Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Artificial Intelligence as a Subject and Tool of Creation:
Technical and Legal Aspects
Guzal KHUSENOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This thesis analyzes the legal status of creative products
generated by artificial intelligence, particularly focusing on
their assessment within the framework of copyright law. The
study examines issues of mandatory labeling for AI-generated
content, personal data protection, and copyright safeguards
based on the existing regulatory framework in the legislation of
the Republic of Uzbekistan, as well as the newly proposed draft
law "On Artificial Intelligence." Furthermore, drawing from
real-world scenarios in international practice, judicial
precedents, and experiences of other countries, the thesis
argues for the legal status of artificial intelligence as a tool
rather than a creator.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp593-600
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
artificial intelligence,
copyright,
creative work,
labeling,
AI as a tool,
international practice.
Sun’iy
intellekt ijod subyekti va vositasi sifatida: texnik va
huquqiy jihatlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sun’iy intellekt,
mualliflik huquqi,
ijodiy mahsulot,
markirovka,
AI vositasi,
xalqaro amaliyot.
Mazkur tezisda sun’iy intellekt vositasida yaratilgan ijodiy
mahsulotlarning huquqiy maqomi, xususan, mualliflik huquqi
doirasida baholanishi tahlil qilingan. O‘zbekiston Respublikasi
qonunchiligidagi mavjud me’yoriy
-huquqiy bazalar, yangi
qabul qilinayot
gan “Sun’iy intellekt to‘g‘risida”gi qonun loyihasi
asosida AI kontenti uchun majburiy markirovka, shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish va mualliflik huquqlarining
himoyasi masalalari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, xalqaro
amaliyotdagi real holatlar, sud precedenti va boshqa davlatlar
tajribasi asosida sun’iy intellektning ijodkor sifatida emas, balki
vosita sifatida huquqiy maqomi asoslanadi.
1
Master degree student, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
594
Искусственный интеллект как субъект и инструмент
творчества: технические и правовые аспекты
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
искусственный интеллект,
авторское право,
творческое произведение,
маркировка,
ИИ как инструмент,
международная практика.
В статье рассматриваются правовые аспекты авторского
права в контексте творчества с использованием
искусственного
интеллекта.
Проанализированы
положения законодательства Республики Узбекистан,
в том числе проект закона «Об искусственном интеллекте»,
предусматривающий обязательную маркировку ИИ
-
контента и защиту персональных данных. Делается вывод
о том, что искусственный интеллект не может быть
признан субъектом авторства, но выступает в роли
инструмента.
Также
исследуются
международные
правовые кейсы и судебная практика.
KIRISH
Bugungi kunda sun’iy intellekt tomonidan matnlar, tasvirlar hamda musiqalar
yaratish jarayonining jadal sur’atlar bilan hayotimizga kirib kelishi, mualliflik
konsepsiyasini zamonaviy huquq nuqtayi nazaridan qayta ko‘rib chiqishga majbur
qilmoqda. Avvallari ijod inson aql-zakovati va ruhiy-
intellektual mehnatining o‘ziga xos
mevasi
dir, degan tasavvur hukmron bo‘lgan edi. Ammo endilikda bu tasavvurlar o‘zgarib
bormoqda
–
yaratilayotgan asarlar tobora ko‘proq neyrotarmoq asosidagi algoritmik
tizimlar bilan inson tafakkuri o‘rtasidagi murakkab hamkorlik mahsuliga aylanmoqda.
Bunday jar
ayon esa mualliflik huquqining an’anaviy mezonlarini yangidan ko‘rib
chiqishni, hatto ayrim hollarda, ularni qayta talqin qilishni taqozo etmoqda.
Shu bois, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asar muallifi kim hisoblanadi degan
savol yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Ayniqsa, bu savol to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri tartibga
soluvchi normalar mavjud bo‘lmagan huquqiy tizimlar uchun keskin ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasida raqamli texnologiyalar jadal rivojlanib borayotgan bir
sharoitda, sun’iy intellekt sohasini tartibga solishning asoslarini belgilovchi “Sun’iy
intellekt to‘g‘risida”gi qonun loyihasi ishlab chiqildi va 2025
-yil aprel oyida birinchi
o‘qishda qabul qilindi. Mazkur hujjatda sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan kontentni
majburiy belgilash,
inson huquqlarini buzishga qaratilgan sun’iy intellektdan
foydalanishni taqiqlash kabi normalar ko‘zda tutilgan, shuningdek, tartibga solish
“texnologiyalarni cheklamasligi” ta’kidlanib, huquqiy maydonda faqat ustuvor doiralarni
belgilovchi yondashuv qo‘ll
anilgan.
