SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
298
Synapses:
Insights Across the Disciplines
TIBBIYOT TERMINOLOGIYASIDA BA’ZI LOTINCHA ATAMALAR
KELIB
CHIQISHINING METАFORIK XUSUSIYATLARI
Mamarajabоva Dilbar Allanazar qizi
Termiz iqtisоdiyоt va servis universiteti
2-bоsqich magistranti
Abstract:
Ushbu maqоlada tibbiyot terminalogiyasida bazi lotincha atamalar kelib
chiqishining metaforik xususiyatlari, tibbiyоtga оid terminlarning lingvistik
xususiyatlari, о`ziga xоsligi, tarjima mexanizmi haqida ma’lumоtga ega bо’lishingiz
mumkin.
Kalit sо’zlar:
lingvоpragmatika, pragmatika, tilshunоslik, termin, atama, metоd,
chet tili, nutq, til vоsitalari, matn, оg‘zaki nutq, lingvistika, tarjima, xususiyat,
mexanizm, abbrevatsiya, metafora va bоshqalar.
Lotin tili — tibbiyot mutaxassisligini o‘qitishning ajralmas elementi bo‘lgan
kasbiy yo‘naltirilgan fan. Tibbiy atamalar lotin tilida ishlatiladigan ko‘plab metaforalar
bilan ajralib turadi. Ular atrofdagi voqelikni, uning milliy, ijtimoiy va kasbiy farqlarini
his qilishning umuminsoniy qoidalarini aks ettiradi.
Tibbiyot terminologiyasi butun tibbiyot tarixi davomida yaratilgan va tibbiyot fani
bilan parallel ravishda rivojlanishda davom etmoqda. Har bir mutaxassis,
mutaxassisligidan qat’i nazar, doimiy ravishda yangilanib turadigan va yangi yaratilgan
professional tildan to‘g‘ri foydalanishi va muayyan atamalarning paydo bo‘lishini
belgilaydigan qoidalar va qonunlarni
tushunishi kerak. Har qanday mamlakat tibbiyot xodimlari o‘z ona tili asosida
paydo bo‘lgan atamalar bilan bir qatorda qadimgi yunon va lotin tillari asosida paydo
bo‘lgan ko‘plab xalqaro, umume’tirof etilgan atamalardan foydalanadilar. Ushbu
atamalar tabiatan universal bo‘lib, umumiy foydalanishga kirgan va ularning millatidan
qat’i nazar, mutaxassislar uchun tushunarli. Bunday xalqaro atamalar har qanday
davlatda, shu jumladan, Rossiyada hamda ispan tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda
tibbiyot fanining asosiy fondini tashkil qiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
299
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Tibbiyot terminologiyasida keltirilgan semantik o‘zgarishlar bu borada
ko‘rsatkichdir. Tibbiyotda metaforik atamalarning mavjudligi, inson tanasi tuzilishining
o‘zi atrofdagi voqelik bilan assotsiativ aloqalarni va metaforik nomlarning paydo
bo‘lishiga yordam beradigan tarzda yaratilganligi bilan oqlanadi. Ma’lumki, metaforik
atamalarni yaratish uchun asl ma’nodan sezilarli darajada farq qiladigan yangi semantik
ma’no va aniqlikka ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan obyektva hodisalar ishlatiladi.
Tibbiy terminologiyada metaforik uzatishning odatiy rus tilidagi modellari
qo‘llaniladi. Taqqoslash, bu – asosan, obyektlarning vizual tavsiflaridir
(konfiguratsiyasi, o‘lchamlari, rang berishi). Tibbiyot terminologiyasining metaforik
tizimi an’anaviylik va dinamizmni birlashtiradi:
membrana
(oyoq-qo‘llar),
palatum
(tanglay)
yoki
brachium (yelka).
Kuzatishlarimizga ko‘ra, tibbiy terminologiyada eng
keng tarqalgani — tovush belgilariga ega bo‘lgan zoomorfik metafora bo‘lib, ular
hayvonot dunyosiga xos bo‘lib, shartli ravishda odamning jismoniy holatiga o‘tadi va
turli alomatlar va kasalliklar tavsifida uchraydi:
sichqonning chiyillashi, xirillashi,
mushuk
yig‘lash
sindromi
va boshqalar. Qushlar, yashash joylari va hasharotlar nomlari
ham tibbiyot terminologiyasida keng
assotsiativ sferaga ega:
g‘oz terisi, qush yuzi, baliq og‘zi
va boshqalar. Taqdim
etilgan metaforalar yangi ma’no kasb etadi. Keyingi guruh antropomorfik metafora
bo‘lib, uning manbayi – odamlarning fiziologik xususiyatlari, tana a’zolarining nomlari
va tirik organizmning xususiyatlari. Antropomorfik metaforalarga individ tanasining
qismlari va hayvonlar tanasining, ularning ichki a’zolarining nomlarini aks ettiruvchi
atamalar kiradi:
laringeal qorincha,
egarning orqa qismi va boshqalar.
