SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
350
Synapses:
Insights Across the Disciplines
INGLIZ TILIDA TINGLAB TUSHUNISH BILAN BOG’LIQ
MUAMMOLARNI BARTARAF ETISH HAMDA TINGLAB TUSHUNISH
MAHORATINI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI
Rustamjonov Ma’zurbek Navro’zjon o’g’li
Samarqand Davlat Chet Tillar Instituti talabasi
Ilmiy rahbar:
Sattorova Dildora Ikromboyevna
WAYS TO ELIMINATE PROBLEMS RELATED TO LISTENING AND
COMPREHENSION IN ENGLISH AND TO DEVELOP LISTENING SKILLS
Rustamjonov Ma’zurbek Navro’zjon o’g’li
Student of Samarkand State Institute of Foreign Languages
Scientific supervisor: Sattarova Dildora Ikrombayevna
Annotation:
This article examines students’ listening problems and the factors
that lead to students’ comprehension related difficulties. This article also provides
instructions on the importance, tasks and goals of listening comprehension skills in
teaching foreign languages, especially English, and what to pay attention to its
formation.
Key words:
listening comprehension, modernized textbooks and manuals,
listening materials, podcasts and subtitres.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada talabalarning eshitish muammolarini o’rganish va
talabalarning eshitish bilan bog’liq bo’lgan qiyinchiliklariga olib keladigan omillar
bayon etiladi. Shuningdek, ushbu maqolada xorijiy tillarni, xususan, ingliz tilini
o’qitishda tinglab tushunish ko’nikmasining ahamiyati, vazifalari va maqsadlari, uni
shakllantirishda nimalarga e’tibor qaratish kerakligi bo’yicha ham ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar:
tinglab tushunish, zamonaviy darsliklar va o’quv materiallari,
eshitish materiallari, podkastlar va matnli materiallar.
KIRISH
Inson tinglab tushunish orqali atrofidagi boshqa shaxslardan juda ko’p axborotlar
oladi. Bugungi kunda xorijiy tillarni o’rganishda zamonaviy metodik yondashuvlarga,
asosan, tinglab tushunish ko’nikmasi eng muhim ko’nikma hisoblanmoqda. O’tgan
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
351
Synapses:
Insights Across the Disciplines
asrning 60-yillariga kelib, tinglash nutq faoliyatining bir turi sifatida atroflicha
tadqiq etila boshlangan. O’sha vaqtga qadar tinglashga gapirishning uzviy qismi sifatida
qarab kelinar edi. Vaqt o’tgan sayin ushbu holat sekin-asta inqilobiy o’zgarishlar bilan
bugungi kungacha davom etib keldi. Hozirda global dunyoda til bilish darajasini
namoyon etuvchi turli yo’sindagi imtihonlar bo’lib, yoshlar shu imtihon orqali
sertifikatlarga ega bo’lishmoqda. Jumladan, IELTS – xalqaro til bilish sertifikati, yoki
bo’lmasa mamlakatimizda ayni vaqtda eng keng tarqalgan Multilevel imtihonlarini
oladigan bo’lsak, ularning asosida ham o’rganuvchi yoshlarda tinglab tushunish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ayni ushbu yo’nalishni ham yoshlar orasida keng
targ’ib etgan holatda, ulardagi mavjud muammolarni hal etishga yordam berish muhim.
Tinglash ko’nikmalarini o’rgatishning zamonaviy samarali usullari hamma narsani o’z
ichiga oladi, masalan, interaktiv mashqlardan tortib multimedia resurslarigacha.
Tinglash qobiliyati eng yaxshi va eng tez o’rganish mumkin bo’lgan qobiliyat sanaladi.
Chunki o’rganishga birozgina ko’proq e’tibor qaratilsa u oddiy va qiziqarli tadbirlar
orqali yaxshilanadi va yakunida yaxshi natijalarga olib keladi.