Mazkur tezisning bosh maqsadi sun’iy intellektning mualliflik huquqi sohasiga ta’sirini
chuqur tahlil qilishdan iborat bo‘lib, ayniqsa O‘zbekiston qonunchiligi doirasida yuzaga
kelayotgan holatlarni xalqaro tajriba bilan qiyosiy o‘rganishga alohida e’tibor qaratiladi.
Tadqiqot predmetini sun’iy intellekt ishtirokida yaratilgan asarlarning huquqiy maqomi
tashkil etsa, obyekt sifatida esa mualliflik huquqining amaldagi himoya mexanizmlari va sun’iy
intellekt tomonidan yuzaga kelayotgan ijodiy kontentga nisbatan turli institutlar
–
qonunchilik, sud hokimiyati hamda ilmiy doiralarning munosabati tahlil etiladi.
Tadqiqotda quyidagi asosiy savollar ko‘rib chiqiladi:
→
Sun’iy intellekt O‘zbekiston Respublikasida muallif sifatida e’tirof etilishi
mumkinmi?
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
595
→
Su
n’iy intellekt ishtirokida yaratilgan asarlarni himoya qilish uchun qanday
huquqiy mexanizmlar mavjud?
→
O‘zbekistonning sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonun loyihasi mualliflik va
intellektual mulkni himoya qilish masalalariga qanday munosabat bildiradi?
TADQIQOT USLUBLARI
Mazkur tezisni tayyorlash jarayonida sun’iy intellektning ijodiy faoliyatdagi
qo‘llanilishi bilan bog‘liq texnik va huquqiy jihatlarni kompleks yoritishga yo‘naltirilgan
umumilmiy hamda xususiy-
huquqiy usullar qo‘llanildi.
Tadqiqotning metodologik asoslari orasida tizimli yondashuv alohida ahamiyat
kasb etdi. Bu yondashuv sun’iy intellektni nafaqat texnologik hodisa sifatida, balki
intellektual mulk sohasidagi huquqiy munosabatlarning ehtimoliy subyekti sifatida ko‘rib
chiqish imkonini berdi.
Qiyosiy-huquqiy usul
esa turli milliy va xalqaro huquqiy rejimlarni solishtirishda
qo‘llanildi. Bu uslub mualliflik huquqlari sun’iy intellekt ishtirokida yoki sun’iy intellekt
yordamida yaratilgan asarlarga nisbatan qanday tartibga soli
nishini o‘rganishga xizmat
qildi. Tahlil doirasida O‘zbekiston milliy qonunchiligi normalari, xalqaro tashkilotlarning
huquqiy pozitsiyalari, shuningdek, yetakchi yurisdiktsiyalar amaliyoti o‘rganildi.
Shuningdek,
mantiqiy-huquqiy usul
qo‘llanilib, sun’iy
intellektning muallif sifatida
huquq subyekti bo‘lishi mumkinligiga oid nazariy baholash amalga oshirildi.
Tahliliy usul
yordamida esa zamonaviy ilmiy nashrlarda bayon etilgan ilmiy yondashuvlar va
doktrinal pozitsiyalar chuqur o‘rganildi.
Mualliflik huquq
ining mavjud va istiqbolli normalariga sun’iy intellektning ta’sirini
baholash uchun
funktsional va talqiniy yondashuv
qo‘llanilib, qator yurisdiktsiyalardagi
sud-
huquq va ma’muriy amaliyot tahlil qilindi. Bundan tashqari,
prognostik usul
dan
foydalanilib,
O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha
takliflar ilgari surildi. Bu takliflar sun’iy intellektning kreativ industriyaga tobora
chuqurroq integratsiyalanib borayotgan sharoitida ishlab chiqildi.
Yuqorida qayd etilgan metodolo
gik vositalarning uyg‘unligi sun’iy intellektning
ijodiy jarayon ishtirokchisi sifatidagi texnik va huquqiy dual xususiyatini yoritishga,
shuningdek, raqamli transformatsiya sharoitida huquqiy tartibga solishni moslashtirish
zarurligini asoslashga imkon berdi.
