SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
247
Synapses:
Insights Across the Disciplines
QULLARNING HUQUQLARI VA OZOD QILINISH JARAYONLARI
Meyliyev Kamoliddin Otabek oʻgʻli
Termiz davlat universiteti Tarix fakulteti talabasi
Ilmiy rahbar:
Shuhrat Abdulloyev
Termiz davlat universiteti PhD
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qullarning huquqlari va ularning ozod qilinish
jarayonlari tarixiy, ijtimoiy va huquqiy jihatlari bilan tahlil qilinadi. Qullik institutining
shakllanishi, qullarning jamiyatdagi o‘rni va ularga nisbatan qo‘llanilgan huquqiy
cheklovlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, qullarning ozod qilinishi uchun amalga
oshirilgan siyosiy, ijtimoiy harakatlar va qonuniy islohotlar jarayoni o‘rganiladi. Maqola
qullik tizimining inson huquqlari doirasidagi salbiy oqibatlarini yoritib, ozodlikka
erishishdagi asosiy omillar va jarayonlarning dolzarbligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga,
zamonaviy jamiyatda qullik va erkinlik tushunchalarining ahamiyati hamda inson
huquqlarining himoyasi bo‘yicha olib borilayotgan ishlarga e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
qullik, huquqlar, ozod qilish, jamiyat, huquqiy islohotlar, inson huquqlari,
erkinlik.
Kirish.
Insoniyat tarixida qullik eng uzoq davom etgan va eng keskin ijtimoiy
adolatsizliklardan biri sifatida e’tirof etiladi. Qullik jamiyatning turli bosqichlarida
mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, u har doim inson erkinligi, sha’ni va huquqlariga qarshi
bo‘lgan hodisa sifatida tarixiy e’tirofga sazovor bo‘lgan. Qullar – ya’ni o‘z mehnatidan
foydalana olmaydigan, mol-mulk sifatida qaralgan insonlar – turli davrlarda davlatlar
iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzilmalarida muhim, ammo ayanchli rol o‘ynaganlar. Antik davr
Yunonistonidan tortib Rim imperiyasigacha, Osiyo, Afrika va Amerika qit’alaridagi
imperiyalargacha, qullik tizimi turli shakllarda mavjud bo‘lgan. Qullar huquqlari
masalasi tarix davomida murakkab va ziddiyatli bo‘lib kelgan. Ular ko‘pincha hech
qanday huquq va ijtimoiy himoyasiz hayot kechirganlar, ularning oilasi ajratilgan,
mehnati zo‘ravonlik bilan ishlatilgan va insoniy qadr-qimmati rad etilgan. Shunga
qaramay, ayrim davrlarda va mintaqalarda qullarning ma’lum huquqlari tan olingan
holatlar ham kuzatilgan. Masalan, Rimda ba’zi qullar ma’lum shartlar asosida ozodlikka
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
248
Synapses:
Insights Across the Disciplines
erishish huquqiga ega bo‘lgan, yoki Islom huquq tizimida qullarni ozod qilish
savobli ish sifatida qaralgan. Qullik tizimining bekor qilinishi – ya’ni abolitsiya
jarayonlari – XVIII asr oxiri va XIX asr davomida dunyoning ko‘plab mamlakatlarida
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy omillar ta’sirida boshlangan. Ushbu jarayonlarda inson
huquqlari harakati, diniy targ‘ibot, iqtisodiy islohotlar, milliy mustaqillik harakatlari va
ayrim ilg‘or fikrli shaxslar (masalan, Uilyam Uilberfors, Abraham Linkoln, Frederik
Duglass kabi) muhim rol o‘ynagan. Qullikni bekor qilish nafaqat qonuniy jarayonlar,
balki ommaviy qo‘zg‘olonlar, urushlar va xalqaro bosimlar orqali ham amalga
oshirilgan. Mazkur maqolada qullarning tarixiy huquqiy maqomi, ularning qanday
sharoitlarda yashaganligi, ularni ozod qilish mexanizmlari va bu boradagi global
jarayonlar tahlil qilinadi. Ayniqsa, XIX asr abolitsiya harakatlari, zamonaviy inson
huquqlari tushunchalari bilan bog‘liq o‘xshashlik va farqlar ham yoritib boriladi.
