Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Idiomatic expressions in Montgomery's novels: A
comparative analysis of translation strategies
Mekhriniso ABDURAIMOVA
1
Олийгох (Cambria Math
-11)
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article explores idiomatic expressions in Montgomery’s
novels and analyzes the strategies applied in their translations
into Uzbek and Russian. The study focuses on identifying the
most common types of idioms, comparing the techniques
translators use, and evaluating how successfully cultural and
linguistic nuances are conveyed. The research highlights the
challenges in translating idiomatic language and provides
recommendations for preserving the original stylistic and
cultural elements.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp455-459
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Montgomery’s novels,
idiomatic expressions,
translation strategies,
comparative study,
linguistic equivalence,
cultural adaptation,
stylistic nuances.
Montgomeri romanlaridagi idiomatik ifodalar: tarjima
strategiyalarining qiyosiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Montgomery romanlari,
idiomatik ifodalar,
tarjima strategiyalari,
qiyosiy tadqiqot,
lingvistik ekvivalentlik,
madaniy moslashuv,
uslubiy nozikliklar.
Mazkur maqolada Montgomery romanlaridagi idiomatik
ifodalarning tarjima strategiyalari o‘zbek va rus tillaridagi
variantlarida tahlil qilinadi. T
adqiqot davomida eng ko‘p
uchraydigan idiomalar turlari aniqlanib, tarjimonlar tomonidan
qo‘llanilgan usullar solishtiriladi hamda madaniy va lingvistik
nozik jihatlarning qanchalik muvaffaqiyatli yetkazilgani
baholanadi. Ish natijasida idiomatik birliklarni tarjima
qilishdagi qiyinchiliklar yoritilib, asl uslub va madaniy
unsurlarni saqlab qolish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
1
Uzbekistan State World Languages University. E-mail: murodjonovna21ma@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
456
Идиоматические выражения в романах Монтгомери:
сравнительное исследование переводческих стратегий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
романы Монтгомери,
идиоматические
выражения,
стратегии перевода,
сравнительное
исследование,
языковое соответствие,
культурная адаптация,
стилевые особенности
.
В данной статье рассматриваются идиоматические
выражения в романах Монтгомери
и анализируются
стратегии их перевода на узбекский и русский языки.
Исследование направлено на выявление наиболее
распространённых типов идиом, сравнение переводческих
приёмов и оценку успешности передачи культурных и
языковых особенностей. Работа подчёркивает сложности
перевода
идиоматического
языка
и
предлагает
рекомендации по сохранению оригинального стиля и
культурных элементов.
KIRISH
Hozirgi globallashuv davrida turli tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar
tobora kuchayib bormoqda. Bu jarayonda adabiy asarlarni tarjima qilish nafaqat
tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan ham alohida ahamiyat kasb
etadi. Xususan, idiomatik ifodalar tarjimasi ushbu murakkab jarayonning eng nozik va
qiyin jihatlaridan biri hisoblanadi. Idiomalar faqatgina tilning leksik boyligini emas, balki
o‘sha xalqning madaniyati, qadriyatlari, mentaliteti va hayot tarzini o‘zida aks ettiradi.
Shu boisdan ularni boshqa tilga to‘liq va aniq tarjima qilish ko‘plab ilmiy va amaliy
muammolarni
yuzaga keltiradi. Montgomery romanlari jahon adabiyotida o‘zining o‘ziga
xos obrazlari, madaniy konteksti va boy idiomatik tili bilan mashhurdir. Uning asarlarida
ishlatilgan idiomalar nafaqat qahramonlarning ruhiy holatini ochib beradi, balki Kanada
jamiyatining tarixiy-madaniy hayotini ham yoritib turadi. Ana shu idiomatik birliklarni
o‘zbek va rus tillariga tarjima qilish jarayonida tarjimonlar turli strategiyalardan
foydalanadilar. Bunda ular idiomaning mazmunini saqlash, uning madaniy
konnotatsiyalari
ni yetkazish, yoki ba’zan o‘z tilimizga mos bo‘lgan ekvivalentini topishga
harakat qiladilar. Ushbu maqolada Montgomery romanlaridagi idiomatik ifodalarning
tarjima jarayoni qiyosiy tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor o‘zbek va rus tarjimalarida
qo‘llanilgan s
trategiyalarga, ularning samaradorligiga va madaniy-uslubiy xususiyatlarni
yetkazish darajasiga qaratiladi. Tadqiqot natijalari tarjimonlar uchun amaliy tavsiyalar
berishga, shuningdek, adabiy tarjima nazariyasini boyitishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Idiomatik ifodalarni tarjima qilish masalasi tarjimashunoslikda doimiy tadqiq etib
kelinayotgan dolzarb mavzulardan biridir. Nida (2012) va Newmark (1988) kabi olimlar
idiomatik birliklarni tarjima qilishda semantik va funksional ekvivalentlikni saqlash
zarurligini ta’kidlaganlar. Larson (1998) esa tarjimadagi mazmunni yetkazishda madaniy
jihatlarni e’tiborga olish muhimligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Baker (1992) o‘z
tadqiqotlarida tarjimadagi idiomalarni yetkazishda yuzaga keladigan
asosiy to‘siqlar –
lingvistik nomuvofiqlik, madaniy tafovutlar va ma’no yo‘qotilishi muammolarini chuqur
tahlil qiladi. O‘zbek adabiyotida ham bu boradagi izlanishlar mavjud bo‘lib, R.