NATIJALAR
O‘zbekiston Respublikasining mualliflik huquqi sohasidagi qonunchiligi an’anaviy
antropotsentrik yondashuvni saqlab qolmoqda, ya’ni muallif sifatida faqat jismoniy
shaxs tan olinadi. 2006-yil 20-
iyuldagi № 42 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, mualliflik huquqi asar yaratilgan paytdan boshlab yuzaga
keladi va muallifning butun hayoti davomida hamda u vafotidan keyin 70 yil mobaynida
amal qiladi. Taxallus ostida e’lon qilingan hollarda esa bu muddat nashr etilgan kundan
boshlab 50 yilni tashkil etadi. Shunday qilib, amaldagi huquqiy model doirasida sun’iy
intellekt inson ishtirokisiz original asar yaratgan taqdirda ham mualliflik huquqining
subyekti sifatida tan olinmaydi.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi ha
m ushbu yondashuvni
tasdiqlaydi. Unda mualliflik huquqi obyektlari sifatida insonning ijodiy faoliyati natijalari
tan olinadi, avtomatlashtirilgan tizimlar natijalari esa bu doiraga kiritilmagan. Mualliflik
huquqlari buzilishi fuqarolik-huquqiy va jinoiy j
avobgarlikka sabab bo‘ladi.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
596
177
1
-moddasida
va Jinoyat kodeksining 149-moddasida asarlardan noqonuniy
foydalanish, mualliflikni o‘zlashtirish va asarni boshqa shaxs nomidan e’lon qilish uchun
javobgarlik belgilangan.
Shu tariqa, sun’iy intellekt faoliyati natijalari faqatgina ularning yaratilishida inson –
tizim yaratuvchisi, operatori yoki foydalanuvchisi tomonidan amalga oshirilgan anglangan
va ijodiy hissa mavjud bo‘lgan
taqdirdagina huquqiy himoya obyekti bo‘lishi mumkin.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining ahamiyati jadal ortib borayotgan va AI
-kontent
hajmining keskin oshayotgan sharoitida, 2025-yil 15-
aprel kuni O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi Qonunchilik palat
asi sun’iy intellektdan foydalanishni tartibga soluvchi
qonun loyihasini birinchi o‘qishda qabul qilganligini yuqorida ta’kidlab o‘tgan edik.
Ushbu hujjat raqamli texnologiyalar sohasida davlat siyosatini shakllantirish yo‘lidagi
muhim qadam bo‘ldi. U inno
vatsiyalarni cheklovchi emas, balki tartibga solishning
dastlabki yo‘nalishlarini belgilovchi xarakterga ega bo‘lib, texnologik taraqqiyot uchun
sun’iy to‘siqlar yaratmasdan amalga oshirilmoqda.
Qonun loyihasida sun’iy intellekt maxsus texnologik tizim sif
atida tavsiflanadi va
bu tushuncha huquqiy maydonda mustahkamlanadi. Asosiy qoidalar qatoriga sun’iy
intellekt yordamida yaratilgan kontentni majburiy markirovkalash kiradi
–
xususan,
bunday materiallar internetda yoki axborot tizimlarida joylashtirilgan hollarda. Bu talab
tasvirlar, videolar, matnlar, jumladan, san’at va adabiyotga oid ehtimoliy asarlarga ham
tegishli. Qonun loyihasida, shuningdek, shaxsga doir ma’lumotlarning noqonuniy qayta
ishlanishi va tarqatilishi uchun javobgarlik nazarda tutilgan bo
‘lib, bunga deepfake
materiallar va inson huquqlarini buzishga olib keluvchi sintetik media ham kiradi.
Tan olish kerak, mazkur masala atrofidagi bahs-
munozaralar alohida e’tiborga
sazovor bo‘ldi: 2024
-
yil davomida O‘zbekistonda sun’iy intellekt tomonidan
yaratilgan va
qonunni buzuvchi kontent tarqatilishi bilan bog‘liq 3553 ta holat qayd etilgan.
