Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Khorezm
’
s Medicine: Past, Present, and Future
Yusup KHALIMBEROV
1
Samarkand State Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article explores the historical development of medicine
in the Khorezm region from ancient times to the modern era of
independence. It highlights medical concepts found in the
"Avesta", the contribution of Islamic scholars during the Golden
Age
–
such as Al-Khwarizmi, Al-Biruni, and Ibn Sina
–
as well as
the scientific role of the Mamun Academy and the medical
advancements during the Anushteginid and Khiva Khanate
periods. The article also analyzes medical progress in the Soviet
era and after Uzbekistan
’
s independence, including the
establishment of specialized medical centers and the role of
prominent scholars in the health system.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp418-426
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Khorezm medicine,
Avesta,
Al-Khwarizmi,
Ibn Sina,
Mamun Academy,
Khiva Khanate,
independence,
healthcare.
Xorazm tibbiyoti kecha, bugun va ertaga
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Xorazm tibbiyoti,
Avesto,
Al-Xorazmiy,
Ibn Sino,
Ma
’
mun akademiyasi,
Xiva xonligi,
mustaqillik,
so
g‘
liqni saqlash.
Ushbu maqolada Xorazm vohasidagi tibbiyot tarixining
qadimgi davrlardan boshlab zamonaviy mustaqillik davrigacha
b
o‘lgan rivojlanish bosqichlari yoritilgan. “Avesto”dagi
tabobatga oid
g‘
oyalar, islom uy
g‘
onish davridagi olimlar
–
Al-Xorazmiy, Al-Beruniy, Ibn Sino va boshqalarning hissasi,
Ma
’
mun akademiyasining ilmiy salohiyati, Anushteginlar va
Xiva xonligi davrida olib borilgan tibbiy faoliyat haqida
mufassal ma
’
lumotlar berilgan. Shuningdek, sobiq Ittifoq
davrida va
O‘
zbekiston mustaqillikka erishganidan s
o‘
ng
Xorazm tibbiyotida yuz bergan taraqqiyotlar, ixtisoslashgan
tibbiyot markazlari va yetuk olimlar faoliyati xolisona tahlil
qilingan.
1
Associate Professor, Samarkand State Medical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
419
Медицина Хорезма: вчера, сегодня и завтра
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медицина Хорезма,
Авеста,
аль
-
Хорезми,
Ибн Сина,
академия Мамуна,
Хивинское ханство,
независимость,
здравоохранение.
В данной статье рассматриваются этапы развития
медицины в Хорезмском регионе с древнейших времен до
современного периода независимости. Освещаются идеи,
связанные с медициной, изложенные в «Авесте», вклад
исламских ученых эпохи Возрождения, таких как
аль
-
Хорезми, аль
-
Бируни, Ибн Сина и других. Особое
внимание уделено научной значимости Академии Мамуна,
медицинской
деятельности
во
времена
династии
Ануштегинидов и Хивинского ханства. Также подробно
анализируются достижения медицины в Хорезме в
советский период и после обретения независимости,
включая создание специализированных медицинских
центров и вклад выдающихся ученых.
KIRISH
Inson tibbiyotda paydo bo
‘
libdiki, tibbiy xizmatga ya
’
ni, u yoki bu darajada tibbiy
muolajaga muxtoj bo
‘
lib hayot kechiradi. Demak, tibbiyot azaldan o
‘
z tarixiga ega. Albatta
bu jarayon kurrayi zaminning turli burchaklarida o
‘
ziga xos darajada paydo bo
‘
lgan va
har bir hududning tabiatiga: iklimiga, jo
‘
grofik joylashuviga, o
‘
simlik, hayvonot va
ko
‘
proq odamlarning turmush tarziga hamda ularning atrof-muhitdagi faktorlariga
nisbatan paydo bo
‘
lgan, rivojlangan va takomillashib borgan. Tarixiy manbaalarga
tayanadigan bo
‘
lsak, Xorazm voxasida tabobat miloddan oldingi V
–
IV asrlarda paydo
bo
‘
lganligi tabiiyki vaqt o
‘
tishi bilan takomillashib, rivojlanib va sayqallashib borgan.
O
‘
rta asrlarga kelib tabiiy, dunyoviy, aniq fanlar qatori ma
’
lum darajada tibbiyot fani ham
rivojlanib kelgan. Ma
’
lumki, har qanday zaruriyat xalqning ongini o
‘
stiradi, tafakkurini
teranlashtiradi va dunyoqarashini kengaytiradi. Inson ana shunday zaruriyat sharoitida,
doirasida va uning bevosita ta
’
sirida kasallik oldini olish, bartaraf qilish va davolash
choralarini izlaydi.