Tibbiy atama ixcham, aniq va bir ma’noli bo‘lishi uchun uni tuzishda quyidagi
talablarga rioya qilish kerak: adekvatlik (uning mazmuni ushbu obyekt haqidagi
zamonaviy ilmiy bilimlarga mos kelishi kerak); aniqlik (tarkibiy tushuncha o‘z
mazmuni va ko‘lami bo‘yicha berilgan terminologiya tizimining boshqa
tushunchalaridan keskin farq qilishi kerak); yagona ma’noga egalik (har qanday atama
faqat bitta tushunchaga mos kelishi kerak, har qanday tushuncha faqat bitta atamaga mos
kelishi kerak).
Tibbiyotga oid terminologiya:
1) elementlarning xilma-xilligi:
morbus, i m — enfermedad — kasallik;
concrementum; lithus, i m — cálculo — vena tomiri toshi;
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
300
Synapses:
Insights Across the Disciplines
proctologus, i m — proctólogo — to‘g‘ri ichak kasalliklari bo‘yicha
mutaxassis;
phthisiater, tri, m — tisiólogo
— kasalliklar va sil kasalligining oldini olish
bo‘yicha shifokor-mutaxassis;
gastralgia, ae f — dolor estomacal; gastralgía — oshqozon og‘rig‘i;
cardiopathia, ae f — cardiopatía — umumiy yurak kasalligi;
lupus vulgaris, lupi vulgaris m — lupus — vulgaris qizil yuguruk
;
2) kasalliklarning oldini olish, diagnostika qilish bilan bog‘liq jarayonlar,
hodisalar, bemorlarni tekshirish va davolash usullari:
leucocytus, i m — leucocito — oq qon hujayralari;
laryngitis, itidis f — laringitis;
angina laríngea — halqumning yallig‘lanish kasalligi
;
osteomielit, itidis f — osteomelit — suyak iligining yallig‘lanishi
;
pnevmoniya, ae f — pnevmoniya — o‘pkaning yallig‘lanishi;
xondrogenez, f — concreción — haftaga tushadigan to‘qimalarda toshlar hosil bo‘lishi;
gastroptoz, f — gastroptoz — oshqozon prolapsasi;
3) operatsiyalarning nomlari, tekshirish va davolash usullari, tibbiy
asboblar, jihozlar:
xoletsistektomiya, ae f — koletsistektomiya — o‘t pufagini olib tashlash;
stomatoskopiya, ae f — estomatoskopiya — og‘iz bo‘shlig‘ini maxsus optic asboblar
yordamida tekshirish;
gemostaz, f — gemostaz — qon ketishining to‘xtashi/to‘xtab qolishi;
pnevmoliz, f — separación de la luz a partir de los tejidos adyacentes — o‘pkaning
qo‘shni to‘qimalardan ajralishi;
blefarotomiya, ae f — blefarotomiya — ko‘z qovog‘ining kesilishi;
rhinoplastica, ae f — rinoplastia — burunning plastik jarrohligi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
301
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ushbu misollar lotincha tibbiyotga oid atamalar nomlarining ispan tilining
tibbiyotga oid atamalari bilan va transliteratsiya qilingan imloni hisobga olgan holda rus
tilidagi tibbiyotga oid terminologiya bilan deyarli to‘liq fonetik mos kelishini ko‘rsatadi.
Ispan tibbiy lug‘atini yozishga kelsak, ispan tili grammatikasini yozish qoidalariga rioya
qilish bilan bog‘liq o‘zgarishlarni kuzatish mumkin. Masalan: ispan tilida lotin tilidan
farqli ravishda ae, oe, th, rh, ch, ph digraflari mavjud emas. Yozishda ular mos ravishda
a, e unlilari va
t, r, j, f
undoshlari bilan almashtiriladi.
Shuningdek, logiya, opiya/opsiya, ektomiya, stomiya, tomiya, patiya, grafiya,
termiya, trofiya, foniya va boshqalar kabi tibbiyotga oid yakuniy atama elementlarida
stress, qoida tariqasida, ía diftongiga tushadi va shunga mos ravishda, grafik urg‘u bilan
yozilgan. Ammo barcha tibbiyotga oid atama elementlari oxirgi bo‘g‘inga -ía diftongi
bilan urg‘u qo‘yish qoidasiga amal qilmaydi. Shunday qilib, lotincha tibbiyotga oid
yakuniy atama elementi
-rrhaphia
, tikish jarayonini bildiradi
(glossorrhaphia
— tilni
tikish) ispan tilida so‘nggi bo‘g‘inga (glosorrhafia) urg‘u bilan rrafia sifatida eshitiladi.