Bu ko‘rsatkich 2023
-
yilga nisbatan to‘rt baravar ko‘p bo‘lib, o‘shanda 1129 ta holat
aniqlangan edi. Mazkur raqamlar huquqiy munosabatlarda sun’iy intellekt isht
irokining
huquqiy jihatdan tartibga solinishi zarurligini ko‘rsatmoqda. Bunday hodisalar faqat
shaxsiy huquqlargagina emas, balki axborot muhitiga bo‘lgan jamoatchilik ishonchiga
ham jiddiy putur yetkazadi. Ayniqsa, sun’iy intellekt san’at, jurnalistika yo
ki siyosiy ifoda
sohalarida qo‘llanilgan hollarda bu tahdid kuchayadi.
Qonun ijrosini ta’minlash bo‘yicha alohida nazorat organi tashkil etilishi nazarda
tutilmagan bo‘lib, tartibga solish keyinchalik ijro etuvchi tuzilmalar tomonidan ishlab
chiqiladigan q
uyi me’yoriy hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Qonun faqat dastlabki
“o‘yin qoidalari”ni shakllantiradi. Bunday moslashuvchan model Yevropa Ittifoqi
tomonidan qabul qilinayotgan qat’iy reglamentlar bilan, shuningdek, AQShning
innovatsiyalar erkinligiga
ustuvorlik beruvchi yondashuvi bilan solishtirib ko‘rilmoqda.
O‘zbekistondagi qonunchilik tashabbuslari sun’iy intellekt nafaqat vosita, balki
nazariy jihatdan intellektual mulk subyekti sifatida e’tirof etilishi mumkin bo‘lgan global
tendensiyalar fonida shakllanmoqda.
Bu masalalarga mintaqaviy e’tibor namunasi sifatida 2025
-yilgi xalqaro talaba-
yuristlar huquqiy sessiyasi, ya’ni Legathon MaxUP 2025ni ko‘rsatish mumkin. Ushbu
tadbirda Ozarbayjon, Qozog‘iston va O‘zbekistonning yosh yuristlari ishtirok etib, sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan matnlar va tasvirlarga oid mualliflik huquqlari bilan
bog‘liq huquqiy vaziyatlarni modellashtirdilar. Ishtirokchilar sun’iy intellekt tomonidan
yaratilgan kontentga nisbatan huquqlar foydalanuvchi yoki ishlab chiquvchiga tegishli
bo‘lishi, ammo kontent manbasini majburiy markalash zarurligi haqida xulosa qilishdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
597
Jahon sud amaliyotida esa sun’iy intellekt muallif sifatida tan olinmaydigan
barqaror tendensiya shakllangan. Masalan, mashhur DABUS ishi bo‘yicha AQSh, Yev
ropa
Ittifoqi, Yaponiya va Janubiy Koreya sudlari ixtironi sun’iy intellekt nomidan ro‘yxatdan
o‘tkazish iltimosini rad etgan. Sababi, amaldagi qonunchilikka ko‘ra muallif faqat
jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, AQSh Mualliflik byurosining
p
ozitsiyasiga ko‘ra, inson hissasi bo‘lmagan sun’iy intellekt yaratgan asar muallif sifatida
ro‘yxatga olinmaydi.
Xitoyda esa
Tencent
kompaniyasining
Yingxun
ustidan ochgan ishida sud sun’iy
intellekt kontentini huquqiy himoya qilish mumkinligini tan oldi,
biroq muallif deb sun’iy
intellektni emas, balki 150 dan ortiq individual matnli promtlar orqali tizimni
boshqargan insonni tan oldi.
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan kontentning huquqiy e’tirof etilishi
masalasida o‘ziga xos amaliy
ahamiyatga ega ish bu
–
Li Liu
’ga qarshi da’vo ishi bo‘lib,
u 2023-
yil noyabr oyida Pekin Internet sudida ko‘rib chiqilgan. Mazkur nizoda da’vogar
Li
Stable Diffusion
nomli generativ sun’iy intellekt modelidan foydalanib, vizual tasvir
yaratgan va keyinchalik bu tasvir javobgar Liu tomonidan ruxsatsiz ishlatilganini asos
qilib, mualliflik huquqini talab qilgan. Sud muhokamasining markaziy savoli shundan
iborat ediki:
sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan kontent mualliflik huquqi bilan
himoyalanishi mumki
nmi va agar mumkin bo‘lsa, muallif deb kim tan olinadi?