Xorazm tibbiyotining tarixiy taraqqiyoti b
o‘
yicha olib borilgan tadqiqotlar, asosan,
mintaqaning sivilizatsiyaviy
o‘
tmishi va buyuk allomalar merosi asosida shakllanadi.
Jumladan, B.A.
Duschanovning “Baytul Hikma olimlari orasida” nomli ishida qadimgi
Sharq ilm-fan markazlarining, xususan, Ba
g‘
dod va Gurganj shaharlaridagi ilmiy
muhitning shakllanishi, unda Xorazm allomalarining tutgan
o‘
rni yoritilgan [1]. Muallif
Xorazm tibbiyotining rivojiga bevosita ta
’
sir k
o‘
rsatgan madaniy va falsafiy omillarni
ilmiy asosda tahlil etadi.
M.
Maxmudovning “Ibn Sino va Xorazmdagi ilmiy muhit” [2]
nomli maqolasida esa
Xorazmda ilm-fan taraqqiyotiga sabab b
o‘
lgan siyosiy-iqtisodiy sharoitlar, Ibn Sino ijodi
va uning tibbiyotga doir asarlarining Xorazm maktabida tutgan
o‘
rni alohida tahlil
qilingan. Bu manba Ibn Sinoning Xorazm davridagi ilmiy merosini tushunishda muhim
ahamiyatga ega.
A.
Madaminovning “Xorazm tibbiyoti tarixiga chizgilar” [4] asari esa Xorazm
vohasida tibbiyotning shakllanishidan to mustaqillik davrigacha b
o‘
lgan bosqichlarni
tizimli tahlil qiladi. Unda qadimgi tibbiy bilimlardan tortib, zamonaviy davolash
muassasalari, ixtisoslashgan markazlar va ularning faoliyati haqida batafsil ma
’
lumotlar
berilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
420
Y.M.
Xolimbetovning “Buyuk meros va zamonaviy sivilizatsiya” nomli asarida esa
o‘
zbek milliy qadriyatlari va madaniy merosning zamonaviy tibbiy tafakkur va
amaliyotga integratsiyalashuvi yoritiladi. Muallif tarixiy merosni zamonaviy
yondashuvlar bilan bo
g‘
lab, ilmiy-nazariy asosda chuqur yoritib beradi.
Shuningdek, Sh.N. X
o‘jaevning “Birinchi viloyat shifoxonasiga 80 yil”
[5] asarida
Xorazm viloyatidagi zamonaviy so
g‘
liqni saqlash tizimining shakllanishi, uning moddiy-
texnik bazasi, kadrlar tayyorlash, mahalliy tibbiyot tarixidagi yutuqlar hronologik va
hujjatli dalillar asosida tahlil qilingan.
Mazkur adabiyotlar Xorazm tibbiyotining boy tarixiy merosini chuqur
o‘
rganishda
asosiy nazariy va faktologik manbalar sifatida xizmat qilmoqda. Ular tibbiyot sohasidagi
uzviylikni, tarixiy tajribadan zamonaviy rivojlanishgacha b
o‘
lgan ilmiy tafakkur
evolyutsiyasini k
o‘
rsatib beradi.
Umuman Xorazmda ilm-fanning boshqa davlatlarga nisbatan oldinrok tashkil
topishida, rivojlanishida, kengroq tarkalishida Zardushtiylar dini va uning mukaddas
kitobi
“
Avesto
”
r
o‘
li katta b
o‘
lgan. Aynan
“
Avesto
”
kitobi bizgacha yetib kelgan t
o‘
rtta
“
Yasna
”
,
“
Yasht
”
,
“
Vesparad
”
va
“
Vandidod
”
kismlari orqali undagi
g‘
oyalar tufayli
tanishish mumkin. Chunonchi (
“
Vandidod
”
) dagi 20-bobda dunyoning birinchi tabibi
Srita hamda uning xalq tabobatiga doir va turli dori-darmonlar tayyorlash sirlaridan
xabardorligi haqida ma
’
luimot beriladi.
