SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
230
Synapses:
Insights Across the Disciplines
BOLALARDA TANQISLIK ANEMIYALARI (TEMIR, OQSIL,
VITAMINLAR YETISHMOVCHILIGI) ETIOLOGIYASI
Boltayeva Shirin Baxtiyorovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Bolalar kasalliklari propedevtikasi va bolalar nevrologiyasi kafedrasi assistenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalar orasida keng tarqalgan tanqislik
anemiyalarining — temir, oqsil va vitaminlar yetishmovchiligi bilan bog‘liq
holatlarning etiologiyasi yoritilgan. Anemiyaning bolalar salomatligiga salbiy ta’siri,
uning rivojlanish omillari, xavf guruhlari va kasallikning oldini olish yo‘llari tahlil
qilingan. Tadqiqotda bolalarda uchraydigan anemiya turlari va ularning yuzaga kelishiga
sabab bo‘luvchi omillar haqida tibbiy-nazariy asoslar bilan bir qatorda amaliy tavsiyalar
ham berilgan. Mazkur maqola pediatrlar, umumiy amaliyot shifokorlari va tibbiyot
yo‘nalishidagi talabalar uchun foydali manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
bolalarda anemiya, temir tanqisligi, oqsil yetishmovchiligi, vitamin
yetishmovchiligi, tanqislik anemiyalari, anemiya etiologiyasi, bolalar salomatligi,
profilaktik chora-tadbirlar, oziqlanish muammolari, pediatriyada anemiya.
Kirish.
Bugungi kunda bolalar salomatligi muammolari orasida anemiya, xususan,
tanqislik anemiyalari muhim o‘rin egallaydi. Tanqislik anemiyasi deganda organizmda
gemoglobin miqdorining kamayishi va shu bilan birga temir, oqsil hamda ayrim
vitaminlar (ayniqsa B12 va foliy kislotasi) yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladigan
holat tushuniladi. Bolalik davri organizmning faol o‘sish va rivojlanish bosqichi
bo‘lgani sababli, bu davrda zarur bo‘lgan oziq moddalarning yetarli miqdorda
bo‘lmasligi turli kasalliklarning, xususan, anemiyaning rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Tanqislik anemiyalari bolalarda umumiy immunitetning pasayishi, aqliy va jismoniy
rivojlanishning susayishi, asab tizimi faoliyatining buzilishi kabi salbiy oqibatlarga olib
keladi. Ayniqsa, erta yoshdagi bolalarda anemiya og‘ir kechadi va uzoq muddatli
asoratlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli bu kasallikning etiologiyasini chuqur
o‘rganish, uning oldini olish, erta tashxislash va samarali davolash choralarini ishlab
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
231
Synapses:
Insights Across the Disciplines
chiqish dolzarb vazifalardan biridir. Ushbu maqolada bolalarda uchraydigan
tanqislik anemiyalarining asosiy sabablari, ularning kelib chiqish mexanizmlari hamda
profilaktika va davolashning zamonaviy yondashuvlari yoritib beriladi.
Asosiy qism.
Tanqislik anemiyalari bolalarda uchraydigan eng ko‘p tarqalgan qon kasalliklaridan
biridir. Ular asosan temir, oqsil va vitaminlar kabi hayotiy muhim moddalarning
yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladi. Bu moddalarning organizmdagi o‘rni beqiyos
bo‘lib, ularning tanqisligi qon hosil bo‘lish jarayonining izdan chiqishiga olib keladi.
Har bir moddaning tanqisligi o‘ziga xos klinik ko‘rinishlarga va oqibatlarga ega
bo‘lganligi sababli ularni alohida-alohida ko‘rib chiqish zarur.
1. Temir tanqisligi anemiyasi
Temir tanqisligi anemiyasi bolalarda eng ko‘p uchraydigan tanqislik anemiyasi turi
hisoblanadi. Temir gemoglobin tarkibidagi asosiy element bo‘lib, kislorodning
to‘qimalarga yetkazilishida muhim rol o‘ynaydi. Bola organizmi o‘sib borayotgani
sababli, u doimiy ravishda temirga ehtiyoj sezadi. Temir tanqisligining asosiy sabablari
quyidagilar:
– Yetarli va to‘g‘ri ovqatlanmaslik (ayniqsa hayvoniy mahsulotlarni kam iste’mol
qilish);
– Chaqaloqlik davrida onaning kamqonligi yoki chaqaloqni faqat ona suti bilan uzoq
vaqt boqish;
– Me’da-ichak kasalliklari natijasida temirning yomon so‘rilishi;
– Parazit infeksiyalar (askaridoz, giardioz va boshqalar) tufayli temirning yo‘qotilishi.
Temir tanqisligi anemiyasi sekin-asta rivojlanadi. Bolalarda rangparlik, tez charchash,
ishtahaning pasayishi, jismoniy va aqliy faollikning susayishi kuzatiladi. Davolashda
temir preparatlari bilan birga temirga boy oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish
tavsiya etiladi.
2. Oqsil yetishmovchiligi bilan bog‘liq anemiya. Oqsil organizmda hujayra tuzilishi va
gemoglobinning sintezi uchun zarur bo‘lgan asosiy moddalardan biridir. Bola
organizmida oqsil yetishmovchiligi kuzatilganda, eritrotsitlar soni kamayadi va
gemoglobin darajasi pasayadi. Bu turdagi anemiya ko‘pincha umumiy distrofik holatlar
bilan kechadi.
