SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
241
Synapses:
Insights Across the Disciplines
QONNING GISTALOGIK MOHIYATI, MORFOFUNKSIONAL
XUSUSIYATLARI, HUJAYRAVIY DIVERSIFIKATSIYASI VA INTERTIZIMLI
ALOQADORLIGI
Xamrayev Rashid Ravshanovich
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti Tibbiyot fakulteti Tibbiy fundamental fanlar
kafedrasi o‘qituvchisi
Abdulhamidova Gavhar
Tibbiyot fakulteti talabasi
Anotatsiya
Ushbu maqolada qonning gistalogik mohiyati,morfofunksional xususiyatlari,
hujayraviy diversifikatsiyasi va intertizimli aloqadorligi tahlil etiladi.Qon suyuq to’qima
bo’lib ,u nafaqat moddalar tashuvchisi, balki bialogik axborotlar almashinuvi va
immunologic javob reaksiyalarining markaziy kampanenti sifatidaham faoliyat yuritadi.
Анотатсия
В данной статье анализируютсия гисталогическая сущность крови,её
морфофункциональные
особенности,клеточная
дифференцировка
и
межсистемные взаимосвязи. Кровь представляет собой жидкую ткань,которая
функционирует не только как переносчик веществ, но и как центральный
компонент обмена биалогической информации и иммунологических ответных
реакций.
Annatation
This Article analyzes the histological essence of blood, its morphofunctional
characteristics, cellular diversification,and intersystemic connections.Blood is a fluid
tissue that functions not only as a transporter of substances, but also as a central
component in the exchange of biological information and immunological response
reactions.
Kalit
so’zlar:
Gistogematologiya,
Gemopoez,
eritroid
qator,
immunotsit,trombokinetika,gomeostatik dinamizm, intersistemik integratsiya.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
242
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ключевые слова
Гистогематология,
гемопоез,
эритроидный
ряд,
иммуноцит,тромбокинетика, гомеостатическая динамика, интерсистемная
интеграция.
Keywords:
Histohematology,hematopoiesis,
erythroid
lineage,
immunocyte,
thrombokinetics,homeostatic dynamics, intersystemic integration.
Qonning gistalogik ahamiyati va to’qimalar tarkibidagi o’rni:
Qon gistalogiyada suyuqlangan biriktiruvchi to’qima sifatidan qaraladi. U
hujayralar va ekstratsellyulyar komponent – plazmadan iborat bo’lib o’zining dinamik
harakatchanligi, multifunksionalligi va regeneratsion potensiali bilan boshqa
to’qimalardan ajralib turadi. Uning gistokimyoviy xususiyatlari uni nafaqat metabolik
tashuvchi, balki immunalogik va signal funksiyalarini bajarayotgan universal biotizm
sifatida qarash imkonini beradi.
Plazma
ekstratsellyulyar komponent sifatida qonning suyuq qismi bo’lib u
suv (90 – 92%) oqsillar (7-%) elekrtolitlar, fermentlar, garmonlar, gazlar va metobolitlar
(1 – 2 %)dan iborat. Plazma ,bu oqsillar,ionlar,garmonlar,fermentlar va boshqa
biokimyoviy komponentlarga boy kalloid eritmadi. U gemostatik tampon tizimi
bo’lib,ph, osmotik bosim va elektrolit muvozanatni tartibga solib turadi. Plazmadagi
fibrinogen protrombin kabi moddalar va fermentlar organizmning shoshilinch
holatlarida zudlik bilan javob qaytarish mexanizmlarini faollashtiradi. Asosiy plazma
oqsillari:
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
243
Synapses:
Insights Across the Disciplines
•
Albumin _
osmotik bosimni ushlab turadi.
•
Glabulin -
immunoglobulinlar (IgA,IgG, IgM,va bjshqalar) tarkibida bo’ladi.
•
Fibrinogen -
qon ivishida ishtirok etadi
Plazmaning Vazifalari;
•
Transport: oziq –
moddalari, garmonlar,chiqindilarni tashiydi.
•
Himoya
: antitana va komplement tizimi bilan ishlaydi.
•
Gomeostaz: PH, harorat, ionlar balansini saqlaydi.