Yer, olov, suv va havo mukaddas xisoblangan otashparastlik dinida atrof-muhit
muxofazasi, muxit tozaligini saqlash, turli kasalliklar tarkalishi va uning oldini olish
maqsadida sanitariya-gigiena qonun-koidalari
“
Avesto
”
ning
“
Vandidod
”
kismida
o‘
z
ifodasini topgan. Umuman olganda
“
Avesto
”
kitobi barcha qismlarida insonning so
g‘
lom
turmush kechirishiga va uzoq umr k
o‘
rishiga alohida e
’
tibor berilgan. Bu holatni
muntazam ravishda nazorat kilib borish tavsiya qilingan. Xullas, milodiy 712-yil
Mavaraunnahr va Xorazmga islom dini kirib kelgunicha Zardushtiylik konun-qoidalari
inson hayotiy e
’
tiqodi va so
g‘
lom turmush tarzi sifatida muhim r
o‘
l
o‘
ynagan. Mana
shuning uchun Zartushtiylarning (Avesto) mukaddas kitob tarzida Xorazm tibbiyot
tarixida zar harflar bilan muhrlanib qolgan. Buning mohiyati shundaki, u xalkaro ilm-fan
olamida tan olinib
“
YuNESKO
”
ning 1991-yil noyabr oyidagi bosh konferensiyasi
Parij shaxrida
o‘
tgan 30-sessiyasida
“
Avesto
”
yaratilganligining 2700 yilligini dunyo
miqyosida keng nishonlash haqidagi qarorini qabul qilgandi.
Ayni,
O‘
zbekiston Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 29-martdagi karoriga muvofiq
“
Avesto
”
ning 2700 yilligi 2001-yil 3-noyabr sanasida Urganch shahrida tantanali
ravishda nishonlandi va
“
Avesto
”
ning vatani Xorazm deb tan olindi.
Islom sivilizatsiyasi Davrida Xorazm tabobati. Ma
’
lumki islom dini kishilik
jamiyatida va ilm-fan tarakkiyotida muhim burilishlar yasadi. harakattibbiyotda ham
yuksalishlar r
o‘
y berdi.Al-Xorazmiy, Al-Beruniy va Az Zamaxshariy kabi buyuk Xoraziy
allomalar Xorazm dovru
g‘
ini dunyoga tanitdilar. Ular ba
’
zan Islom dini cheklovlariga
qaramasdan
o‘
zlarining jahonshumul ahamiyatga ega noyob asarlari bilan tibbiyotga doir
masalalarni ochiq oydin yoritib berdilar. Ular tibbiy ilmning tarqalishiga munosib hissa
q
o‘
shdilar. Aytishlaricha,
“
tibbiyotda davolashning 3 turi bordir. Sizga ularning kaysi turi
k
o‘
proq xush keladi?
”
deb s
o‘
rashdi Bo
g‘
dodlik olimu-fuzalolar. T
o‘
rtinchisi deya
davradagilarga javob berdi Xorazmlik alloma Al-Xorazmiy. Iye davolashning uch turi
borku ahir, Hayron b
o‘
ldi Bo
g‘
dodlik fuzalolar. Al-Xorazmiy bir zum indamadi va s
o‘
ngra
ishonch bilan quyidagi baytni aytdi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
421
“Biri so‘z doru bir keskir pichoqdir bittasi,
Dogi Xorazm elida mashhur erur sozning sasi.
Menga Xorazmda keng tarqalgan davolashning 4-turi, binki s
o‘
z bilan davolash
usuli k
o‘
proq yokadi
”
dedi Xorazmlik alloma.Asli ismi Abu Jafar Muhammad Ibn Muso
Al-Xorazmiy nafakat buyuk matematik, astronom, balki
“
Mafotix ul-ulim
”
nomli mashhur
asarida tibbiyotga doir masalalarni keng yoritib berganligi bilan
o‘
z davri va keyingi
zamon tib xodimlari uchun kattagina ham nazariy, ham amaliy q
o‘
llanma b
o‘
lgulik meros
qoldirgan. Al-Xorazmiydan keyin yetishib chikkan buyuk Xorazmlik alloma Al-Beruniy
(973
–
1048) hazratlari Markaziy Osiyoda birinchi b
o‘
lib dorishunoslikka bagishlangan
“
Kitob as Saydana fit-tib
”
(tibbiyotda saydana haqida kitob) asarni yozgan. Ushbu asar
orqali Markaziy Osiyoda
o‘
sadigan 800 dorivor
o‘
simliklar t
o‘
liq tavsifini bergan.
Az Zamaxshariy ham arab grammatikasidan tashqari tabiblik bilan shugullangan va
k
o‘
pchilik bemorlarni
o‘
zi tayyorlagan giyoxlardan iborat malham bilan davolagan.
Xorazm tibbiyotida Ma
’
mun akademiyasining tutgan
o‘
rni.