Sud sun’iy intellekt muallif bo‘la olmasligini, biroq inson tomonidan yetarli
darajada ijodiy boshqaruv va intellektual hissa qo‘shilgan hollarda, aynan ushbu inson
muallif sifatida tan olinishi mumki
nligini ta’kidladi. Xususan, Li tomonidan 150 dan ortiq
individual promtlar tuzilgani, natijalar tanlab olingani va yakuniy tahrir amalga
oshirilgani sud tomonidan inson ijodining isboti sifatida e’tirof etildi. Shu asosda sud
mualliflik huquqini Li foydasiga tan oldi.
Mazkur qaror gibrid mualliflik konsepsiyasini amaliyotga tadbiq qilgan muhim
pretsedent bo‘lib, sun’iy intellektni vosita sifatida, mualliflikni esa inson ijodiy qarorlari
orqali belgilash zaruratini tasdiqlaydi. Bu yondashuv xalqaro huquqiy tendensiyalarga
mos bo‘lib, innovatsion texnologiyalarni an’anaviy intellektual mulk prinsiplariga
integratsiya qilishning amaliy modelini taklif etadi.
O‘zbekistonda esa hozircha sun’iy intellekt va mualliflik huquqi bilan bevosita
bog‘liq sud ishlari qay
d etilmagan. Biroq, ayrim bilvosita holatlar mavjud. Masalan,
Merck Sharp & Dohme
kompaniyasining bir qator o‘zbek firmalariga qarshi ochgan patent
nizosida texnik avtomatlashtirish dalili ilgari surilgan bo‘lsa
-
da, sun’iy intellekt bevosita
ishda ishtirok etmagan. Bu esa, intellektual mulk obyekti qisman algoritmlar tomonidan
yaratilgan hollarda huquqiy himoya qanchalik murakkab bo‘lishi mumkinligini
ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, sun’iy intellekt kontent bilan bog‘liq bevosita tahdid sifatida
sintetik feyk
lar tarqalishi alohida e’tiborga loyiq. Shunday holatlar sonining ortib
borayotgani markalashni majburiylashtirish tashabbusining dolzarbligini tasdiqlaydi. Bu
esa mualliflik huquqlarini himoya qilish va axborot muhitining shaffofligini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston va dunyo miqyosida shakllanayotgan huquqiy
landshaft antropotsentrik yondashuv asosida rivojlanmoqda: sun’iy intellekt –
bu vosita,
lekin subyekt emas. Shu bilan birga, inson ijodiy hissasini inobatga oluvchi gibrid
mexanizmlar shakllanmoqda. O‘zbekistonda qabul qilingan sun’iy intellekt to‘g‘risidagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
598
qonun loyihasi texnologik taraqqiyot va huquqiy aniqlik o‘rtasida muvozanatni topishga
urinish bo‘lib, ayniqsa mualliflik huquqi sohasida, asar qadr
-qimmati uning kelib chiqish
manbai bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan sharoitda alohida ahamiyat kasb etadi.
MUHOKAMA
Zamonaviy huquqiy tartibga solish, jumladan, O‘zbekiston, Rossiya va aksariyat
xorijiy yurisdiktsiyalarning mualliflik huquqi qonunchiligi antropotsentrik yondashuvga
asoslanadi: muallif sifatida faqat intellektual mehnati orqali ijodiy mahsul yaratgan inson
tan olinadi. Sun’iy intellekt esa bu kontekstda faqat vosita sifatida namoyon bo‘ladi;
hattoki u mustaqil ravishda matn, tasvir yoki musiqa yaratgan taqdirda ham.
Tadqiqotchi
E.A. Mixovich
ta’kidlaganidek, sun’iy intellektning huquqiy subyekt
sifatida tan olinishi uchun u huquq subyektligiga ega bo‘lishi kerak –
ya’ni huquq va
majburiyatlarga egalik qilish qobiliyatiga. Biroq sun’iy intell
ekt erkin iroda va mustaqil
motivatsiyaga ega emasligi sababli javobgarlikni o‘z zimmasiga ola olmaydi, shuning
uchun fuqarolik muomalasining to‘laqonli ishtirokchisi bo‘la olmaydi.
