Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The storage and scientific documentation of headwear in
Uzbekistan's museums
Zulaykho NURULLAEVA
1
National Institute of Fine Arts and Design named after Kamoliddin Behzod
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
The article discusses the preservation and scientific
documentation of national headdresses, particularly skullcaps
(do'ppi), stored and displayed in Uzbek museums. The study
examines storage conditions, documentation processes, and
various display methods for skullcaps across different
museums. It highlights the achievements and techniques in
incorporating headwear into collections, addresses the
importance of considering technical aspects during
documentation, and provides recommendations. The research
also explores the challenges and successes in preserving and
showcasing these traditional headdresses.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp472-475
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
doppi (traditional Uzbek
cap),
exhibition,
preservation,
scientific passport,
catalog,
museum.
O‘zbekiston muzeylarida bosh kiyimlarni saqlash va ilmiy
pasportlash faoliyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
do‘ppi,
ekspozitsiya,
saqlash,
ilmiy passport,
katalog,
muzey.
Maqolada O‘zbekiston muzeylarida saqlanayotgan va
ekspozitsiyada namoyish etilayotgan milliy bosh kiyimi-
do‘ppilarni saqlash va ilmiy pasportlash faoliyati muhokama
qilinadi. Tadqiqotda saqlash sharoitlari, pasportlash faoliyati,
turli muzeylarda turlicha usullarda namoyish etilayotgan
do‘ppilar o‘rganiladi. Bosh kiyimlarni majmuaga qo‘yishda
erishilgan yutuqlar va usullar, ularni pasportlashda texnik
jihatlarni alohida hisobga olish masalalari yoritiladi va
tavsiyalar beriladi.
1
Doctoral student, National Institute of Fine Arts and Design named after Kamoliddin Behzod.
E-mail: zulayho9294@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
473
Деятельность по хранению и научной паспортизации
головных уборов в музеях Узбекистана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
тюбетейка,
экспозиция,
хранение,
научный паспорт,
каталог,
музей
.
В статье рассматривается деятельность по хранению и
научной паспортизации национальных головных уборов
-
тюбетеек, хранящихся и экспонируемых в музеях
Узбекистана. В исследовании изучаются условия хранения,
процесс паспортизации, а также различные способы
экспонирования тюбетеек в разных музеях. Освещаются
достижения и методы размещения головных уборов в
комплексе, вопросы особого учета технических аспектов
при их паспортизации, а также даются рекомендации
.
KIRISH
Do‘ppi O‘rta Osiyoda qadim zamonlardan beri milliy libosning bir qisminito‘ldirib
kelgan. Qadimdan kashta tikilgan do‘ppilarni erkaklar ham, ayollarham
kiyishgan. Shu
bilan bir qatorda, O‘rta Osiyoda yashaydigan ko‘plab xalqlarning ham bosh kiyimi
hisoblanadi.
Yurtimizda do‘ppining uch xil shakli bor; kuloh, aroqchin, tusdo‘ppi. Kuloh
konussimon erkaklar bosh kiyimi turiga kiradi. Aroqchin esa sharsimon
do‘ppi bo‘lib, uni
keksalar kiyishadi. Tus do‘ppiga to‘xtaladigan bo‘lsak, uni chust do‘p pi ham deyishadi, u
yassi yuzaki do‘ppilar qatoriga kiradi. Kishilarning yoshiga qarab,o‘tkir uchli, konussimon,
yarim doira, chuqur tubli, dumaloq va boshqa shakilla
rga ajratish mumkin. Do‘ppilar
yurtimizning Marg‘ilon, Chust, Toshkent, Shahrisabz va Buxoro kabi hududlarida
tayyorlanadi. Ularning shakli va o‘ziga xosligi joylarning tabiati, kishilarning didi, xalq
amaliy san’ati usullari yordamida yanada sayqallanib borgan. Shu o‘rinda milliy liboslar,
mahalliy kolleksiyalar va bosh kiyimlarni respublikaning turli muzeylarida uchratish
mumkin. O‘zbekiston muzeylaridagi milliy liboslar va bosh kiyimlar ekspozitsiyasi
mahalliy etnografik muhitni aks ettirishda muhim o‘r
in tutadi.
Muzeylarda do‘ppilar saqlanar ekan, shubhasiz, ularni saqlash va namoyish etish
tamoyillari asosiy masalalardan biri bo‘lib qoladi. Tadqiqot jarayonida muzey sharoitida
do‘ppilarni saqlash, pasportlash jarayonlari, ekspozitsiyaga qo‘yish
masalasi yoritiladi.