Qonning shakilli elementlari –
gistogematalogik tizimning maxsus
differensiyalashgan hujayralari bo’lib, har bir o’ziga xos morfologik strukturaga
va ixtisoslashgan funksiyalarga ega. Ular umumiy gemopoezdan kelib chiqqan
bo’lsada har birining ro’li va tuzilma darajasi o’zaro mutanosib.
1.
Eritrotsitlar (Erythrocytes) kislarod tashuvchi mikrodisklar
•
Bikonkav shakli – yuzasining ko’payishi bilan gazlar diffuziyasini tezlashtiradi
•
Yadro yo’qligi – ichki makonni to’liq gemoglabin bilan to’ldirishga imkon
beradi.
•
Sakrolemma ostida aktiv skelet oqsillari (ankirin,spektrin) bo’lib hujayra
elastikligini ta’minlaydi.
•
O’lchami: - 7.5 mkm, mikrokaoilyarlardan o’tish uchun optimal
•
Gomeostazda passiv ishtirok – qonning yopishqoqligi va oqimi uchun muhim
2.
Leykotsitlar (leukocytes) – immunoprotektiv tsitotekspertlar ikki xil turi
farqlanib:
A.
Granulotsitlar (donador leykotsitla)
•
Neutrofillar_ yadro segmentatsiyalangan mikrofaglar bo’lib ular, ko’p bo’limli
yadroli (2-5 segment) funksiyalari: fagotsitoz – bakteriyalarni yutadi va yo’q
qiladi, netoz – DNK tuzilmalari orqali patogenlarni o’raydi.
•
Eozinofillar_ ektoparazitar o’ldiruvchi hujayralar bo’lib yadrosi ikki bo’limli
funksiyalari : parazitlarga qarshi toksik oqsillar ajratadi, allergik javobda
mediatorlar ishlab chiqaradi (IL-5 leukotrienlar)
•
Bazofillar_ allergic signal relizatorlari yadrosi kam ko’rinadi funksiyalari:
Anafilaktik reaksiyalarda ishtirok etadi, IgE bilan bog’lanib mediatorlarni
ajratadi.
B.
Agranulotsitlar (donasiz leykotsitlar)
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
244
Synapses:
Insights Across the Disciplines
•
Limfotsitlar_ immunologik ixtisoslashgan yadro gigantlari funksiyalari: T-
limfotsitlar – hujayra immun javab, B – limfotsitlar – antitana ishlab
chiqaradim,Nk – hujayralar – virusli va o’sma hujayralarini yo’q qiladi.
•
Monotsitlar_pre-makrofglar va to’qima skanerchilari funksiyalari; fagotsitoz,
Antigenni prezintatsiya qilish (apc),to’qimalarga kirib makrofaglar yoki dendrit
hujayralarga aylanadi.
3.
Trombotsitlar (plateletlar) – ivishning biorobortlari qon ivishida fibrinogen von
willebrand faktori serotonin,endotelial tiklanishda o’sish omillari chaqiradi
(PDGF, TGF-b)
Gemopoez_
qon elementlarining rivojlanish manbalari qon hujayralari qizil
ilikdagi pluripotent gematopoetik ildiz hujayralaridan rivojlanadi.Bu jarayon –
gemopoez
deb
ataladi.
Gistalogik
jihardan
bu
jarayon
eritropoez,granulotsitopoez, limfopoez kabi alohida yo’nalishlarga ega. Har bir
yo’nalishning regulyatsiyasi sitokinlar va gematopoetik o’sish omillari orqali
boshqariladi. Masalan eritropoetin – bu eritrotsitlar differensiasini
rag’batlantiruvchi asosiy omildir.
Qonning organizmdagi intersistemikfunksiyalari qon faqat moddalar tashuvchi
emas, balki organizmda sistemalar aro integratsiyani ta’minlovchi markaziy
elementdir. U :
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
245
Synapses:
Insights Across the Disciplines
•
Axborot tashuvchi (garmonlar, neyromediatorlar)
•
Himoya qiluvchi (immunologik barqarorlik)
•
Reparativ (jarohat joyida regeneratsiyani rag’batlantirish)
•
Termoregulyator (harorat muvozanatini saqlash) funksiyalarini bajaradi. Qonning
har bir komponenti organizmda muvozanat – gomeostazni saqlashda faol
qatnashadi.