Sultonova
(2017), N. Qodirova (2019) kabi olimalar adabiy tarjima va idiomatik birliklar
tarjimasining o‘ziga xos xususiyatlarini yoritgan. Shuningdek, rus tarjimashunosligida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
457
Barxudarov va Komissarov kabi klassik olimlar idiomalarni tarjima qilishning nazariy
asoslarini ishlab chiqqanlar.Montgomery asarlarining o‘zbek va rus
tillaridagi tarjimalari
orqali idiomatik birliklarning qanday strategiyalar bilan berilganini o‘rganish ushbu
mavzuning nazariy va amaliy qamrovini kengaytiradi. Bu esa tarjimadagi funksional
moslikni tahlil qilish imkonini beradi. Idiomatik ifodalar tarj
imasi bo‘yicha olib borilgan
ilmiy tadqiqotlar nafaqat umumiy tarjima nazariyasi, balki lingvomadaniyatshunoslik va
stilistika bilan uzviy bog‘langan. Xalqaro adabiyotlarda Baker (2011), Hatim va Munday
(2019), Newmark (1988) kabi olimlar tarjimada idiomatik birliklarni saqlash muhimligini
ta’kidlab, ularni tarjima qilishda semantik ekvivalentlik, moslashtirish (adaptatsiya), izohli
tarjima kabi strategiyalarni tizimli tarzda tavsiflab berganlar. Ularning ishlarida ayniqsa
madaniy konnotatsiyalarni yetkazis
h masalasi alohida o‘rin egallaydi.
Mahalliy adabiyotlarda esa Sultonova (2017), Qodirova (2019), To‘xtaboyeva
(2020), Yusupova (2021) va Abduvaliyeva (2018) kabi olimlarning ishlari adabiy
tarjimada o‘zbek tiliga xos frazeologizmlar va idiomatik birliklar
ni qanday moslashtirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi. Ularning tadqiqotlarida o‘zbek tilining milliy rang
-
barangligi, madaniy kodlari va frazeologik boyligi tarjimaning samaradorligiga qanday
ta’sir qilishi chuqur tahlil qilingan.
Shuningdek, ushbu ma
nbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tarjima jarayonida tarjimon
ko‘pincha bir nechta muvofiqlik darajalari o‘rtasida muvozanat saqlashi lozim:
•
semantik moslik
(asl ma’noni saqlash)
•
madaniy moslik
(madaniy konnotatsiyalarni yetkazish)
•
stilistik moslik
(asarning badiiy uslubini saqlash)
Mahalliy olimlar asarlarida o‘zbek tilidagi idiomatik birliklarning ingliz va rus
tillaridan tarjimasida ko‘pincha adaptatsiya va izohlovchi tarjima strategiyalariga
ko‘proq murojaat qilinishi ta’kidlanadi. Bu esa milliy madaniyat va o‘zbek tilining o‘ziga
xos ifoda vositalari hisobga olinishi bilan izohlanadi. Xulosa qilib aytganda, mahalliy va
xalqaro adabiyotlar tarjimada idiomatik birliklarning madaniy va stilistik tafovutlarini
yetkazishdagi o‘ziga xos yondashuvlarini ko‘rsatib beradi. Ushbu tadqiqot ana shu
yondashuvlarni qiyosiy o‘rganib, amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Ushbu tadqiqot qiyosiy tahlil va sifatli (kvalitativ) metodologiyaga asoslanadi.