Shuningdek, zamonaviy dunyoda mavjud bo‘lgan yashirin va zamonaviy qullik
shakllariga ham e’tibor qaratiladi.
Asosiy qism.
1. Qullik tushunchasi va tarixiy ildizlari. Qullik insoniyat tarixining deyarli barcha
davrlarida mavjud bo‘lgan mehnat va ijtimoiy munosabatlar shaklidir. Uning asosiy
xususiyati – bir insonning boshqa inson ustidan to‘liq egalik huquqiga ega bo‘lishidir.
Qullar odatda urushda asirga tushganlar, qarzdorlar, jinoyat sodir etgan shaxslar yoki
tug‘ma qullar bo‘lgan. Qullik iqtisodiy manfaatlar, siyosiy tuzumlar va ijtimoiy
qatlamlarning mustahkamlanishi uchun xizmat qilgan. Qadimgi Misr, Bobil, Hindiston,
Xitoy, Gretsiya va Rim imperiyalarida qullik instituti muhim o‘rin tutgan. Masalan,
Qadimgi Rimda qullar aholining muhim qismini tashkil qilgan va ularning mehnati
orqali butun imperiya iqtisodiyoti yuritilgan. Yunonistonda esa qullar faqat og‘ir
jismoniy mehnatda emas, balki uy-ro‘zg‘or, ta’lim, sanoat va hatto davlat ishlarida ham
qatnashgan. Shu bilan birga, Rim huquqi va diniy qarashlarda qullarning ayrim minimal
huquqlari tan olingan holatlar ham bo‘lgan.
2. Qullarning huquqlari: mavjudligi va cheklovlari. Tarixiy manbalarda qullarning
huquqlari to‘g‘risida turli yondashuvlar mavjud. Umuman olganda, ko‘pchilik
jamiyatlarda qullar huquqsiz hisoblangan. Ular mulk sifatida ko‘rilgan, ularning
turmushi, shaxsiyati, oila qurish huquqi, mulkka egalik qilish yoki qaror qabul qilish
erkinligi bo‘lmagan. Biroq, ba’zi madaniyatlarda qullarga nisbatan insafli munosabat
shakllari ham mavjud bo‘lgan. Islom huquqi qullarga nisbatan mo‘tadilroq yondashuvni
targ‘ib qilgan. Qur’oni Karimda qullarga yaxshi munosabatda bo‘lish, ularni ozod
qilishni savobli amallar sirasiga qo‘shish haqidagi oyatlar mavjud. Shuningdek,
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
249
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Muhammad (s.a.v.) hadislarida qullarning huquqlari muqaddas hisoblangan.
Islomda qullarning ibodat qilish, oila qurish va ozod bo‘lishga intilish huquqlari tan
olingan. Bu yondashuv boshqa dinlarga qaraganda ijobiyroq baholangan. Rim huquqida
esa ba’zi qullar mulkka ega bo‘lish, o‘zini ozod qilish uchun mablag‘ yig‘ish yoki
ma’lum ijtimoiy maqomga ega bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Bu holatlar har doim
ham keng tarqalmagan bo‘lsa-da, u qullik tizimining murakkabligini ko‘rsatadi.
3. Qullikning bekor qilinishi: abolitsiya harakatlari. XVIII asrning oxiri va XIX
asrda Yevropa va Amerikada abolitsionistlar – qullikni bekor qilish tarafdorlari –
faoliyat boshladi. Bu harakatlar inson huquqlari tushunchasining rivojlanishi, diniy
e’tiqodlar, iqtisodiy o‘zgarishlar va ijtimoiy adolat istagi bilan bog‘liq edi. Angliyada
Uilyam Uilberfors boshchiligidagi abolitsionistlar 1807 yilda Atlantika qul savdosini
taqiqlashga erishdilar, 1833 yilda esa butun Britaniya imperiyasida qullik qonuniy
ravishda bekor qilindi. Amerika Qo‘shma Shtatlarida esa abolitsiya jarayoni murakkab
va zo‘ravon bo‘lib kechdi. Janubiy shtatlar qullik tizimiga qattiq bog‘langan edi, shimol
esa unga qarshi kurash olib bordi. Bu qarama-qarshilik oxir-oqibat 1861–1865 yillardagi
Amerika fuqarolar urushiga olib keldi. Urush yakunida Prezident Abraham Linkoln
tomonidan 1863 yilda e’lon qilingan “Emansipatsiya deklaratsiyasi” va 1865 yilda qabul
qilingan AQSh Konstitutsiyasining 13-o‘zgartmasi orqali qullik qonuniy ravishda bekor
qilindi. Lotin Amerikasi, Osiyo va Afrikada ham turli vaqtlarda abolitsiya harakatlari
amalga oshirilgan. Masalan, Braziliyada qullik 1888 yilda rasmiy bekor qilindi, bu Lotin
Amerikasida qullikni bekor qilgan oxirgi davlat hisoblanadi.
