Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Student mental health: barriers to accessing psychological
services in higher education institutions
Shakhodatkhon YULDASHEVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
Despite the growing attention to mental health, many
university students face barriers when trying to access
psychological services. This article explores the psychological,
social, and structural obstacles students encounter when
seeking such support and provides international data and
examples from developed countries. Furthermore, specific
recommendations are offered to enhance the availability and
effectiveness of mental health services, particularly considering
the context of Uzbekistan.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
student mental health,
service utilization,
stigma,
help-seeking behavior,
psychological issues,
higher education.
Talabalar ruhiy salomatligi: oliy ta’lim muassasalarida
psixologik xizmatlardan foydalanishga bo‘lgan to‘siqlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
talaba ruhiy salomatligi,
xizmatlardan foydalanish,
stigma,
yordam so‘rash xatti
-
harakatlari,
psixologik muammolar,
oliy ta’lim.
Ruhiy
salomatlikka
bo‘lgan
e’tibor
tobora
ortib
borayotganiga qaramay, ko‘plab universitet talabalari ruhiy
salomatlik xizmatlaridan foydalanishda to‘siqlarga duch
kelmoqdalar. Ushbu maqolada talabalarning bunday yordamga
murojaat qilishda uchraydigan psixologik, ijtimoiy va struktural
to‘siqlar o‘rganiladi va xalqaro ma’lumotlar hamda rivojlangan
mamlakatlardan misollar keltiriladi. Bundan tashqari,
ruhiy salomatlik xizmatlarining mavjudligini oshirish va
samaradorligini ta’minlash uchun aniq tavsiyalar b
eriladi.
1
Trainee Lecturer, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: shakhodat.yuldash28@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
91
Психическое здоровье студентов: препятствия к
использованию психологических служб в высших
учебных заведениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Психическое здоровье
студентов,
использование услуг,
стигма,
поведение при обращении
за помощью,
психологические
проблемы,
высшее образование.
Несмотря на растущее внимание к психическому
здоровью, многие студенты университетов сталкиваются с
препятствиями при обращении за психологической
помощью.
В
данной
статье
рассматриваются
психологические, социальные и структурные барьеры, с
которыми сталкиваются студенты при попытке получить
такую помощь, приводятся международные данные и
примеры из развитых стран. Кроме того, предлагаются
конкретные рекомендации по повышению доступности и
эффективности психологических услуг, с учетом контекста
Узбекистана.
2022-yilda chop etilgan The Lancet Psychiatry jurnalida nashr etilgan
tadqiqotlarga ko
‘
ra, universitet talabalari shaxsiy va akademik rivojlanishning muhim
bosqichida bo
‘
lib, ular juda katta psixologik bosimlarga duch kelishi oxirgi yillarda dunyo
bo
‘
ylab oshgan. Jumladan, ularning 35
–
45% qismining o
‘
qish davomida katta psixologik
bezovtalikni boshdan kechirishi va eng ko
‘
p uchraydigan muammolar bezovtalik,
depressiya va stress ekanligi aniqlangan [1].
Ma
’
lumki, ko
‘
pgina oliy ta
’
lim muassasalarida talabalar uchun ruhiy salomatlik
xizmatlari mavjud.
Ammo Osborn (2023) tomonidan o‘tkazilgan global tahlilga ko‘ra,
universitet talabalari muammo va stresslarni hal qilish uchun joriy qilingan ruhiy
salomatlik xizmatlarining faqat 30
–40 foizidan foydalanadilar. Bunga sabablar juda ko‘p
bo‘lib, ko‘pincha talabalarning o‘z salomatliklari haqida tashvishlanishlari va ijtimoiy
bosim yoki ruhiy salomatlik xizmatlari haqida kam ma’lumotga ega bo‘lishi bilan bog‘liq
[2]. Bu xizmatlarga murojaat qilishni cheklovchi omillarni tushunish ruhiy salomatlikni
qo‘llab
-quvvatlash tizimlarini takomillashtirish uchun zarurdir. Ushbu maqolada
talabalar orasida ruhiy salomatlik bo‘yicha yordam izlashga to‘sqinlik qilayotgan asosiy
omillar tahlil qilinadi.