METODOLOGIYA
Ilmiy taraflama masalaga yondashuv qiladigan bo’lsak, xorijiy tilllarni tinglab
tushunishda bir qancha omillar to’sqinlik qilishi mumkin: nutqning tezligi, tilning ichki
funksiyalari va mavjud lug’atning murakkabligi, vaqti-vaqti bilan diqqatni jamlash yoki
eshitishning buzilishi kabi holatlar kuzatilishi ehtimoli mavjud.
Shu o’rinda asosiy muammolarga to’xtalib o’taylik:
➢
Nutq tezligi:
Hozirda ko’plab til o’rganuvchilar ingliz tilida gapirilayotgan nutqning tezligi
sababli matnni to’liq anglay olmaydi. Nutq davomida nima haqida gap ketayotganini
idrok qilgunicha, ancha vaqt o’tib ketadi. Tabiiy inglizzabon mamkalatlar nutqida
so’zlar odatda, qisqargan holatda og’zaki nutqda ishlatiladi, bunday holatda og’zaki
nutqda bir qancha so’zlar bir-biriga ulanadi va ba’zan harflar yoki so’zlar tushib qolishi
mumkin.
Masalan, “I want to describe” – “I wanna describe” (tovush tushishi); “Do it now” –
“Do-v-it now” (tovush tushirilishi) tarzida og’zaki nutqda talaffuz etilishi kuzatiladi.
➢
Lug’atning murakkabligi:
Tinglab tushunish uchun berilgan maxsus matnlarida murakkab bo’lgan va
notanish so’zlar uchraydi. Hamda ushbu jarayon o’rganuvchilarga tinglash va uni
tushuna bilish mobaynida atroflicha muammolarni keltirib chiqaradi. Agar unda ma’lum
so’zlar bo’lsa, o’quvchilar sinonim – ma’nodosh so’zlar orqali javobga yaqin kelishlari
mumkin. Bundan tashqari, aytish mumkinki, yurtimiz turistik markazlarga ega
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
352
Synapses:
Insights Across the Disciplines
davlatlardan biri hisoblanadi. Shunday ekan, ko’plab xorijiy mehmonlar oqimi
yildan yilga oshib borishi odatiy holat deb ham aytish mumkin. Bunday holatda, “native
speakers” ya’ni ingliz tili asosida muloqot qiluvchi mamlakatlardan turistlar ko’pincha
yurtimiz turistik markazlari mehmoni bo’lishadi. Ular esa asosan, ingliz tilida mavjud
mashhur “idioms” ya’ni idiom ava frazalaridan foydalanish holatlari ko’p uchraydi. Shu
kabi vaziyatlarda ham o’ylash mumkinki, tinglovchi insonlarda turli muammolarni
keltirib chiqarishi mumkin. Jumladan, tarjimonlarda og’zaki nutqda ishlatilgan fraza
yoki idiomani so’zma-so’z tarjima qilishda xatolik yuzaga kelishi mumkin. Bilamizki,
ingliz tilida idioma yoki har xil davlatlarda turli hazillarning “joke” (ingliz tilida) alohida
o’zining maxsus ma’nosi mavjud, ularni tushunish uchun so’zma-so’z tarjima qilish esa
suhbatdosh bilan muloqotda katta bir muammoni keltirib chiqarishi haqiqatga yaqin
hisoblanadi. Negaki, ba’zi mamlakatlarda keltirilgan hazillarni muloqotda ko’p ham
ishlatmasliklari ham mumkin. Bundan tashqari, shu kabi holatdan qochish uchun
o’rganuvchi inson kontekstlar orqali o’rganishi ham mumkin, hamda video yoki
podkastlar orqali tinglagan idiomasini oddiy tarzda emas, balki uni yozib olishi va uni
o’z nutqida ko’proq takrorlashi ham juda ham yaxshi ta’sir ko’rsatadi.