І
X asrning oxiri
X asrning boshlarida madaniyat va ma
’
rifatning Yirik markazlaridan biri Xorazmshoxlar
davridagi poytaxt Gurganj (hozirgi k
o‘
hna Urganch) shahri edi. 1004-yil Gurganjda
Xorazmshox Abu Xasan Ali Ibn Ma
’
mun tomonidan tashkil qilingan (Dorul Hikma)
dunyodagi dastlabki akademiyalardan biri edi. Adolatparvar, ma
’
rifatparvar shox Ma
’
mun
Sharqdagi eng k
o‘
zga k
o‘
ringan olimlar: Al-Beruniy, Ibn Sino, ibn Iroq, Abu Saxil Masixiy,
Abul Xammor, Mushfiv, As-Saolibiy, Miskovayx, An Nasaburiy kabi k
o‘
plab allomalarni
Gurganjga t
o‘
plab ularga ilm-fpi bilan shu
g‘
ullanishi uchun sharoit yaratib berganligi
tufayli Xorazmda dunyo ilm-fan namoyondalari safi yana kengaydi. Natijada boshka fanlar
qatori tabobat ilmi ham yaghnada rivojlandi. Bu soxala Abu Nasr, Javxariy, Ibn Sino,
Masixiy va Abulxayr Al Xammorlarning xizmatlari katta b
o‘
ldi. Ayniqsa, Ibn Sinoning
(980-
1037) “Ash
-
shifo” Al Xammorning (942–1018) “Tutkanok kvsalligi haqida”,
“Qarilikda soglom yashash haqida”, Masixiyning “Tibbiyotga doir 100 masala”, “Tibbiyot
asoslari”, “Umumiy tibbiyot” asarlari shular jumlasidandir. Bu asarlar o‘
sha davrdagi
talabalar uchun
O‘
quv kitobi, amaliy-nazariy dasturiy q
o‘
llanma b
o‘
lib xizmat qildi.
Anushteginlar sulolasi davrida Xorazm tibbiyoti. Tarixda katta iz koldirgan
Xorazmshoxlar davlatining yorqin vakili Kutbiddin Muxammad 1 Ibn Anushtegin
(1097
–
1127) hamda uning
o‘g‘
li Otsiz hukmronlik qilgan yillarda Gurganj shaxrining
madaniy markaziga aylanib bu shaharda k
o‘
plab allomallar faoliyat yuritishgan. Ismoil
Jhurjoniy, hokim Axroqiy, Abdurahmon Hasan al-Kutoniy, in Umar Ar-Roziy, Umar
Chagminiy kabi tib olimlari shular jumlasidandir. Ayniqsa, Xorazshox Otsizning
1113-yilda Gurganjda
“
Baxad ut-Davla
”
shifoxona qurdirgani tarixdagi eng yuksak
voqeadir. Shuningdek Ismoil Jurjoniyning
“
Zoxirayi Xorazmshoxiy
”
asari sharq
o‘
lkalarida tiyu xodimlari uchun muxim q
o‘
llanma b
o‘
lib xizmat qilgan. Undan tashkari
Ismoil Jurjoniy dori-darmonlar haqida
“
Qarobodini Xorazmshoxiy
”
kitobini ham yozgan.
Shuningdek u
“
Agroz fit-tib
”
,
“
Fit-tib haqidagi xotira daftari
”
,
“
Shoxona tabobat
”
,
“
Kun va tun rejasi
”
nomli asarlari orqali ham mashhur b
o‘
lgan. Xullas, Xorazmshoxlar
davrida ilm-fan san
’
at, madaniyat umuman jamiyatning turli sohalarida ijobiy
o‘
zgarishlar yuz berdi. Ming afsuski ushbu Xorazm gullab yashnayotgan davrda
Chingizxon istilosi (1219
–
1221) shakllanayotgan tarakkiyotni bir necha asrga orkaga
surib yubordi. Oradan asrlar
o‘
tib tib ilmiga e
’
tibor tabiblarni q
o‘
llab-quvvatlash orqali
xalqning so
g‘
ligini tiklashga va uni muxofaza qilishga intilgan shaxs Navoiy Xazratlari deb
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
422
aytish mumkin. U zotning shaxsiy jam
g‘
armasidan Xirotda bunyod etilgan
“
Shifoiya
”
,
“
Ixlosiya
”
va
“
Nizomiya
”
madrasalari shular jumlasidandir. Ayniqsa
“
Shifoiya
”
madrasasini bugungi kunda tibbiyot oliygohi deb atash mumkin.
Xorazmda Xiva Xonligi Davrida Tabobat. Ma
’
lumki, 1512-yil Xiva xonligining
tashkil topishi Birinchi xon Elbarsxon bilan bo
g‘
liqdir.
