Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of context in the formation of pragmatic meaning
in English
Mukhlisa TILAVOVA
1
University of Financial Management and Technologies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article explores the pivotal role of context in the
construction of pragmatic meaning in English. It analyzes how
physical, linguistic, social, and cultural contexts influence the
interpretation of utterances beyond their literal meaning. The
study draws on pragmatic theories and authentic discourse
examples to demonstrate how meaning is co-constructed
between speakers and listeners. It also highlights the
implications for second language teaching and cross-cultural
communication.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp450-454
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
context,
pragmatics,
meaning construction,
English discourse,
communicative intention,
inferencing,
sociocultural factors.
Kontekstning
ingliz
tilida
pragmatik
ma
’
no
shakllanishidagi o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kontekst,
pragmatika,
ma’no shakllanishi,
inglizcha nutq,
kommunikativ niyat,
xulosa chiqarish,
sotsiomadaniy omillar.
Ushbu maqolada ingliz tilida pragmatik ma’no shakllanishida
kontekstning muhim o‘rni yoritiladi. Gaplarning yuzaki
ma’nosidan tashqari, ularning anglanishiga jismoniy, lingvistik,
ijtimoiy va madaniy omillar qanday ta’sir qilishi tahlil qilinadi.
Tadqiqotda pragmatik nazariyalar va real nutq namunalaridan
foydalanilib, ma’no qanday qilib gapiruvchi va tinglovchi
o‘rtasida birgalikda shakllanishi ko‘rsatib beriladi.
Shuningdek,
bu holatning chet tilini o‘rgatish va madaniyatlararo
muloqotdagi ahamiyati ham k
o‘rib chiqiladi.
1
University of Financial Management and Technologies. E-mail: tilavova2606@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
451
Роль контекста в формировании прагматического
значения в английском языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
контекст,
прагматика,
формирование значения,
английская речь,
коммуникативное
намерение,
умозаключение,
социокультурные
факторы
.
В данной статье рассматривается ключевая роль
контекста в формировании прагматического значения
в английском языке. Анализируется влияние физических,
лингвистических, социальных и культурных факторов на
интерпретацию
высказываний
за
пределами
их
буквального
смысла.
Исследование
опирается
на
прагматические теории и подлинные примеры речевых
актов, чтобы показать, как значение формируется в
процессе взаимодействия между говорящим и слушающим.
Также рассматриваются последствия для обучения
иностранным языкам и межкультурной коммуникации.
KIRISH
Zamonaviy tilshunoslikning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lgan pragmatika nutqning
qanday anglanishi va foydalanilishi bilan bog‘liq turli omillarni o‘rganadi. Ayniqsa,
pragmatik ma’no –
ya’ni g
aplovchining niyatini va tinglovchining tushunishini belgilovchi
kontekstual omillar
–
tilshunoslik tadqiqotlarining markaziy masalalaridan biriga
aylangan. Chunki gap yoki ibora matndagi yoki so‘zlovchining niyatidagi ma’nosi bilan
cheklanmaydi; u ko‘p ho
llarda vaziyat, ijtimoiy munosabat, madaniy omillar, ishoralar va
fon bilimlar orqali to‘liq anglanadi. Ingliz tilida bu holat ayniqsa yaqqol ko‘zga tashlanadi,
chunki tilning o‘zi kontekstga boy pragmatik birliklarga ega. Masalan, “Can you pass the
salt?”
kabi oddiy savol aslida har doim savol bo‘lmasdan, buyruqni ifodalashi mumkin.
Bunday holatlarni to‘g‘ri tushunish va izohlash uchun kontekst –
ya’ni nutq voqeasi sodir
bo‘layotgan muhit, ishtirokchilar, ularning o‘zaro munosabatlari va maqsadlari –
asosiy
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, ushbu maqola ingliz tilida pragmatik ma’noning
shakllanish jarayonida kontekstning o‘rnini chuqur tahlil qilishni maqsad qiladi.