Shuningdek, o’rganilayotgan jumlalarni keyingi suhbat jarayonlarida ham qo’llab
ko’rish, albatta, ularga ancha foydali bo’lib, o’zlarida ham tinglashda ancha yutuqqa
erishishlariga sabab bo’ladi. Ushbu jarayon esa ularda tinglash ko’nikmasiga nisbatan
qiziqish uyg’otib, shu bilan bir qatorda, o’ziga xos motivatsiya uyg’otishi va yoshlar
o’rtasida tinglab tushunish qobiliyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
➢
Tinglashning uzoq davom etishi va uzunligi:
Talabalar uzoq davom etuvchi tinglash mashqalarida ko’pincha, chalg’ish
holatlari kuzatilib, berilgan topshiriqqa nisbatan, konsentratsiyani yo’qotib qo’yishadi.
Ayni shu holat ularda diqqatni bir joyga jamlashda turli muammolarni yuzaga keltirib,
fikrning buzilishiga sabab bo’ladi. Ayrim holatlarda, qisqa davom etuvchi tinglash bilan
bog’liq audioparchalar talabalarning tinglab tushunishlarini osonlashishiga imkon
beradi va nisbatan qiyinchilikni kamaytiradi.
Shuning asnosida, yosh o’rganuvchilar uchun dastlab, boshlang’ich darajadagi
audiomatnlar (GRADED LISTENING) soddalashtirilgan holatda leksikaga va
talaffuzga ega bo’lib, o’quvchilar uchun tushunarli bo’ladi. Bu orqali esa tizimli tarzda
ularni tinglab tushunish mahoratini oshirib boorish imkonini beradi. Keyinchalik esa
to’g’idan to’g’ri muloqot va suhbatlarga kirishish yaxshiroq bo’ladi. Shu bilan bir
qatorda, subtitrli audiomateriallar va videolar tomosha qilgan holatda ham eshitish
mahoratini kuchaytirish mumkin. Jumladan, inglizcha subtitrli kino yoki videolar orqali
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
353
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ham eshitilgan hamda ko’rilgan materiallar o’zaro bir-birini to’ldiradi. Bu
jarayon nafaqat, lug’atni, balki talaffuzni ham mustahkamlashga bevosita yordam
beradi.
Shuningdek, kunlik reja bo’yicha har kuni yangi so’zlar, iboralar va ularning
talaffuzini eshitish orqalin yodlash ham tinglab tushunishga ijobiy ta’sir qiladi. Ya’niyki,
berilayotgan audiomatnlarda keluvchi notanish so’zlar ham asta-sekinlik bilan
ma’nodosh so’zlari qatori yodga tushishi oydinlashadi. Yana bir muhim omillardan biri
sifatida aytib o’tish ham mumkinki, ayni vaqtda internet eng keng tarqalgan zamonda
yashamoqdamiz, hamda hozirda bir qator ijtimoiy tarmoq vositalari orqali biz
o’quvchilarni yanada eshitish salohiyatlarini oshirish imkoniyatiga egamiz. Masalan,
BBC Learning English va VOA Learning English kabi qulay bo’lgan platformalar orqali
keraklicha hamyonbop va bepul podkastlarni yuklab olishimiz, shu bilan bir qatorda,
ularni sabr bilan tinglagan holatda eshitish imkoniyatini oshirish imkoniyati mavjud.
Ushbu platformalarda har bir darajadagi o’rganuvchi yoshlar uchun mos bo’lgan kerakli
materiallar joylangan. Eng qulay tomoni shundaki, ushbu audio materiallarni
tinglovchilar bemalol yo’lda yoki biron bir transport vositasida ketayotganda, yoki
bo’lmasa muhim bir jismoniy ish bilan shug’ullanayotgan bir vaqtda tinglasa bo’ladi.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish kerakki, ushbu maqolada tinglab tushunish
qobilIyatini rivojlantirish uchun yuqorida bir nechta metodlar va ko’rsatmalar berildi.