Oqsil yetishmovchiligi quyidagi omillar ta’sirida rivojlanadi:
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
232
Synapses:
Insights Across the Disciplines
– Yomon ovqatlanish va balansi buzilgan dieta;
– Ovqat hazm qilish a’zolarining kasalliklari;
– Surunkali infeksiyalar.
Klinik belgilar temir tanqisligi anemiyasiga o‘xshash bo‘lsa-da, bu holatda bolalarda
mushaklar zaifligi, o‘sishning sekinlashuvi, umumiy immunitetning tushib ketishi bilan
birga yurak faoliyatining buzilishi ham kuzatiladi. Davolash oqsilga boy ovqatlar
(go‘sht, sut mahsulotlari, tuxum, dukkaklilar) bilan birga oqsil preparatlari qo‘llanilishi
orqali olib boriladi.
3. Vitamin yetishmovchiligi (B12 va foliy kislotasi) Vitamin B12 va foliy kislotasi
megaloblast anemiyasining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu vitaminlar DNK
sintezi va eritrotsitlarning shakllanishida ishtirok etadi. Ularning yetishmovchiligi
natijasida katta, ammo funktsional jihatdan to‘liq bo‘lmagan eritrotsitlar hosil bo‘ladi.
B12 vitamini yetishmovchiligining sabablari:
– Vegetarian ovqatlanish (hayvoniy mahsulotlardan voz kechish);
– Ichaklarning so‘rish funksiyasining buzilishi (masalan, seliakiyadek kasalliklar);
– Autoimmun gastrit.
Foliy kislotasi esa ko‘pincha yomon ovqatlanish, homiladorlik davrida yetarlicha qabul
qilinmaganligi sababli bola tanasida yetishmovchilik bilan namoyon bo‘ladi. Ushbu
vitaminlar tanqisligi bilan bog‘liq anemiyalar og‘ir kechishi, asab tizimi buzilishlari,
hushyorlikning pasayishi, koordinatsiya muammolari kabi klinik belgilar bilan namoyon
bo‘ladi. Davolashda B12 vitamini in’ektsion shaklda, foliy kislotasi esa og‘zaki tarzda
beriladi.
4. Anemiyaning oldini olish va profilaktikasi. Bolalarda tanqislik anemiyalarining oldini
olish uchun quyidagi choralar muhim ahamiyatga ega:
– Bolani to‘g‘ri va muvozanatli ovqatlantirish (temir, oqsil va vitaminlarga boy
mahsulotlar bilan);
– Onalarni homiladorlik davridan boshlab temir va foliy kislotasi preparatlari bilan
ta’minlash;
– Yuqori xavf guruhiga kiruvchi bolalarni (erta tug‘ilganlar, ko‘p kasallanuvchan
bolalar) muntazam tibbiy nazoratda saqlash;
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
233
Synapses:
Insights Across the Disciplines
– Ichki kasalliklar va parazit infeksiyalarni vaqtida davolash.
Xulosa:
Bolalarda tanqislik anemiyalari — bu temir, oqsil va vitaminlar (ayniqsa B12 va foliy
kislotasi) yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladigan, organizmning umumiy
rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi jiddiy patologiyalardan biridir. Bu turdagi
anemiyalar bolaning jismoniy, aqliy va emotsional rivojlanishini izdan chiqaradi,
immunitetni pasaytiradi va turli asoratlarga olib keladi. Temir tanqisligi anemiyasi eng
ko‘p uchraydigan shakl bo‘lib, uni erta aniqlash va davolash bolalar sog‘lig‘ini
saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Anemiyaning asosiy sabablari noto‘g‘ri
ovqatlanish, surunkali kasalliklar, ichakda so‘rilish buzilishlari va parazitar kasalliklar
bilan bog‘liq. Shuning uchun kasallikni davolash bilan birga uning oldini olish choralari
— to‘g‘ri ovqatlanishni tashkil etish, vitamin va mikroelementlarga boy mahsulotlarni
ratsionga kiritish, bolalarni doimiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish muhimdir. Ushbu
masalaga bo‘lgan dolzarb yondashuv, ayniqsa pediatrlar va oilaviy shifokorlar
tomonidan bolalarda anemiyani erta aniqlash va samarali davolashda muhim rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘ofurova D.M., Karimova S.A. Bola kasalliklari. – Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti, 2021.
2. Ergasheva N.K. Gematologiya asoslari. – Samarqand: SamDTI nashriyoti, 2020.
3. Axmedova M.X. Pediatriyada laborator va klinik diagnostika. – Toshkent: “Ilm-
Ziyo”, 2019.
4. World Health Organization. Iron Deficiency Anaemia: Assessment, Prevention and
Control. – Geneva: WHO, 2001.
5. Kasymova Z.T., Rahmatova L.B. Bolalarda ovqatlanish buzilishlari va anemiyalar. –
Buxoro: BDTI, 2022.
6. Nelson Textbook of Pediatrics. 21st Edition. – Philadelphia: Elsevier, 2020.
7. Mirzayeva G.S. Vitaminlar va ularning biologik ahamiyati. – Toshkent: Fan, 2018.
8. UNICEF. The Impact of Anaemia on Child Development. – New York: UNICEF
Reports, 2021.