Yana bir keng tarqalgan misol “davolash” degan ma’noni anglatuvchi element therapia
atamasi bo‘lib, asosiy urg‘u ushbu elementning “davolash (bilan)” ma’nosida
ishlatilishiga qaratilgan. Ispan tilida, odatda -ía tugashiga qaramay, so‘zdagi urg‘u oxirgi
bo‘g‘inga tushadi va shunga mos ravishda u grafik urg‘usiz yoziladi. Masalan:
balneoterapiya – suv protseduralari (vannalar) bilan davolash, kinesiterapiya - fizika
terapiyasi, ya’ni harakat terapiyasi (kinesia — harakat, jismoniy faoliyat).
Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shubhasizdir, chunki zamonaviy dunyo tibbiyot
xodimi kasbiy mavzuda muloqot qilishda lotincha atama va metaforalarning 60% dan
ortig‘ini ishlatadi. Bularning barchasi lotin tilining lug‘at va so‘z yasalish
imkoniyatlaridan faol foydalanish hisobiga fanning barcha turlaridagi iboralar to‘ldirilib
borilganligi bilan bog‘liq.
Etimologik kuzatishlar asosida atamalarning 5 ta asosiy guruhi taqdim etildi: rang
turlariga asoslangan atamalar; hayvonlar tasvirida shakllangan zoomorf atamalar;
muayyan harakatga asoslangan atamalar; antic mifologiyadan ismni o‘z ichiga olgan
atama-mifologizmlar, shuningdek, Аnthrax (kuydirgi)
“sibir yarasi”
— yunoncha:
anthrax “
ko‘mir”
, bu
“teri kuydirgisi”
— terining qaynashga o‘xshash jarohati bo‘lib,
oxir-oqibat qora ko‘mir markaziga ega bo‘lgan yarani hosil qiladi” deb izohlanadi tashqi
belgilarning o‘xshashligiga asoslangan atamalar.
1. Rang turlariga asoslangan atamalar.
Asosan, bu atamalar guruhi teri kasalliklari
nomlari bilan ifodalanadi, buning natijasida terining tuzilishi va rangi o‘zgaradi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
302
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Cyanosis (siyanoz) “siyanoz”
— terining mavimsi – qizil rangi, terining va
shilliq pardalarning ranglanishi – yunon tilidan kyaneos “
to‘q ko‘k”.
Xanthoma
sarg‘ish rangga ega fibroma — yunoncha xanthos “sariq”.
Melaena “melena”
— qizilo‘ngach, oshqozon va yuqori ichaklarda
qon ketish paytida shakllanmagan qora najasning chiqishi — yunoncha.
melaina “qora”.
Leykoderma
— teridagi oq dog‘lar — yunoncha leykos
“oq”
va derma
“teri”.
Eritema “eritema”
— dermis tomirlarining kengayishi natijasida yuzaga keladigan
terining cheklangan qizarishi erithros
“qizil”.
Cirrhossis “tsirrozi”
— alomatlardan biri shundaki, jigar qizil rangga
ega — yunoncha
kirrhos sariq, qizil
.
2. Hayvonlar tasvirida shakllangan zoomorf atamalar.
Tibbiyotga oid
terminologiyada zoomorf atamalarning mavjudligi
hayvonlarning qismlari va organlari
bilan o‘xshashliklar aniqlanganda,
inson tanasini tabiatning bir qismi sifatida
konsepsiyalash haqida gapirishga
imkon beradi.
Pectus carinatum “tovuq ko‘kragi”
– raxitik ko‘krak – latdan.
pektus “ko‘krak” va karina “qushlarda kiel” .
Leontiasis “Leontiaz” – yunoncha moxovli bemorning yuzini sherga
o‘xshash tasviri – yunoncha leon “sher”.
Scrofulosis ‘scrofula’
– bachadon bo‘yni limfa tugunlarining tuberkulyoz yallig‘lanishi,
bo‘yin cho‘chqaga o‘xshab qalin va bema’ni bo‘lib qoladi. Scrofa ‘
cho‘chqa’
.
Ichthyosis
— terining g‘ayritabiiy keratinizatsiyasi, teri tarozi ko‘rinishini oladi —
yunoncha ichthyos
“baliq”.
Tashqi belgilardagi o‘xshashlikka asoslangan metafora atamalar
guruhi.