Shunga o‘xshash nuqtai nazarni
D.Yu. Aratskov
ham bildiradi. Uning fikriga
ko‘ra,
zamonaviy huquqiy tizimlarda (Avstraliya, Buyuk Britaniya, Rossiya) quyidagicha
yondashuv huquqiy mustahkamlab qo‘yilgan: sun’iy intellekt ishtirokida yaratilgan asar
muallifi deb faqat aqliy mehnat sarflagan inson, ya’ni dasturchi, ishlab chiquvch
i yoki
yakuniy foydalanuvchi e’tirof etiladi.
Ilmiy adabiyot va amaliyotda (
masalan, Kris Kashtanova ishi
) shakllanayotgan
gibrid mualliflik konsepsiyasi
inson tomonidan kiritilgan muhim hissani asos qiladi:
so‘rovni shakllantirish, natijalarni tanlash, yakuniy tahrirlash. Aynan ushbu inson omili,
hatto neyrotarmoq asosiy generatsiyani bajargan taqdirda ham, mualliflikni insonga
nisbat berishga asos bo‘lad
i.
Vu Thien Thuy Xien
fikricha, faqat inson ma’no va qadriyat strukturalarini
shakllantirish qobiliyatiga ega; sun’iy intellekt esa faqat mavjud namunalarni, ramzlar va
andozalarni takrorlaydi, biroq madaniy ongga ega emas. Bu farq texnik generatsiya bilan
to‘laqonli ijod o‘rtasidagi asosiy chegarani belgilaydi.
Shunday qilib, zamonaviy yondashuvlar sun’iy intellektni huquqiy subyekt sifatida
emas, balki ijodiy jarayonning vositasi sifatida ko‘rib chiqadi. Shu bilan birga, insonning
hissasi mavjud bo‘lgan h
olatlarda mualliflik huquqini belgilash uchun gibrid modellar
samarali va murosaviy yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda 2025
-
yilda ishlab chiqilgan sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonun
loyihasi sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan kontentga m
ajburiy markirovkalash
qo‘yishni talab etadi. Ushbu chora texnologiyalarni cheklashga emas, balki raqamli ijod
sohasida shaffoflikni oshirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan
bo‘lib, inson mehnati mahsulini algoritmlar tomonidan yar
atilgan kontentdan ajratishga
imkon beradi. Deputat Ilhom Abdullayev ta’kidlaganidek, qonun loyihasining asosiy
maqsadi
–
“texnologiyalarni cheklash emas, balki asosiy o‘yin qoidalarini joriy etish”.
Bunday yondashuv xalqaro amaliyotga mos keladi. Xususan, Xitoyda amalda
qo‘llanilmoqda, Yevropa Ittifoqida esa keng muhokama qilinmoqda. Markirovkalash bu
yerda innovatsiya va huquqlarni himoya qilish o‘rtasida huquqiy muvozanatni
ta’minlovchi oraliq mexanizm sifatida ko‘riladi.
XAVFLAR VA HUQUQIY CHAQIRIQLAR
D
astlabki huquqiy mexanizmlar shakllanayotgan bo‘lsa
-da, quyidagi tizimli xavf va
muammolar mavjud bo‘lib, ular qonunchilikni yanada moslashtirishni talab qiladi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
599
1.
Mualliflikning tor talqini
Faqat insonni muallif deb tan oluvchi antropotsentrik model saqlanib qolsa, inson
ishtirokisiz sun’iy intellekt tomonidan to‘liq avtomatlashtirilgan holda yaratilgan asarlar
huquqiy himoyadan mahrum bo‘lishi mumkin. Bu esa ularni yuridik noaniqlik yoki
ommaviy mulk maqomiga tushirib qo‘yadi.
2.
Boshqa shaxslarning ma’lumotla
ridan ruxsatsiz foydalanish
OpenAI, Meta, Anthropic kabi kompaniyalar tomonidan yaratilgan sun’iy intellekt
modellar mavjud matnlar, tasvirlar va boshqa obyektlar asosida o‘qitiladi, ko‘pincha
mualliflarning roziligisiz. AQSh va Buyuk Britaniyada bu masala mualliflik huquqlarining
ommaviy buzilishi sifatida sud muhokamalariga sabab bo‘lgan (masalan, Meta va
OpenAI’ga nisbatan da’volar).