4. Qullikdan keyingi ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar. Qullikning bekor qilinishi
nafaqat huquqiy islohotlar, balki jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy tuzilmasiga ham katta
ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab davlatlarda ozod etilgan qullar yer yoki mulk ololmagan, ular
kambag‘allik va kamsitish muhitida yashashga majbur bo‘lgan. Bu holatlar yangi
ijtimoiy tengsizlik shakllarini vujudga keltirgan. Shu bois, abolitsiyadan keyingi davrda
teng huquqli jamiyat qurish yo‘lida uzoq yillar davom etgan kurashlar bo‘lib o‘tgan.
5. Zamonaviy qullik: yangi shakllar va global muammo. Bugungi kunda rasmiy
ravishda deyarli barcha davlatlarda qullik taqiqlangan bo‘lsa-da, zamonaviy dunyoda
yashirin va noan’anaviy qullik shakllari mavjud. Ular orasida majburiy mehnat, bolalar
mehnati, jinsiy ekspluatatsiya, inson savdosi kabi holatlar mavjud. Xalqaro Mehnat
Tashkiloti (ILO) va BMT ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi kunda dunyo bo‘ylab millionlab
insonlar zamonaviy qullik holatlariga duch kelmoqda. Zamonaviy qullikka qarshi
kurashish uchun global miqyosda qonunlar, xalqaro bitimlar va monitoring tizimlari
joriy etilgan. Shu bilan birga, fuqarolik jamiyati, nodavlat tashkilotlar va ommaviy
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
250
Synapses:
Insights Across the Disciplines
axborot vositalari orqali bu muammoni yoritish va qarshi kurashish dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
Xulosa:
Qullik tizimi insoniyat tarixida ko‘plab jamiyatlarda mavjud bo‘lgan va ko‘plab
insonlarning erkinlikdan mahrum bo‘lishiga sababchi bo‘lgan ijtimoiy inqirozdir. Ushbu
maqolada qullarning huquqlari, ularning cheklanganligi va erkinlik uchun olib borilgan
kurashlar batafsil tahlil qilindi. Tarixiy jarayonlarda qullik tizimining yo‘q qilinishi
uchun qator qonuniy va ijtimoiy islohotlar amalga oshirildi, bu esa inson huquqlarining
rivojlanishi va jamiyatlarda adolatning o‘sishiga xizmat qildi. Bugungi kunda
zamonaviy shakllarda namoyon bo‘layotgan qullik va ekspluatatsiyaga qarshi kurash
inson huquqlarini mustahkamlash va erkinlikni ta’minlashda davom etmoqda. Shuning
uchun qullarning huquqlari va ozod qilinish jarayonlarini o‘rganish nafaqat tarixiy
ahamiyatga ega, balki zamonaviy ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun ham muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Davis, D. B. The Problem of Slavery in Western Culture. Oxford University Press,
1966.
2. Berlin, I. Many Thousands Gone: The First Two Centuries of Slavery in North
America. Harvard University Press, 1998.
3. Finkelman, P. Slavery and the Founders: Race and Liberty in the Age of Jefferson.
M.E. Sharpe, 1996.
4. Blackburn, R. The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern,
1492-1800. Verso, 1997.
5. Patterson, O. Slavery and Social Death: A Comparative Study. Harvard University
Press, 1982.
6. Abdullaev, A. O‘zbek tarixida qullik va ozodlik masalalari. Toshkent, 2010.
7. Karimova, N. Inson huquqlari va zamonaviy jamiyat. Samarqand, 2015.
8. Williams, E. Capitalism and Slavery. University of North Carolina Press, 1944.
9. Kolchin, P. American Slavery: 1619-1877. Hill and Wang, 1993.
10. O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari bo‘yicha milliy markazi hisobotlari, 2020.