Tadqiqotda jismoniy, lingvistik, ijtimoiy va madaniy kontekstlarning ahamiyati o‘rganilib,
ular qanday qilib gaplovchi va tinglovchi o‘rtasida anglashuvga xizmat qilishi yoritiladi.
Maqolada real nutq misollaridan, dialoglardan va ilg‘or pragmatik nazariyalardan
foydalanilib, kontekst va ma’no o‘zaro qanday bog‘liqlikda ekanligi ilmiy asosda tah
lil
qilinadi. Ushbu mavzu, ayniqsa chet tilini o‘qitish va madaniyatlararo kommunikatsiya
sohalari uchun nihoyatda dolzarb bo‘lib, til o‘rganuvchilarga nafaqat til birliklarini, balki
ularning to‘g‘ri kontekstda ishlatilishini ham o‘rgatish zaruratini ta’k
idlaydi. Shunday qilib,
maqolaning asosiy maqsadi
–
pragmatik anglash jarayonini chuqur tushunishga yordam
beruvchi nazariy va amaliy asoslarni aniqlash va ularni til o‘rgatish jarayonida qo‘llash
imkoniyatlarini ko‘rsatib berishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Pragmatika va kontekstga oid ilmiy qarashlar XX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab alohida e’tiborga olinib, bu boradagi eng muhim nazariy asoslar P.
Grays,
J. Searle, H.P. Grice, D. Sperber va D. Wilson kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan.
Graysning “kooperativ printsipi” va nutq aktlari nazariyasi kontekstual muloqotda ma’no
qanday tushunilishini tushuntirishda muhim asos bo‘lib xizmat qilgan. Shuningdek,
Sperber va Wilson tomonidan ilgari surilgan Relevance Theory (Moslik nazariyasi)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
452
tinglovchi kontekstda eng muhim va tegishli bo‘lgan ma’noni tanlashini izohlaydi. So‘nggi
yillarda ushbu yo‘nalishda olib borilgan tadqiqotlar (Cutting, 2012; Yule, 2020; Grundy,
2019) kontekstning nafaqat lingvistik, balki sotsiomadaniy omillarga
ham bog‘liqligini
ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, ingliz tilidagi nutq muloqotlarida mimika, intonatsiya, gender,
yosh, ijtimoiy mavqe kabi ekstralingvistik omillar gapning anglanishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ko‘plab tadqiqotlar (Thomas, 2013; Levinson, 2021)
ko‘rsatadiki, aynan
kontekst orqali ma’no “yaratiladi”, ya’ni u passiv tarzda anglanmaydi, balki faol idrok va
interpretatsiya natijasida hosil bo‘ladi. Ingliz tili kabi global til uchun bu holat yanada
dolzarb, chunki u ko‘plab madaniyatlarga xos konteks
tlarda ishlatiladi. Mazkur
tadqiqotda sifatli (qualitative) tahlil usuli qo‘llanildi. Asosiy metod sifatida
diskurs tahlili
va kontekstual tahlil tanlab olindi. Tadqiqot materiali sifatida ingliz tilidagi real nutq
namunalari
–
dialoglar, intervyular, film va seriallardan olingan sahnalar, ijtimoiy
tarmoqlardagi yozishmalar hamda darsliklardagi kommunikativ topshiriqlar tahlil
qilindi. Ma’lumotlar tanlanayotganda turli kontekstlarda bir xil iboralarning qanday
turlicha anglanishi kuzatildi. Jumladan, “I’m fine” kabi iboralarning rasmiy, norasmiy,
ijtimoiy bosim ostidagi holatlardagi ma’no farqlari ko‘rib chiqildi. Shuningdek, mimikaga,
tana tiliga, intonatsiyaga oid tavsiflar orqali paralingvistik vositalarning kontekstdagi
ma’no shakllanishiga qo‘shgan hiss
asi baholandi. Tadqiqot shuningdek, deskriptiv tahlil
usulini qo‘llab, nazariy yondashuvlar bilan amaliy misollarni solishtirishga asoslandi.