3. Deepfake va shaxsiy obrazni himoya qilish
Sun’iy intellekt allaqachon haqiqiy shaxslar ishtirokidagi soxta tasvir va vi
deolarni
yaratishda qo‘llanmoqda. O‘zbekiston ma’lumotlariga ko‘ra, bunday huquqbuzarliklar
soni 2024-yilda 2023-yilga nisbatan 4 baravar ortgan. Bu holat nafaqat mualliflik
huquqiga, balki shaxsiy obraz, obro‘
-
e’tibor va shaxsga doir ma’lumotlarga tahdid
soladi.
Bunday muammolar jurnalistika, kinomatografiya, raqamli marketing kabi
sohalarga ham taalluqlidir
–
ayniqsa, realistik, biroq yolg‘on tasvirlar iste’molchiga
noto‘g‘ri axborot berib, shaxsiy huquqlarni buzishi mumkin bo‘lgan hollarda.
XULOSA
Sun’iy
intellekt texnologiyalari ijodiy sohalarga tobora kuchliroq ta’sir
ko‘rsatayotgan bir sharoitda, O‘zbekiston Respublikasi mualliflik huquqining an’anaviy
huquqiy modelini saqlab qolmoqda. Ushbu modelga ko‘ra, muallif sifatida faqat huquqiy
subyektlikka eg
a bo‘lgan va yaratilgan asar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga ola
oladigan inson e’tirof etiladi. Sun’iy intellekt esa mustaqil mualliflik subyekti emas, balki
ijodiy jarayonda qo‘llaniladigan vosita sifatida ko‘riladi. Bu yondashuv 2006
-yilgi
“Mualliflik
huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonun hamda O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksida o‘z ifodasini topgan.
Biroq, 2025-
yil aprel oyida birinchi o‘qishda qabul qilingan “Sun’iy intellekt
to‘g‘risida”gi qonun loyihasi ushbu sohani
tartibga solish uchun institutsional asos yaratadi.
Xalqaro amaliyot va ilmiy munozaralarning rivojlanishi shuni ko‘rsatmoqdaki,
sun’iy intellekt ishtirokidagi asarlar muallifligini aniqlash bo‘yicha yondashuvlarni qayta
ko‘rib chiqish zarur. Yuzaga kelayo
tgan huquqiy muammolar qatoriga quyidagilar kiradi:
•
inson ishtirokisiz yaratilgan asarlarni huquqiy himoya qilish mexanizmlarining
yo‘qligi;
•
AI-
modellarni o‘rgatishda mualliflik huquqlarining ommaviy buzilishi xavfi;
•
deepfake-kontentning keng tarqalishi orqali shaxsiy huquqlarga tahdid;
•
raqamli materiallar kelib chiqishining shaffofligini ta’minlash ehtiyoji.
Shu bois, zamonaviy huquqiy tizimlar oldida sun’iy intellekt bilan bog‘liq ijodiy
faoliyatni adolatli va muvozanatli tartibga soluvchi yondashuvlarni ishlab chiqish vazifasi
turibdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”
qonuni;
2.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi, ikkinchi q
ism;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
600
3.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi;
4.
O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi
5.
Primary People’s Court of Nanshan District, China [2019]: Tencent Company v
Yingxun Company, Case No. Y0305MC No. 14010 at WIPO Lex, WIPO Lex, Primary
People’s Court of Nanshan District, China [2019]: Tencent Company v Yingxun Company,
Case No. Y0305MC No. 14010;
6.
Li v. Liu, Beijing Internet Court on November 27, 2023 (Case No.
(2023) Jing
0491 Min Chu No.
11279)
at
https://copyrightblog.kluweriplaw.com/2024/02/02/
beijing-internet-court-grants-copyright-to-ai-generated-image-for-the-first-
time/?utm_source=chatgpt.com;
7.
Mikhovich, E. A. (2022).
Правовой
режим
произведений
,
созданных
с
помощью
искусственного
интеллекта
[Legal status of works created by artificial
intelligence].
Вопросы студенческой науки, (5), 390–
397;
8.
Aratskov, D. Y. (2025). Произведения, созданные с использованием
нейронной сети / искусственного интеллекта [Works created using neural network
/
artificial intelligence]. Закон и право, (2), 139–
144. https://doi.org/10.24412/2073-
3313-2025-2-139-144;
9.
United States Copyright Office, Letter re: Zarya of the Dawn by Kris Kashtanova,
February
21,
2023,
at
https://www.copyright.gov/rulings-filings/review-
board/docs/zarya-of-the-dawn.pdf.