Montgomeryning mashhur asarlari, xususan
"Anne of Green Gables"
romanining inglizcha
matni, uning o‘zbekcha va ruscha tarjimalari asosiy tahlil obyekti sifatida tanlandi.
Idiomatik ifodalar ushbu matnlardan ajratib olindi va ularning tarjima variantlari
solishtirildi.
Tahlil quyidagi bosqichlarda olib borildi:
1.
Idiomatik birliklarni aniqlash
–
inglizcha asarda uchraydigan idiomalar
ajratib olindi.
2.
Tarjima variantlarini tahlil qilish
–
har bir idiomaning o‘zbekcha va ruscha
tarjimalari alohida ko‘rib chiqildi.
3.
Tarjima strategiyalarini aniqlash
–
Newmark va Baker tomonidan taklif
qilingan strategiyalar asosida har bir tarjima usuli tasniflandi.
4.
Madaniy va stilistik moslikni baholash
–
tarjimada idiomaning mazmuni,
uslubi va madaniy konnotatsiyalarini saqlab qolish darajasi baholandi.
Ma’lumotlar tahlilida tavs
ifiy statistik usullar, tarjimaviy muvofiqlik tahlili va
kontekstual tahlil vositalaridan foydalanildi. Olingan natijalar tarjima strategiyalarining
samaradorligi va madaniy translatsiya sifatini aniqlashga xizmat qildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
458
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot n
atijalari Montgomery romanlaridagi idiomatik ifodalarni o‘zbek va rus
tillariga tarjima qilishda bir qancha turli strategiyalar qo‘llanilganini ko‘rsatdi.
O‘rganilgan 50 ta asosiy idiomatik birlikning qariyb 40 foizi o‘zbek tarjimasida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri semantik ekvivalentlar orqali, 35 foizi esa funktsional mos ifodalar yoki so‘zma
-
so‘z tarjima bilan berilgan. Qolgan hollarda esa tarjimonlar adaptatsiya (moslashtirish),
izohli tarjima yoki idiomani butunlay tushirib qoldirish yo‘liga murojaat qilganlar. R
us
tilidagi tarjimada esa semantik ekvivalentlikning ulushi biroz yuqoriroq bo‘lib, 50 foizga
yaqin idiomalar bevosita mos ekvivalentlar bilan ifodalangan. Muhokama jarayonida
aniqlandiki, rus tarjimalarida madaniy tafovutlar kamroq seziladi, chunki rus tili va ingliz
tili madaniy jihatdan ko‘proq o‘xshash elementlarga ega. O‘zbek tarjimalarida esa
tarjimonlar ko‘pincha idiomaning ma’nosini izohlashga yoki mahalliy madaniyatga
moslashtirishga majbur bo‘lgan. Masalan,
"spill the beans"
idiomasi rus tarjimasida
"
выдать
секрет
"
, o‘zbek tarjimasida esa
"sirni ochib qo‘ymoq"
tarzida mos ekvivalent
bilan ifodalangan. Shuningdek, o‘zbek tarjimalarida ba’zi idiomalar tushirib qoldirilgan
yoki ularning o‘rniga neytral ifodalar tanlangan bo‘lib, bu asarning stilistik
boyligini
qisman yo‘qotishga olib kelgan. Rus tarjimalarida esa stilistik rang
-
baranglik ko‘proq
saqlangan. Har ikkala tarjimada ham ba’zi hollarda idiomalarning madaniy
konnotatsiyalari yetarlicha chuqur yetkazilmagan bo‘lib, bu asar o‘quvchisida ma’no
qa
tlamining to‘liq idrok qilinishiga to‘sqinlik qilgan. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, idiomatik
ifodalarni tarjima qilishda eng samarali yo‘l –
madaniy konnotatsiyani saqlagan holda
semantik yoki funksional ekvivalent topishdir. Bundan tashqari, tarjimonning ijodiy
yondashuvi va kontekstga e’tibor qaratishi asarning asl uslubini saqlab qolishda muhim
ahamiyatga ega.
XULOSA
Montgomery romanlaridagi idiomatik ifodalar tarjimasi o‘zbek va rus tillarida
qiyosiy o‘rganilganda, tarjimaning nafaqat lingv
istik, balki madaniy va stilistik darajadagi
murakkabligi aniq ko‘zga tashlanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, har bir tilning
o‘ziga xos madaniy tafakkuri va ifoda vositalari tarjima jarayoniga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Rus tarjimonlari ko‘proq semantik ekvivalentlikni saqlashga intilgan bo‘lsa,
o‘zbek tarjimalarida ko‘proq madaniy moslashtirish va izohli tarjima yo‘llari kuzatildi.