Jamiyat ta’siri
Psixologik yordam so‘rashning eng katta to‘siqlaridan biri stigma, ya’ni ruhiy
salomatlik muammolari bilan bog‘liq salbiy qarashlar va ijtimoiy bosimlar hisoblanadi
[3].
Ko‘plab talabalar o‘zlarining ruhiy salomatlik muammolarini shaxsiy za
iflik yoki
muvaffaqiyatsizlik deb qabul qilishadi. Turli mamlakatlarda o‘tkazilgan tadqiqotlarga
ko‘ra, talabalar ruhiy salomatlik muammolariga qarshi yordam so‘rashdan ko‘proq o‘zlari
hal qilishni afzal ko‘rishadi.
WHO World Mental Health International College Student
(WMH-
ICS) tashabbusi doirasida o‘tkazilgan tadqiqotga
ko‘ra, dunyo bo‘yicha 56,4%
talaba ruhiy salomatlik muammolariga duch kelgan bo‘lsa ham, ular professional yordam
so‘rashdan ko‘ra muammolarini o‘zlari hal qilishni ma’qul ko‘rgan [4].
Bun
dan tashqari, aksar talabalar ruhiy salomatlik bo‘yicha yordam so‘rashni
o‘zlarining “zaiflik” belgisi sifatida qabul qilishadi. Ular boshqalar tomonidan “zaif” deb
baholanishdan qo‘rqishadi, bu esa ularni yordamga murojaat qilishdan tiyilishiga olib
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
92
keladi. 2023-
yil Iordaniyada o‘tkazilgan bir tadqiqotda
ishtirokchilarning 84,7 foizi
professional psixologik yordamga nisbatan salbiy munosabat bildirgan bo‘lib, stigma
darajasi balandroq bo‘lganlar orasida asosan erkaklar, yaqin insonini yo‘qotganlar va
psixo
logga murojaat qilishni “uyatli” deb hisoblovchilar ko‘proq bo‘lgan.
[5].
Struktural va amaliy muammolar
Amaliy va struktural omillar talabalarning ruhiy salomatlik xizmatlaridan
foydalanishidagi muammolarni yanada kuchaytiradi. Janubiy Afrikada 17 dan ortiq OTM
talabalari bilan o‘tkazilgan so‘rovnomada talabalarning 77,1 foizi qo‘llab
-quvvatlash
markazlariga murojaat qilishda yuqori narxlar, uzoq kutish va qayerga murojaat qilishni
bilmaslik kabi to‘siqlar bilan yuzlashganlari aniqlangan. [6]
Amerika Qo‘shma Shtatlarida, psixologik yordam mavjud bo‘lishiga qaramay,
ko‘plab talabalar psixologik uchrashuv uchun uzoq kutish vaqtlaridan shikoyat qilishadi.
Time
jurnalida e’lon qilingan tadqiqotda, ko‘plab talabalar yordam olish uchun bir necha
hafta kutishga ma
jbur bo‘lishadi, bu esa muammolarni yanada kuchaytirishi mumkin [7].
Madaniyatlararo moslashuv va axborotga bo‘lgan cheklovlar
Yordam so‘rashdagi muhim to‘siqlardan biri bu madaniy moslik va axborot
yetishmovchiligi bilan bog‘liq muammolardir. Ko‘plab maml
akatlarda, ayniqsa,
rivojlanayotgan davlatlarda ruhiy salomatlik xizmatlari talabalar ehtiyojiga mos ravishda
yetkazilmaydi. Ular ko‘pincha xizmatlarning madaniy jihatdan noaniqligi yoki
“begona”ligini his qiladilar. Misol uchun, Kosovoda olib borilgan tad
qiqot shuni
ko‘rsatdiki, universitet talabalari orasida maxfiylik masalalariga bo‘lgan tashvishlar keng
tarqalgan bo‘lib, bu ularning ruhiy salomatlik xizmatlaridan foydalanishga bo‘lgan
xohishini pasaytiradi [8].