O‘
sha paytda tibbiyot ilmini yuqori
darajaga k
o‘
targan shaxs Xiva xoni, tarixchi, tabib va dorishunos Abul
g‘
ozi Baxodirxon
(1603
–
1664) dir. Ushbu shaxs davlatni boshqaruv soxasida
“
Shajarayi Tarokima
”
,
“
Shajarayi Turk
”
kabi tarixiy asarlar bilan bir katorda
“
Manof
’
e ul inson
”
(inson uchun
qoidalar) 4 kismdan va 21 bobdan iborat asar ham yozgan. Ushbu asarga ilmiy jixatdan
yondoshar ekanmiz, uning tibbiyotta, dorishunoslikka oid barcha fanlarni
o‘
z ichiga
qamrab olganligining guvoxi b
o‘
lamiz. Asar
o‘
z mazmun-mohiyati jixatidan nafakat
Xorazm balki Sharqdagi k
o‘
plab tabiblar uchun
o‘
z davrida muhim q
o‘
llanma vazifasini
o‘
tab kelgan va amalda foydalanilgan. 1790
–
1792-yillarda Xivada hukmdorlik qilgan
keksa Muxammad Amin inok k
o‘
zi ojizlanib qoladi. Uning iltimosiga k
o‘
ra 1793-yil
Peterburgdan Xivaga xarbiy shifokor k
o‘
z d
o‘
ktori mayor Blann Kenagel tashrif buyuradi.
Bu shaxs Xiva xonligiga ilk qadam q
o‘
ygan Rossiyalik shifokor edi. Shuni qayd kilish
lozimki Xorazmliklardan birinchi b
o‘
lib Inok Muxammad Amin Xorazmlik tabiblardan
shifo topmaganligi tufayli
o‘
zlariga nisbatan oldinroq har xil soxalarda taraqqiyotga
erishgan boshqa davlat Rossiya mutaxassislariga tabib b
o‘
ladimi, muxandis yoki boshka
kasb egasi b
o‘
ladimi ularga murojaat kilib ushbu sohalarda yangilikka erishishga intilgan
ilk Xorazmlik hukmdor hisoblanadi. Shu narsani inobatga olish kerakki Xonlik davrida
yetishib chikkan mahalliy tabiblarning ham xizmatlari beqiyos darajadadir. Ayniksa
Bayoniy (1859
–
1923) moxir tabib, shoir, sozanda va tarixchi b
o‘
lib tanildi. Uning
“
Shajarai Xorazmshoxiy
”
,
“
Xorazm tarixi
”
kabi asarlari tufayli
“
Xiva tabiblarining sardori
”
nomi bilan mashhurdir. Ayniqsa uning
“
Davolash usullari
”
nomli asari e
’
tiborga loyiqdir.
U
o‘
zining izlanishlariga va egallagan tajribasiga tayanib k
o‘
pchilik bemorlarni berxpul
davolaganligi uchun Xivada katta obr
o‘
ga sazovor b
o‘
lgan. Xorazm tabobatida Bayoniy
kabi katta mavqega ega b
o‘
lgan tabib Axmadjon Tabibiy (1869
–
1910). U shoir, tarixchi,
tarjimon ham b
o‘
lgan. 1873-yildan Chorizm istilosi Xiva xonligining Rossiyaga yarim
vassal b
o‘
lishi natijasida vohaga Rus tabiblari va shifokorlari ham kirib keladi. Jumladan
1880-yil Xiva xoni Muxammad Raximxon
ІІ
Feruz iltimosiga binoan Rossiyadan Feldsher
Papov va Kosryanenkalar kelib Xivada tibbiy yordam manzillari tashkil etishgan hamda
aholiga tibbiy yordam k
o‘
rsata boshlagan. 1882
–
1884-yillarda Xon saroyida Xon oila
a
’
zolari va amaldorlarni davolash uchun Korvello, Karpanov Kolosovskiy kabi rus
vrachlari faoliyat k
o‘
rsatishgan. 1891-yilga kelib Kosyanenko mudirligida feldsherlik
ambulatoriya punkti Xivada ish boshlagan. Kreshkov, Popov va Kostronenkolar punctda
aholi sogligini nazorat etib boradi. 1901-yil Feruzxon ikkinchi marta kasallangan
Rossiyalik shifokor Vadim Pavlovich Shumeyka xizmatlari taxsinga sazovor
b
o‘
lgan.Shumeiko hondan tashkari amaldorlar va oddiy halqni davolab hujjat dardiga
davo topgan. Xatto Xonlik aholisining bir tibbiyot xodimlari, k
o‘
p
o‘
tkazganlari, aholi
orasida terlatmalar, ishburu
g‘
lar va k
o‘
plab kasalliklarning k
o‘
p tarkalganligini aniklagan
va ularning muwaffakiyatli davolashga erishganlar. Xonlikda tabobat soxasida 1911-yil
yana bir xayrli ish amalga oshirildi.
O‘
sha yili Moskva Gubernatori Guchkov Xiva xoni
bilan bosh vazir Islomx
o‘
ja Xivada yangi kasalxona qurilishi boshlanadi. Shu tariqa oliy
o‘
quv yurti. Shu 1913-yilda
o‘
z intihoshiga etadi va kasalxona
o‘
z paydo b
o‘
ladi.