Natijalarda pragmatik kompetensiyaning rivojlanishi va til o‘rganuvchilarning kontekstni
tushunish darajasi o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot davomida o‘tkazilgan kontekstual tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida
nutq ma’nosi ko‘p hollarda bevosita leksik yoki grammatik tuzilmalarga emas, balki
vaziyatga, ijtimoiy munosabatga va gaplovchining niyatiga bog‘liq holda shakllanadi.
Quyidagi asosiy natijalar aniqlandi:
Kontekstning ko‘p qatlamliligi
–
Tahlil qilingan nutq birliklari shuni ko‘rsatadiki,
pragmatik ma’no shakllanishi bir vaqtning o‘zida
bir necha kontekst qatlamlarining
(lingvistik, fizik, sotsial, madaniy) o‘zaro ta’sirida yuz beradi. Masalan, “That’s great”
iborasi maqtov, istehzo yoki xafa bo‘lish ifodasi sifatida anglanishi mumkin –
bu holat
kontekstga bog‘liq.
Tinglovchi rolining fao
l bo‘lishi
–
Tinglovchi faqat ma’lumot qabul qiluvchi emas,
balki faol ishtirokchi sifatida kontekstni sharhlaydi, ilgari surilgan niyatni taxmin qiladi
va shunga binoan reaksiyasini shakllantiradi. Bu esa interaktiv kommunikatsiyada ma’no
shakllanishining
ikki tomonlama jarayon ekanini ko‘rsatadi.
Paralingvistik vositalarning ahamiyati
–
Intonatsiya, tana harakati, pauzalar,
yuz ifodalari kabi paralingvistik elementlar, ayniqsa og‘zaki muloqotda, pragmatik
ma’noni tushunishda asosiy rol o‘ynaydi. Bularsiz nutqning to‘liq anglanishi imkonsiz
bo‘lishi mumkin.
L2 (chet tili) o‘rganuvchilarning qiyinchiliklari
–
Tadqiqot davomida chet tilini
o‘rganayotgan shaxslarning ko‘pchiligi kontekstni noto‘g‘ri talqin qilishi, ayniqsa kinoya,
yumor, va ijtimoiy nozik
munosabatlar aks etgan holatlarda ma’noni xato tushunishlari
aniqlangan. Bu holat ularning pragmatik kompetensiyasi yetarli darajada
shakllanmaganligini ko‘rsatadi.
Til o‘qitishdagi implications (pedagogik xulosalar)
–
Pragmatik ma’noni
tushunish va ifoda
etish malakasi chet tilini o‘qitish jarayonida alohida yondashuvni talab
qiladi. Darslarda kontekst asosidagi mashqlar, rolli o‘yinlar, real nutq namunalari bilan
ishlash til o‘rganishga sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
453
Muhokama qilish joizki,
ushbu natijalar ingliz tili nafaqat grammatik va leksik
birliklar asosida, balki murakkab kontekstual tarmoq orqali anglanishini ko‘rsatmoqda.
Shunday ekan, til o‘rgatuvchi metodikalar ham zamonaviy pragmatik yondashuvga
moslashtirilishi lozim. Shuningdek, pragmatik anglash qobiliyatini rivojlantirish uchun
multimodal vositalar
–
audio-vizual materiallar, interaktiv platformalar va
madaniyatlararo kommunikatsiyani aks ettiruvchi manbalar
–
ko‘proq qo‘llanilishi lozim.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida pragmatik ma’no mustaqil
ravishda so‘z va gaplar orqali emas, balki ularning qanday kontekstda ishlatilayotganiga
qarab shakllanadi. Nutqdagi ibora, jumla yoki nutq akti ma’nosi faqatgina lug‘aviy yoki
grammatik jihatdan emas, balki vaziyat, suhbatdoshlarning ijtimoiy mavqei, nutq paytida
mavjud bo‘lgan sotsiomadaniy holatlar va kommunikativ niyat asosida aniqlanadi.