METODLAR
Maqolada muzey fondlari va ekspozitsiyalarida saqlanayotgan bosh kiyimlarni
tadqiq etgan olimlarning maqola va tadqiqot ishlaridan foydalanildi. O‘zbekiston
muzeylarida O‘zbekiston liboslari va bosh kiyimlarini o‘rganish
bo‘yicha olib borilgan yirik tadqiqotlardan biri N.Sodiqovaning “O‘zbek milliy bosh
kiyimlari XIX-
XX asrlar”[7] asari hisoblanadi. Mazkur asar yoshga, marosimga, hududga oid
liboslarning farqli xususiyatlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. XIX asr oxi
ri va
XX asrda urf bo‘lgan an’anaviy bosh kiyimlar, do‘ppi va ro‘mollar turli viloyatlar kesimida
atroflicha o‘rganilgan. Mazkur tadqiqotda etnolog, o‘lkashunos, arxeolog, san’atshunos
mutaxassislar tomonidan respublikamizning turli mintaqalariga xos kiyimlarning
mahalliyxususiyatlari, tikilishi va kiyilishidagi o‘ziga xoslik, shuningdek kiyimlar
evolyutsiyasi turli manbalar materiallari asosida tahlil etilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
474
Bosh kiyim kolleksiyalarini tadqiq qilish nuqtayi nazaridan o‘rganilgan adabiyot va
ilmiy tadqiqotlarga G.A. Pugachenkova, L.Levteeva, I. Bogoslavskaya, K.Tursunaliev kabi
olimlarning ilmiy izlanishlarini sanab o‘tish mumkin.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Odatda do‘ppilar milliy libosning ajralmas qismi bo‘lganligi uchun muzey sharoitida
liboslar bilan birg
alikda namoyish etiladi. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, bosh kiyimlarni
saqlash va namoyish etishning asosiy qoidalari mavjud. Muzeylarda saqlanayotgan
do‘ppilar odatda tolali iplar (ipak, jun, paxta, zig‘ir) hamda sun’iy tolali iplardan tikilgan
bo‘ladi. To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri tushadigan quyosh nuri, yorug‘lik, nam harorat, turli zararli
moddalar va gazlar hamda zararkunanda hasharotlar, chang kabilar do‘ppilarning sifati
buzilishiga, holati o‘zgarishiga va matosining eskirishiga olib keladi.
Muzeylarda
turli davrga oid, turli xalqlar va viloyatlar kiygan do‘ppilar keng
ko‘lamda namoyish etiladi. Do‘ppilar xalqlarning ijtimoiy yashash darajasiga ko‘ra
tasniflanadi. Ular ba’zan biron
-
bir shaxsga tegishli bo‘lishi mumkin. Bunday do‘ppilar uy
-
muzeylarda
ko‘proq uchraydi. G‘afur G‘ulom uy
-muzeyida shoir ijodiy kechalarda kiygan,
shoirga taalluqli bo‘lgan do‘ppilar (bodomnusxa) saqlanadi. Mavzuli ekspozitsion
kolleksiyalarda do‘ppilar turlicha, masalan, alohida, yakka holda, ba’zan liboslar bilan
qo‘shimcha
tarzda, ularning yuqori yoki tag qismiga qo‘yib namoyish etilishi mumkin.
Samarqanddagi O‘zbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyida zardo‘zlikka bag‘ishlangan
mavzuli ekspozitsion kolleksiyalar mavjud bo‘lib, ushbu ekspozitsiyda bosh kiyimlar milliy
liboslar bilan birgalikda, ularning yuqori qismida manikenga kiydirilgan holda namoyishga
qo‘yilgan. Ushbu ekspozitsiyada bosh kiyimlar liboslar bilan mutanosib uyg‘unlik hosil
qilgan[6,39].
Do‘ppilarni namoyish etishda shuningdek, ular orasidagi masofaga ha
m alohida
e’tibor qaratish joiz. Sababi ular zich joylashtirilsa, sifati buzlishi mumkin. Imkon qadar
maxsus manekenga kiydirib qo‘yish kerak. Ularni to‘g‘ridan –
to‘g‘ri tushadigan quyosh
nuridan saqlay bilish lozim. Chunki bu hol ularning rangi o‘chishiga sabab bo‘ladi.
Do‘ppilar agar ular qo‘yilgan kiyim bilan umumiylikka ega bo‘lmasa, bu holda
alohida namoyish etiladi. Odatda maxsus tagliklarda yoki vitrina devoriga osilgan
ko‘rinishda namoyish etiladi. Ularga qo‘shimcha tarzda matolar qo‘yilishi mumkin.
Farg‘ona viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi hamda Andijon viloyati tarixi va
madaniyati davlat muzeyida son jihatidan nihoyatda boy bosh kiyimlar kolleksiyalari
mavjud bo‘lganligi bois, devorga osilgan holatda, liboslar
daan alohida ekspozitsiyaga
qo‘yilgan.