Shifoxonada Moskva Davlat Universiteti tiffiyot fakultetini tugatgan, Saratov
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
423
Guberniyasida
o‘
z tajribasini orttirgan Anisimov Aleksey Fedorovich bosh vrachlik
vazifasida faoliyat yuritadi hamda davolash ishlari bilan shugullanadi. Afsuski, 1917-yilda
yuz bergan ingilob tufayli 1918-yilda doktorlar Moscow zhwnab ketady. 1920-yilda esa
Xiva honligi tugatiladi.
Sobik Ittifoqdai Xorazm tibbiyoti ma
’
lumki 1920-yilda Xiva Xonligi tugatilgach
Xorazm Respublikasi tuzilgan va so
g‘
likni saklash nozirligi tashkil qilinadi.
O‘
sha yili
Soglikni saklash nozirligi lavozimiga Shomurod baxshi saylanadi va k
o‘
p vaqt
o‘
tmay
uning
o‘
rnini rus tilini yaxshi bilgan Mullaboy Gavdanov egallaydi. 1924-yil Xorazm
Respublikasi tugatilib uni
o‘
rniga
O‘
zbekiston SSR ga qarashli Xorazm okrugi tashkil
topadi va okrug so
g‘
likni saklash b
o‘
limi mudiri vazifasiga A.A. Nikolaev tayinlanadi.
Keyinchalik A.A. Nikolaev buyrugiga binoan Urganch shaxrida 50
o‘
rinli shifoxona tashkil
qilinadi. 1928-yilda okrug markazi Xivadan Urganch shaxriga k
o‘
chib
o‘
tgach, Urganch
shahar shifoxonasi Xorazm okrugi shifoxonasi deb nomlana boshlaydi. U vaqtda voxada
yuqumli kasalliklar, teri-tanosil, traxoma, korin terlatma, sepkili terlatma avjiga chiqqan
payt edi. Ushbu kasalliklarni oldini olish va davolash uchun tibbiyot xodimlari
yetishmasdi. Xorazm okrug so
g‘
likni saqlash b
o‘
limi mudiri A.A. Nikolaev tashabbusi
bilan okrug Qizil yarim oy jamiyati qoshida mahalliy kadrlardan, xamshiralar, tropikolog
teri-bezgak kasallariga dori beruvchilar, chechak emlovchilar, dizenfektorlar tayyorlash
qisqa muddatli kurslari tashkil qilingan. 1930
–
1935-yillarda okrug soglikni saqlash
b
o‘
lim mudirligiga Antonova Zoya Georgievna tayinlangan. U yuqumli kasalliklar b
o‘
yicha
yetuk mutaxassis va tashkilotchi sifatida umrining oxirigacha Urganch shahar yukumli
kasalliklar shifoxonasida faoliyat yuritgan va
o‘
z kasbi sohasida juda k
o‘
p shogirdlar
tayyorlashga muvaffaq b
o‘
lgan. Xorazm Respublikasi davrida bekliklar
o‘
rniga tumanlar
tashkil topadi. Xorazm okrugi Xiva, Urganch va Gurlan uezdlariga b
o‘
linadi. 1928-yil
Xorazm okrugi Urganch shifoxonasiga Xorazm okrug shifoxonasi deb nom beriladi. Shu
yilning
o‘
zidayoq shifoxona qaytadan ta
’
minlanib 100
o‘
ringa yetkaziladi va uning
tarkibida terapiya b
o‘
limi 40, xirurgiya b
o‘
limi 30, teri-tanosil kasalliklari b
o‘
limi 20,
tugrukxona 5, tuberkulyoz kasalliklari b
o‘
limi 5
o‘
ringa ega b
o‘
ladi. 1928-yil shifoxonaga
P.A. Shipov rahbarlik qilgan.