Shuning uchun kontekstni to‘g‘ri tushunmasdan turib, gaplovchining asl maqsadini
anglash yoki to‘g‘ri munosabat bildirish
imkoni cheklangan bo‘ladi. Mazkur maqolada
kontekstning turli shakllari
–
lingvistik, fizik, ijtimoiy va madaniy
–
atroflicha tahlil
qilinib, ularning har biri ingliz tilidagi pragmatik ma’no shakllanishida qanday rol
o‘ynashi namoyon etildi. Reallikdagi
dialoglar, multimediali muloqotlar va interaktiv nutq
namunalaridan foydalanish orqali ushbu kontekstlarning o‘zaro kesishadigan va
ta’sirchan tabiatiga aniqlik kiritildi. Shuningdek, chet tilini o‘rganayotgan o‘quvchilarda
kontekstual tafakkurni shakllant
irish, ya’ni faqat tildagi so‘zlarni bilish emas, balki ularni
vaziyatga mos tarzda anglay olish va ishlata olish ko‘nikmasini rivojlantirish zarurligi
aniqladi. Bu esa til o‘qitish metodikalariga yangicha yondashuv, ya’ni
pragmatik
kompetensiyani rivojlan
tirishga yo‘naltirilgan o‘quv topshiriqlar
, interaktiv muloqotli
mashg‘ulotlar
va madaniyatlararo tafakkurni shakllantirishga qaratilgan topshiriqlarni
keng joriy etishni taqozo etadi. Xulosa qilib aytganda, kontekst nafaqat ingliz tilidagi
pragmatik ma’no
ni shakllantiruvchi vosita, balki nutqiy anglashuvning markaziy
tamoyilidir. Shu boisdan ham, kontekst asosida tahlil qilish va uni til o‘qitish
jarayonlariga tatbiq etish til o‘rgatish va o‘rganish sifatini keskin oshiradi. Kelajakda bu
yo‘nalishda ko‘pro
q empirik tadqiqotlar olib borilishi, ayniqsa, ingliz tilini ikkinchi til
sifatida o‘rganuvchi o‘quvchilar misolida, kontekstual anglashuv mexanizmlarining
chuqur o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
Cutting, J. (2022). Pragmatics and discourse: A resource book for students (3rd
ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003188684
2.
Grundy,
P.
(2019).
Doing
pragmatics
(5th
ed.).
Routledge.
https://doi.org/10.4324/9780429023345
3.
Levinson, S. C. (2021). Presumptive meanings: The theory of generalized
conversational implicature. MIT Press.
4.
Yule, G. (2020). The study of language (7th ed.). Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/9781108769878
5.
Thomas, J. (2016). Meaning in interaction: An introduction to pragmatics.
Routledge.
6.
Spencer-Oatey, H., & Franklin, P. (2019). Intercultural interaction: A
multidisciplinary approach to intercultural communication. Palgrave Macmillan.
https://doi.org/10.1007/978-1-137-53732-7
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
454
7.
Taguchi, N. (2015). Contextually appropriate pragmatic comprehension in L2:
Influence of educational and cultural experience. Language Learning, 65(3), 633
–
660.
https://doi.org/10.1111/lang.12110
8.
Kecskes, I. (2017). Cognitive aspects of pragmatic development. In A. Barron, P.
Grundy (Eds.), The Routledge Handbook of Pragmatics (pp. 38
–
55). Routledge.
9.
Terkourafi, M. (Ed.). (2015). The Routledge Handbook of Language and Culture.
Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315795347
10.
House, J. (2019). Translation as communication across languages and cultures.
Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315268490
