻzbekistonda musiqa sanʼatini rivojlantirish, yosh isteʼdodlarni kashf qilish va ularni
xalqaro miqyosda tanitish muhim vazifalardan biridir. Shu bois jahon va milliy
darajada professional ijrochilarni tayyorlashda mavjud muammolarni chuqur tahlil
qilish zarur.
Jahon miqyosida malakali ijrochilarni tayyorlashda quyidagi muammolar mavjud:
1. O‘quv dasturlarining zamonaviy standartlarga to‘liq mos emasligi – Ko‘plab
davlatlarda, jumladan Oʻzbekistonda ham, musiqa taʼlimi dasturlarida amaliyotdan
ko‘ra nazariyaga ko‘proq urg‘u beriladi. Bu esa ijrochilik mahoratini yetarlicha
rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi.
2. Sahna tajribasining yetishmasligi – Oʻzbekistonda yosh musiqachilar uchun
konsertlar, tanlovlar va festivallarning soni oshayotganiga qaramay, bu hali barcha
iqtidorlarni qamrab olish darajasida emas. Sifatli sahna tajribasi esa har bir ijrochining
mahoratini oshiradi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
92
Synapses:
Insights Across the Disciplines
3. Milliy va jahon musiqasini uyg‘unlashtirish muammosi – Ko‘pchilik yoshlar
jahon musiqasiga intilayotgan bir paytda, milliy musiqiy anʼanalarni chuqur
o‘rganmayapti. Bu esa ularning ijodida o‘ziga xoslik yetishmasligiga olib keladi. Shu
bilan birga, milliy maktablarning jahon sanʼati bilan uyg‘unlashuv mexanizmlari hali
to‘liq shakllanmagan.
4. Kadrlar muammosi – Oʻzbekistonda malakali pedagoglar, ustoz sanʼatkorlar soni
yetarli bo‘lsa-da, ularning hududlar bo‘yicha taqsimoti teng emas. Ayni paytda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanishda ham maʼlum cheklovlar mavjud.
5. Moliyaviy va moddiy-texnik baza yetishmasligi – Musiqa taʼlim muassasalari,
ayniqsa viloyatlardagi maktablar, ba'zida zamonaviy cholg‘ular, jihozlar va ovoz
texnikasiga muhtoj bo‘lib kelmoqda. Bu esa o‘quvchilarning to‘laqonli o‘sishiga
to‘sqinlik qiladi.
Jahon va Oʻzbekiston musiqa sanʼatida malakali ijrochilarni tayyorlash uchun bir
nechta ustuvor yo‘nalishlarda ish olib borish zarur:
– Taʼlim dasturlarini xalqaro standartlarga moslashtirish,
– Yosh isteʼdodlar uchun sahna amaliyotini kengaytirish,
– Milliy va jahon musiqasini uyg‘unlashtirishga xizmat qiluvchi kreativ
loyihalarni qo‘llab-quvvatlash,
– Texnik bazani mustahkamlash va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish,
– Ustoz-shogird anʼanasini rivojlantirish va hududlarda teng imkoniyatlar
yaratish.
Agar bu yo‘nalishlarda tizimli chora-tadbirlar ko‘rilsa, Oʻzbekistonda ham jahon
miqyosida tan olinadigan, malakali va o‘ziga xos ijrochilar yetishib chiqishiga shubha
yo‘q.
Musiqa sanʼati har bir xalqning ruhiy boyligi, tarixiy xotirasi va madaniy
o‘zligini ifodalovchi kuchli vositadir. Qoraqalpoq xalqining epik musiqiy anʼanalari
esa bu jihatdan alohida o‘ringa ega. Biroq zamonaviy davrda ushbu merosni saqlash
va uni davom ettiruvchi malakali ijrochilarni tayyorlash borasida qator muammolar
mavjud.
Taʼlim tizimi va kadrlar masalasi:
Anʼanaviy musiqiy san’atni saqlash va
rivojlantirishda eng muhim omillardan biri — bu malakali o‘qituvchilar va to‘g‘ri
shakllangan ta’lim tizimidir. Hozirda ko‘plab musiqiy maktablarda epik janrlarga
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
93
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ixtisoslashgan dasturlar yo‘q yoki yetarli darajada ishlamaydi. Qoraqalpoq
hududidagi ayrim san’at maktablarida jo‘roqchilik va dostonchilik bo‘yicha
mutaxassislarning yetishmasligi kuzatiladi (Qosimov, 2019).
Anʼanaviy musiqaga qiziqishning kamayishi:
Globalizatsiya va raqamli
madaniyatning tez surʼatlarda rivojlanishi natijasida yoshlar orasida zamonaviy
musiqaga qiziqish ortib bormoqda. Bu holat, o‘z navbatida, anʼanaviy ijrochilikka
bo‘lgan ehtiyojni kamaytirmoqda. Aksariyat yoshlar zamonaviy estrada yoki xorijiy
janrlarga moyil bo‘lib, doston yoki aytimlarga befarq qarashmoqda (UNESCO
hisobotlari, 2021).
Moddiy-texnik bazaning zaifligi:
Musiqa maktablari va darsliklar zamonaviy
talabga javob bermaydi. Anʼanaviy cholg‘u asboblarining (masalan, dutor, gijjak)
sifatli nusxalari va ularni sozlash uchun zarur sharoitlar yetishmaydi. Bundan tashqari,
ovoz yozish studiyalari va sahna uskunalari kabi vositalar ham yetarli emas
(Karimbergenov, 2020).
Malakali ustozlarning yetishmasligi:
Ko‘pgina ustozlar nafaqaga chiqqan yoki
zamonaviy pedagogik yondashuvlarni to‘liq egallamagan. Shuningdek, yangi avlod
ustozlarini tayyorlash tizimi hali yo‘lga qo‘yilmagan. Bu esa ijrochilikda ustoz-shogird
anʼanasining uzilishiga olib kelmoqda.
Xulosa va takliflar
Yuqorida keltirilgan muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif
qilinadi:
1. Anʼanaviy musiqani o‘rgatish bo‘yicha maxsus o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va
amaliyotga joriy etish.
2. Madaniy grantlar va stipendiyalar orqali dostonchi, jo‘roqchi va cholg‘uchi
yoshlarni rag‘batlantirish.
3. Ustoz-shogird tizimini tiklash, tajribali ijrochilarni rasmiy tarzda o‘qituvchilik
faoliyatiga jalb qilish.
4. Ommaviy axborot vositalari va internet platformalarda anʼanaviy musiqani keng
targ‘ib qilish.
5. Milliy va xalqaro musiqiy festival, tanlov va seminarlar orqali yosh ijrochilarni
namoyon qilish.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
94
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Adabiyotlar:
1. Qosimov M. "Qoraqalpoq xalq musiqasi va uning janr turlari". Nukus, 2019.
2. Karimbergenov A. "Epik ijrochilikda musiqaning o‘rni". "San’at va Madaniyat"
jurnali, 2020.
3. UNESCO. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage in Central Asia”, Paris, 2021.
4. Jumaniyozov S. "Dostonchilik an’analari va ularning musiqiy ifodasi". O‘zbekiston
Sanʼat akademiyasi nashri, 2018.