1930-yilga kelib Xorazm okrugining k
o‘
pchilik joylarida aholiga ambulatoriya,
poliklinika va statsionar sharoitda tibbiy xizmat k
o‘
rsatish maskanlari tashkil qilina
boshlaydi. 1920-yil Xiva shaxrida dastlab Xonlik davridagi 1112
–
1118-yillarda 50
o‘
rinli
shifoxona qaytadan ta
’
mirlanib Xiva markaziy shifoxonasi deb yuritila boshladi va
shifoxona bosh shifokori kilib R. Perlovskiy tayinlanadi. 1928-yil Gurlan tumanida ilk bor
30
o‘
rinli kasalxona tashkil kilinib, undagi bemorlarga vrachlar Loginova, famin
akusherka L. Balaxanova, L. Ogorostina va Nikolaevlar xizmat k
o‘
rsatgan. 1929-yilda
Xazorasp tumanida 30 oʻrinli shifoxona tashkil topadi.1932
-yilda Xonka tumanida yangi
anbulatoriya va 30
o‘
rinli shifoxona ishga tushiriladi va bosh shifokor lavozimiga
K.F. Linder tayinlanadi. 12-
yilda Shoot markazida 2 oʻrinli shifokhona ishga tushiriladi va
bosh 9 qilib 3 Medvedeva tayinlanadi Paramedic Bandarenko dispensary mudiri
ishlashida faoliyat jutadi. Bogot tumanida ikkinchi Jaxon urushi yillarida 20
o‘
rinli
uchastka shifoxonasi tashkil qilingach, bosh shifokor lavozimida sey Lyubov Ibragimovna
ishlagan, chunki u davrgacha Bogot axolisiga Xonka tumani shifoxonasi vrachlari xizmat
k
o‘
rsatib kelgan. 1971-yil Bogot tumani tashkil qilingandan keyin
“
Norimonov
”
uchastka
kasalxona bazasida markaziy shifoxona tashkil topgan va bosh shifokor lavozimida
Hikmatillo Sharipov ishlagan. 1936-yil K
o‘
shk
o‘
pir tumanida 6
o‘
rinli shifoxona tashkil
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
424
qilingan va uni 1940-yilgacha feldsher boshqarib kelgan. 1937-yil Yangiariq tumanida
10
o‘
rinli shifoxona tashkil topgan va unga Shukurov raxbarlik qilgan. Pitnak qishlohida
dastlab 10
o‘
rinli uchastka kasalxonasi tashkil topgan va u yerda vrach V.I. Silaeva
1946
–
1958-yillarda mudirlik qilgan. 1933-yilda Yangibozor tumanida 15
o‘
rinli kishlok
uchastka kasalxonasi tashkil topgan. 1958-yil ushbu kishlok uchastka shifoxonasida
o‘
rinlar soni 25 taga k
o‘
paytirilgan va Yangibozor tuman ma
’
muriy binosi markaziy
shifoxonaga berilgan. Natijada kasalxonaga Xusainov Ashir raxbarlik qilgan. 19-sonli
shifo markazi Urganch shahridan azhralib, “Korovul” chikkaridan qishlok sayti
shifokhonasi binosida 50 urinli Urganch fog markazi shifokhonasi faoliyat yuritayapti va
bosh murabbiy Aziz Tulaganov ishlagan. Mana shu tibbiyot maskanlarida sidqidildan
fidokorona mexnat qilgan tibbiyot xodimlari Xorazm voxasida so
g‘
liqni saqlash tizimi
moddiy texnika bazasini yanada mustahkamlanishiga, davolash-profilaktika ishining
sifatini va samaradorligini oshirishga munosib xissa q
o‘
shganlar.
Xorazm tibbiyoti mustaqillik davrida jonajon
O‘
zbekistonimiz
o‘
z mustaqilligiga
erishgach Muxtaram Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoev raxbarligida yangi
O‘
zbekiston
taraqqiyot strategiyasiga amal qilgan xolda qisqa muddatlarda mamlakatimizning
siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-gumanitar, ilm-fan y
o‘
nalishlaridagi
tarakkiyot suratlari keskin
o‘
zgarib, yangicha sifat mazmun kasb etib, bekiyos darajada
qudrat va shiddatga ega b
o‘
lib Yangi
O‘
zbekiston qurilmoqda va uchinchi renessans
poydevori yaratilmoqda. Katta ishonch va mamnuniyat bilan ayta olamizki ushbu
o‘
zgarishlar zaminida Muxtaram Prezidentimizni inson qadriyatlarini ulu
g‘
lab,
jamiyatimizning tayanchi b
o‘
lgan xalqimiz va vatanimiz manfaatlarini k
o‘
plab amalga
oshirayotgan odilona va donolarcha siyosati yotibdi. Bu, albatta hech shubxasiz insonga
yuksak mexr va
g‘
amx
o‘
rlik tufayli mamlakatimizda so
g‘
likni saqlash tizimiga, ya
’
ni
xalkning so
g‘
ligini muxofaza kilish masalasiga jiddiy e
’
tibor berilmoqda. Shuning uchun
ham joylarda axoliga tibbiy yordam k
o‘
rsatish sifati va samaradorligi oshib bormoqda.