Tinglab tushunish ko’nikmasi - bu amaliyot orqali rivojlantirilishi kerak bo'lgan
murakkab mahorat. O'qituvchilar o'z shogirdlariga tinglash jarayonlari va uning amaliy
tomonlari haqida fikrlash imkoniyatini berishlari kerak. Ingliz tilida tinglab tushunish
bilan bog’liq jarayonlarda o’qituvchining o’rni muhim hisoblanadi. Chunki, u tinglash
jarayonida ham o’quvchilarga yo’l-yo’riq (Direction) ko’rsatishi hamda ularni turli
yo’llar bilan rag’batlantirish jarayonlarini tashkil etishda ishtirok etishi muhim sanaladi.
Tinglab tushunish mahorati chet tilini mukammal o‘zlashtirishda muhim o‘rin tutadi.
Mazkur ko‘nikmani rivojlantirish uchun sabr-toqat, strategik yondashuv va doimiy
amaliyot talab etiladi. Yaxshi rejalashtirilgan tinglab tushunish mashqlari orqali har
qanday o‘rganuvchi bu ko‘nikmasini samarali tarzda rivojlantirishi mumkin. Muhimi —
xatolardan cho‘chimaslik va o‘z ustida tinimsiz ishlashdir.
REFERENCES
1.
Rustamjonov M.N. “ingliz tilini yoshlarga o’qitish jarayonida yangicha va
zamon talabiga mos texnologiyalar va pedagogik vositalardan foydalanish”.
(2025)
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
354
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2.
МШ
Бахриддинова. Роль художественного текста в обучении иностранному
языку как источника культурной информации. Xorijiy lingvistika va
lingvodidaktika Foreign Linguistics and …, 2023
3.
U Normuhammad. Biografik Asarlar Tarixi Yoxud Moziyga Bir Nazar. Miasto
Przyszłości 55, 279-280, 2024
4.
I. S. P. Nation and J. Newton, “Teaching ESL/EFL Listening and Speaking”
(Routledge: New York, 2009)
5.
AK Uchkunovich. Mastering the art of writing: skills, strategies, and success.
Creativity and Intellect in Higher Education: International Scientific …, 2023
6.
MS Bakhriddinova. Advantages and disadvantages of using authentic text.
International conference on educational innovations and applied sciences, P …,
2022
7.
Goh, C. “Teaching Listening in the Language Classroom”. Singapore: SEAMEO
Regional Language Centre. (1999)
8.
NX Ubaydullayev. The depiction of the image of a creative person in
autobiographical inscriptions. Current research journal of philological sciences
2 (07), 36-39, 2021
9.
Anderson, A., & Lynch, T. “Listening”. Oxford University Press. (1988).
10.
Brown, H. D. “Principles of Language Learning and Teaching” (5th ed.).
Pearson Longman. (2007)
11.
ZBM Gulnora Ulashevna Ochilova. The importance of teaching and learning
vocabulary. International Scientific Research Journal (WoS), 1029-1033, 2022
12.
Herbert J. Walberg, “Teaching speaking, listening and writing” (IAE
Educational Practices Series. (2004)
13.
U Normuhammad. A look at the history of biographical works or moses.
International Journal of Pedagogics 4 (12), 232-234, 2024
14.
OG Ulashevna. A Brief History of Study of Kinship Terms. AMERICAN Journal
of Language, Literacy and Learning in STEM Education 4 …, 2024
15.
D Sadullaeva, M Bakhriddinova. Learning culture through literary text.
International Conference exploring global perspectives in language teaching …,
2024
16.
GU Ochilova. Teaching vocabulary to english for specific purposes (esp) students
using communicative language teaching. Colloquium-journal, 57-58, 2021.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
355
Synapses:
Insights Across the Disciplines
17.
Чуканина,
Д. Б., & Хакимов, М. Р. (2016). использование видео и аудио педагогических
технологий в изучении иностранного языка. Ученый XXI века, 55.