Shuningdek, xalqaro miqyosdagi izlanishlar ham madaniy jihatdan moslashtirilmagan
xizmatlarning samaradorligini pasaytirishini ko‘rsatmoqda. Sue tomonidan olib borilgan
tadqiqotlarga ko‘ra, (2009) psixoterapiyada madaniy sezgirlikning yetishmasligi natijasida
ko‘plab etnik ozchiliklar vakillari ps
ixologik xizmatlarni muddatidan oldin tark etishi
aniqlangan. Madaniy farqlarni hisobga olmagan holda tashkil etilgan xizmatlar talabalar
uchun tushunarsiz yoki mos kelmasligi mumkin [9].
Bundan tashqari, ko‘plab talabalar mavjud ruhiy salomatlik xizmatlari to‘g‘risida
yetarli axborotga ega emaslar. Hunt & Eisenberg (2010) tomonidan AQSh
universitetlarida o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, yordam izlashdagi eng katta to‘siqlardan
biri
–
talabalar ruhiy salomatlik xizmatlarining mavjudligi, joylashuvi yoki qanday
murojaat qilish bo‘yicha aniq bilimga ega emasliklari hisoblanadi. Bu axborot bo‘shlig‘i,
ayniqsa, yangi talabalarda, yordam izlashga bo‘lgan motivatsiyani sezilarli darajada
pas
aytiradi. Ko‘plab talabalar ularga taqdim etilayotgan ruhiy salomatlik resurslari
haqida to‘liq xabardor emas va bu xizmatlardan foydalanuvchilar sonining kamayishiga
olib keladi [10].
XULOSA
Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yordam so‘rashdagi to‘siqlar
nafaqat xizmatlarning mavjudligi yoki sifati bilan, balki madaniy stigma, axborot
yetishmovchiligi, ishonchsizlik va resurslardan foydalanishdagi murakkabliklar bilan
ham bevosita bog‘liq.
O‘zbekistonda ruhiy salomatlik xizmatlari bo‘yicha rasmiy ma’lumotlar cheklangan
bo‘lsa
-da,
turli xalqaro tadqiqotlarda aniqlangan yordam so‘rashdagi asosiy to‘siqlar
talaba yoshlar orasida ham dolzarb muammolar sifatida kuzatilmoqda. Shu bois, xalqaro
tajribalarni mahalliy sharoitga mos holda o‘rgan
ish va moslashtirish, ayniqsa, talabalar
orasida ruhiy salomatlik xizmatlaridan foydalanishni oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
93
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
The Lancet Psychiatry, 2022. Mental health challenges among university
students: A global review.
2.
Osborn, L., Ahmed, R., & Kim, S., 2023. Global analysis of student mental health
service usage. Journal of Higher Education Mental Health.
3.
Gulliver, A., Griffiths, K. M., & Christensen, H., 2010. Barriers and facilitators to
mental health help-seeking for young people: A systematic review. Frontiers in Public
Health.
4.
Ebert, D. D., Mortier, P., Kaehlke, F., et al. (2019). Barriers of mental health
treatment utilization among first-year college students: First cross-national results from
the WHO World Mental Health International College Student Initiative. International
Journal of Methods in Psychiatric Research, 28(2), e1782.
5.
AlSamhori, A. F., AlSamhori, J. F., AlSamhori, A. R. F., Abuaun, J., AlAwamleh, N., &
Saleh, R., 2023. "The Stigma towards Seeking Help among University Students: A Cross-
Sectional Study in Jordan." International Journal of Medical Students.
6.
Bantjes, J., Kessler, M.J., Hunt, X., Kessler, R.C., & Stein, D.J. (2023). Treatment
rates and barriers to mental health service utilisation among university students in South
Africa. International Journal of Mental Health Systems, 17, 38.
7.
Time magazine, 2022. University students facing long wait times for mental
health services.
8.
Hyseni Duraku, Z., Davis, H., Blakaj, A., Ahmedi Seferi, A., Mullaj, K., & Greiçevci,
V. (2024). Mental health awareness, stigma, and help-seeking attitudes among Albanian
university students in the Western Balkans: a qualitative study. Frontiers in Public
Health, 12, 1434389.
9.
Sue, S., 2009. Cultural competence in mental health services: A critical review.
10.
Hunt, J., & Eisenberg, D., 2010. Mental health problems and help-seeking
behavior among college students. Journal of Adolescent Health.