Xulosa:
Qonning gistalogik jihatdan murakkab va ixtisoslashgan to’qima bo’lib
, uning har bir elementi evolyutsion mukammalikka ega. Qonning
harakatchanligi, interaktivligi, va Adaptiv imkoniyatlari uni tananing har bir
sistemasiga bevosita bog’liq qilib qo’yadi. Gistalogik tahlillar orqali qonning
nafaqat diagnostik, balki prognostik ahamiyatini ham aniqlash mumkin. Shu bois
gistalogiyada qonni o’rganish – bu faqat bir to’qima emas, balki butun organizmni
idrok etish yo’lidir.
Nol rezus-faktor (Rh-omil)li «oltin qon» sayyoradagi eng kam uchraydigan
qondir
1961 yilgacha butun dunyo olimlari nol Rh-omilga ega bo‘lgan barcha embrionlar
bachadonda nobud bo‘lishiga ishonishgan. Bugungi kunga qadar garchi ular ko‘proq
bo‘lsa-da, dunyoda bunday qonning XVII asrga qadar insoniyat qon haqida juda noaniq
tasavvurlarga ega edi. 1628 yilda ingliz shifokori va anatomi Uilyam Garvey insondagi
qon aylanishini kashf etdi. Ko‘p o‘tmay, qon quyish bo‘yicha birinchi urinishlar amalga
oshirildi, muvaffaqiyatsiz tajribalar hayvonlar va odamlarning o‘limi bilan yakunlandi.
Taqiqlarga qaramay, ba’zida hayotni saqlab qolish uchun qon quyish qo‘llanilib
kelingan. 1815 yilda akusher Jeyms Blundell tug‘ruqdan keyingi qon ketishidan aziyat
chekkan bemor hayotini aynan shu usul yordamida saqlab qoldi. Avstriyalik shifokor va
biokimyogar Karl Landshtayner qonning turlarini aniqlaganigacha qon quyish 1901
yilgacha noqonuniy bo‘lgan. 1909 yilda Landshtayner o‘z ishining natijalarini e’lon
qildi va dunyoni 1, 2, 3 va 4 - to‘rtta qon guruhi bilan tanishtirdi. Ushbu kashfiyot uchun
olim 1930 yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.(Internet Ma’lumoti)
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
246
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A., Sharipov T.T.
Gematologiya: Qon tizimining tuzilishi va funksiyasi
.
– Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2018. – 312 b.
2.
Garkavi L.D., Markov V.P.
Qon hujayralarining morfologiyasi va fiziologiyasi
. –
Moskva: Medicina, 2019. – 480 b.
3.
Nazirov B.T., Qodirov S.I.
Qon tizimining gistologik strukturalari va ularning
funksiyalari
. // Tibbiyotda zamonaviy yo‘nalishlar. – 2021. – №3(7). – B. 112–
115.
4.
Tortora G.J., Derrickson B.
Principles of Anatomy and Physiology
. – Hoboken:
Wiley, 2017. – 1232 p.
5.
Reiss S., Dallman M.
Hematopoiesis: A Review of Blood Cell Formation and
Development
. – New York: Springer, 2020. – 349 p.
6.
Kovalchuk V.M.
Qonning gistalogik tuzilishi va morfofunksional xususiyatlari
. –
Tashkent: Fan va Texnologiya, 2018. – 278 b.
7.
Tanaka M., Makino A.
Hematopoietic Stem Cells and Their Development
. –
Cambridge: Cambridge University Press, 2020. – 254 p.
8.
MedlinePlus. “Hematology: Blood Cell Formation and Function”. U.S. National
Library of Medicine.
9.
World Health Organization (WHO).
Blood and Blood Disorders: Classification
and Diagnostic Criteria
. – Geneva: WHO Publications, 2022.
10.
Mayo
Clinic.
“Hematopoiesis
and
Blood
Cell
Development”.
11.
Aliyev A.T., Mavlonov D.T.
Qon tizimi va uning gistologik va morfofunksional
tuzilishi
. // Tibbiyot fani yangiliklari. – 2019. – №4. – B. 58–62.
12.
Zhdanova E.V.
Qon tizimining immunologik va morfologik tahlili
. – Moskva:
Akademiya nashriyoti, 2021. – 390 b.