Do‘ppini majmuaga qo‘yish, namoyish etish, tavsiflash uchun uni inventar kitobga
yozish kerak. Ammo oldin uning nimaligini aniqlash, mazmunini bilish, haqiqiyligiga
ishonch hosil qilish, unga to‘liq nom berish darkor. Muzey fondlarida shunday do‘ppilar
bo‘ladiki, ularni aniqlash, o‘rganish uchun yillab vaqt sarflanadi. Do‘ppini inventar kitobiga
yozishdan oldin, uning muallifini, materialini va texnikasini, mazmuni, holati va qayerdan
kelganligini bilish lozim. [3,36]
Do‘ppini majmuaga qo‘yish, namoyish etish, tavsiflashda uning yuqorida keltirib
o‘tilgan har bir tavsifiga alohida to‘xtalib, sinchikovlik bilan o‘rganiladi. Har bir xususiyati,
muallifi, muallifi noma’lum bo‘lsa, davri va maktabi, to‘liq nomi, har tomonlama to‘liq
tavsifi, imzolar, sanalar, yozuvlar, ishlangan material va texnikasi, o‘lchami, saqlanish holati
haqida to‘liq ma’lumotlar ilmiy ro‘yxatdan o‘tkazish kitobiga yozib qo‘yiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
475
Navbatdagi bosqich-
ilmiy pasportlarni to‘ldirish. Bunda buyumlar
haqidagi
ma’lumotlar kengaytirilib, tarixiy sharxlar beriladi. Ilmiy pasportlar nafaqat izoh vazifasini
o‘taydi, balki hisobga kiritish va chiqarish vaqtida, ko‘rgazmalar tashkil etilishi vaqtida,
ko‘chma ko‘rgazmalar tashkil etilganida, mamlakat hududida
n olib chiqish yoki olib
kirishda, dalolatnomalar tuzish ishlarida ham foydalaniladi. Ilmiy pasportlar yozish-ilmiy
kataloglarni nashrga tayyorlashning asosiy zaminidir. Bu - muzey ekspozitsiyasida
predmetlarni ilmiy asosda namoyish qilish hamda etnografiy
a, san’atshunoslik,
arxeologiya bo‘yicha tadqiqot olib boruvchilar uchun izoh vazifasini o‘taydi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, O‘zbekiston muzeylarida va muzey fondlarida
bosh kiyimlarning saqlanish va namoyish etish holatlari borasida zarur amaliy choralarni
amalga oshirish lozim. Fond saqlov xonalarida zaruriy sharoitlar mavjud bo‘lmaganligi
bois, ko‘pchilik viloyat muzeylarida bosh kiyimlar umumiy qutilarda, namlik yuqori bo‘lgan
sharoitlarda saqlanmoqda. Bu esa madaniy, milliy boyligimizni
ng ajralmas qismi bo‘lgan
do‘ppilarning sifatiga nojo‘ya ta’sir qiladi. Bunday sharoitda davlat muzeylarining moddiy
-
texnik bazasini yanada yaxshilash, fondlar va muzeylar faoliyatini takomillashtirish,
saqlash uchun imkon qadar zaruriy choralarni ko‘rish
darkor.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Ashirov.A O‘zbek xalqining qadimiy e’tiqod va marosimlari. Toshkent. Alisher
Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashiryoti 2007.
2.
Fayzullaev, A. S. (2021). The use of the artistic traditions of Uzbek folk art in
the lessons of fine art. Asian Journal of Multidimensional Research, 10(10), 54-61.
3.
Gaybullayeva Y. Do‘pillar tarixidan. Toshkent: Moziydan sado. 2010. 2
-3.bet
4.
Murodova D. O‘zbekiston do‘ppilari. Toshkent. 2004
5.
Nurullayeva Z. Bitiruv malakaviy ishi . Toshkent: 2020. 59 b
6.
Nurullayeva Z.R. Bosh kiyimlarni muzeylarda namoyish etish: innovatsiya va
xalqaro tajriba (Rossiya etnografiya muzeyi misolida) Muzeylarning yangi konsepsiyasi:
muzeylar faoliyatida it texnologiyalar integratsiyasi. Respublika ilmiy-amaliy anjuman
to‘plami –
T.: MRDI nashriyoti, 2024-y.
–
38-40 b.
7.
Sodiqova N, Gaybullayeva Y. O‘zbek milliy bosh kiyimlari XIX
-XX
asrlar.Toshkent: Sharq-2014.10 bet
8.
Садикова, Ш. Х. Ўзбекистон дўппилари / Ш. Х. Садикова.
// Молодой
ученый. —
2020.
—
№ 30