Xususan, bu toifa teri kasalliklariga tegishli.
Carbunculus
— soch follikulalari va yog‘ bezlari guruhi atrofidagi teri
va teri osti
to‘qimalarining o‘tkir yiringli-nekrotik yallig‘lanishi;
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
303
Synapses:
Insights Across the Disciplines
yiringli yallig‘lanish bosqichida infiltrat markazida qora nekroz zonasi hosil
bo‘ladi,
bu lotincha, karbo “ko‘mir” dan deminitivdir.
Hordeolum
— “Ko‘z qovog‘idagi arpa” — kirpikning soch follikulasining yoki Zeiss
yog‘ bezining o‘tkir yiringli yallig‘lanishi bo‘lib, u kiprik lampochkasi yaqinida
joylashgan “arpa” lotincha “hordeum” dan deminitivdir.
Ascites “assit”
— qorin bo‘shlig‘ida erkin suyuqlikning to‘planishi — yunoncha ascos
“suyuqlik sumkasi”.
Cysta “kist”
— to‘qimalar yoki organlardagi patologik bo‘shliq; yunon tilidan —
pufakchaga o‘xshaydi, kystis “qabariq”.
Diphtheria
— difteriya; agar difteriya orofarenksga ta’sir qilsa, u holda krup rivojlanishi
mumkin — difteriya plyonkasi va shish bilan havo yo‘llarining bloklanishi — yunoncha
difteriya “teri, plyonka, kiyingan teri”.
Typhus “tifi”
— o‘tkir siklik antroponotik infeksiya; boshqa yunonchadan yuqori isitma
va intoksikatsiya fonida ruhiy kasalliklar bilan birga tifos “tutun, tuman, ongning
bulutlanishi”.
Tophus “tof”
— teri osti to‘qimalarining patologik siqilish o‘choqlarining umumiy nomi
“lotindan tofus “g‘ovakli tosh” .
Xulosa qilib aytganda Tibbiy terminlarning o‘ziga xos xususiyatlari,
klassifikatsiyasi va morfologik tahlili tibbiyot sohasida aniq va samarali muloqotni
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Tibbiyot terminologiyasi murakkab va ko‘p qirrali
bo‘lib, u turli sohalarga, jumladan anatomik, klinik va farmatsevtik terminlarga
bo‘linadi. Har bir klassifikatsiya o‘z ichiga turli xil terminlarni oladi va ularning
qo'llanilish kontekstiga qarab farqlanadi.
Tibbiy terminlarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning aniq va maxsus ma’nosida,
shuningdek, terminlarning ko‘p ma‘noliligi va sinonimligi kabi jihatlarda namoyon
bo‘ladi. Tibbiy terminlar ko‘pincha lotin va yunon
tillaridan olingan bo‘lib, bu ularning strukturasida murakkablik va maxsus
ma’nolarni ifodalash imkonini beradi. Morfologik tahlil esa terminlarning tuzilishini va
ularning komponentlarini o‘rganishga yordam beradi, bu esa tibbiyot mutaxassislariga
yangi terminlarni tushunish va qo‘llashda yordam beradi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
304
Synapses:
Insights Across the Disciplines
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI.
1. Ольга Сергеевна Ахманова: очерк жизни и науч. творчества. М.: КомКнига,
2007. 206 с.
2. Ахманова O.С. : очерк жизни и науч. творчества. М. : Ком Книга, 2007. – С. 206.
3. Лейчик В.М. Терминоведение: Предмет, методы, структура. Изд . 2-е, испр и доп
М : Ком Книга, 2006.
4. Новодра́нова.В.Ф Именное словообразование в латинском языке и его
отражение в терминологии. – М.: Языки русской культуры, 2008 /Серия: Studia
philologica/. – 328 с. – ISBN 978-5-9551-0282-5
5. Barbara Janson Koen (muallif). Lippincott Williams and Wilkins; Tibbiyot
terminologiyasi: tasvirlangan qo‘llanma. 7-nashr (2016 yil 27 yanvar).
6. Э. Дрезен; За всеобщим языком. (Три века исканий) / С предисл. академика Н.
Я. Марра; Главнаука НКП РСФСР. – Москва; – Ленинград: Гос. изд-во, 1928 (Л. :
тип. Печатный двор). – 269 с.
7. Реформатский А. А. Введение в языковедение: Учебник для вузов. – М., 1947. –
544 с.
8. Florenskiy.P.A., Tatarinov.V.A. Termin / P. – M.: Moskovskiy Litsey, 1994. – S.24.
9. Bolliyev.M.N, Lotin tili va tibbiyot terminologiyasi – Тoshkent: Ilm ziyo, 2005. –
256 b.