Idiomatik birliklarning tarjima qilinishida semantik ekvivalentlik, funksional
ekvivalentlik, moslashtirish, izoh
li tarjima, ba’zan esa idiomani tarjimada butunlay
tushirib qoldirish kabi strategiyalar qo‘llanganini ko‘rish mumkin. Har bir strategiya o‘z
afzallik va kamchiliklariga ega: semantik ekvivalentlik asarning mazmuniy aniqligini
ta’minlasa
-
da, ba’zida madani
y rang-
baranglikni yo‘qotishi mumkin; moslashtirish esa
o‘quvchiga tanish bo‘lgan konnotatsiyalarni beradi, biroq ba’zida asl ma’no soyalari
yo‘qolib ketadi.
Xulosa o‘laroq, Montgomery asarlaridagi idiomatik ifodalar tarjimasida quyidagi
muhim jihatlar aniqlandi:
•
Madaniy konnotatsiyalarni yetkazish
–
tarjimonlar har ikki tilga tarjima
qilishda ham madaniy qatlamlarni to‘liq yetkazishda qiyinchiliklarga duch kelganlar.
•
Stilistik xususiyatlarni saqlash
–
rus tarjimalari stilistik jihatdan ko‘proq asl
matnga y
aqin bo‘lsa
-
da, o‘zbek tarjimalarida ba’zida stilistik soddalashtirish kuzatilgan.
•
Tarjima strategiyalari
–
har bir tilga mos strategiyalar tanlash natijasida
tarjimalarda ba’zan o‘ziga xos ijodiy yondashuvlar ham qo‘llangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
459
Tadqiqot natijalari shuni ko‘r
satadiki, adabiy tarjimada, xususan idiomatik
birliklarni tarjima qilishda, faqat lingvistik moslik emas, balki madaniy va stilistik
uyg‘unlikni ham e’tiborga olish muhimdir. Bu esa tarjimonlardan yuqori darajadagi til va
madaniyatlararo kompetensiyani, shuningdek, ijodkorlikni talab qiladi. Ushbu maqola
natijalari tarjimashunoslik sohasida o‘qituvchilar, talabalar va amaliy tarjimonlar uchun
amaliy tavsiyalar sifatida xizmat qilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI
1.
Baker, M. (2011).
In Other Words: A Coursebook on Translation
(2nd ed.).
Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315619187
2.
Hatim, B., & Munday, J. (2019).
Translation: An Advanced Resource Book
(2nd
ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315837895
3.
Kövecses, Z. (2010).
Metaphor: A Practical Introduction
(2nd ed.). Oxford
University Press.
4.
Larson, M. L. (1998).
Meaning-Based Translation: A Guide to Cross-Language
Equivalence
(2nd ed.). University Press of America..
5.
Nida, E. A., & Taber, C. R. (2003).
The Theory and Practice of Translation
. Brill
Academic Publishers.
6.
Pavlovic, N. (2013). Exploring the Challenges of Translating Idioms: A Case
Study of Croatian-English Translations.
SRAZ
,
58
, 91
–
107.
7.
Qodirova, N. (2019). Inglizcha-
o‘zbekcha adabiy tarjimada frazeologik
birliklarning tarjima usullari.
Tarjima nazariyasi va amaliyoti
,
3
(1), 45
–
52.
8.
Sultonova, R. (2017). O‘zbek tilidagi tarjima amaliyotida idiomatik birliklarning
ifodalanishi.
Filologiya masalalari
,
4
, 65
–
72.
9.
To‘xtaboyeva, M. (2020). Idiomatik birliklarni tarjima qilishning lingvomadaniy
asoslari.
O‘zbek tili va adabiyoti
,
1
, 55
–
63.
10.
Abduvaliyeva, Z. (2018). Adabiy tarjimada frazeologizmlarni o‘zbek tiliga
moslashtirish yo‘llari.
Tarjima nazariyasi va amaliyoti
,
2
(2), 39
–
47.
11.
Yusupova, N. (2021). Adabiy asarlardagi frazeologik birliklarning tarjima
muammolari.
O‘zbekiston tarjima ilmi jurnali
,
5
(1), 78
–
85.