Ayni paytda Xorazm viloyatida ham tibbiyot sohasida xalqning talabi va taklifi doirasidan
kelib chiqqan xolda misli k
o‘
rilmagan darajada
o‘
zgarishlar sodir b
o‘
lmoqda.Fikrimizning
dalili va isboti sifatida mustakillikka erishganimizdan keyin Urganch shaxrida 1992-yil
Toshkent Tibbiyot akademiyasi Xorazm filialining ochilishi shunga yorqin misol b
o‘
la
oladi.Viloyatdagi shifokhonalarning amaliy yordamini yanada rivojlantirish va
takomilashtirish maksadida Respublika ilmiy-amaliy tibbiyoti erdamlarining fillari
ochilishi ham etiborga loyik va diqqatga sazovor holatdir. 1992-yil Urganch shaxrida
Respublika Kardiologiya-jarroxlik ilmiy amaliy markazining Xorazm filialining ochilishi,
2000-yil Urganch shaxrida Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy
markazining xam filiali, 2006-yil esa Urganch shaxrida Respublika urologiya va
endokrinologiya ilmiy amaliy markazlarining filiallari ochilishi xam shunga yorqin misol
b
o‘
la oladi. 2022-yilda Xazarasp va Gurlan tumanlarida Xorazm filiali Shoshilinch tibbiy
ilmiy markazining subfiliallari ham tashkil qilindi. Bu subfiliallar qoshida
“
Q
o‘
shma
jarohatlar va
o‘
tkir qon tomir kasalliklari markazi
”
tashkil qilindi. Bugungi kunda ushbu
markazlar jaxon standartlariga t
o‘
liq javob beradigan tarzda keraklicha tibbiy uskunalar
apparaturalar bilan jixozlangan. Markaz qoshidagi diagnostika b
o‘
limida kompyuter
tamografiya (K.T.) U.T.T, rentgen apparati, bronxoskop va endoskop bilan ta
’
minlangan.
Markazning operatsiya xonasi laparoskop, Zamonaviy Norkoz apparatlari,
elktrokoogulyator va k
o‘
chma rentgen apparati bilan jixozlangan. Shuningdek markaz
Zamonaviy laboratoriya reaktivlari va P.S.R. (polimer svetnoy (zanjirli) reaksiya apparati
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
425
bilan ta
’
minlangan. Shuningdek markazlarda oliy toifali stuk shifokorlar faoliyat yuritadi
va k
o‘
pchilik operatsiya amaliyoti loporoskopik uslubda amalga oshiriladi. Viloyat,
shahar, tuman markazlarida zamonaviy k
o‘
p tarmoqli markaziy poliklinikalar (KT.M.P),
stamabologik poliklinikalar, diagnostik markazlar, qishloqlarda oilaviy poliklinikalar (OI)
tashkil qilingan. Shuningdek viloyat, shahar va tumanlarda Davlat Sanitariya
Epidemiologiya markazlari (DSEM) aholiga xizmat qiladi. Ushbu tibbiy muassasalarning
barchasi rentgen apparati, UTT, EKG va boshka diagnostik apparaturalar hamda
laboratoriya jixozlari bilan ta
’
minlangan. Bugungi kunda viloyatda
O‘
rta meditsina
xodimlarini xamshiralar, feldsherlar tayyorlovchi tibbiy kollejlar Urganch, Xiva va
Xazorasp shaxrida faoliyat yuritmoqda. Xulosa kilib aytadigan b
o‘
lsak, Xorazm tibbiyoti
yil sayin rivojlanib, takomillashib va zamonaviylashib bormoqda va muntazam ravishda
malakali shifokorlar; tibbiyot fan doktorlari, tibbiyot fan nomzodlari, oliy va birinchi
darajali ilmiy-nazariy bilimlariga, kurash tazhribasiga hamda yuqorisiga tayanib, aholini
so
g‘
lomlashtirish, davolash-prevention ishlari sifat va malakasini oshirishni nazorat
qiladi. Viloyat tibbiy xodimlari va aholisi
o‘
zlarining quyidagi yetuk, tanikli fan arboblari,
mutaxassislari bilan faxrlanadi. Tibbiyot fanlari doktori akademik Xudoyor Olloyorov,
Tibbiyot fanlari doktori akademik R.D. Qurbonov,tibbiyot fanlari doktori akademik
B. Babajonov (marhum), Tibbiyot fanlari doktori Professorlar A.A. Xusannov,
K.J. Jabborov, Z.R. Yangiboev, fan doktorlari O. Abdullaev (marxum), B.A. Duschanov,
(marxum), B. Kuryazov, D.A. Sapaev hamda k
o‘
p yuzlab tibbiyot fan nomzodlari
Sh.N. X
o‘
jaev, X.B. Babaev, A.M. Sagirov, I. Matkuliev (marxum), A. Ashirov (marxum),
A. Madaminov, X. Bekchanov, B. Y
o‘
ldashev, Sh. Jumaniyazov va boshqalar shular
jumlasidandir. Shu
o‘
rinda bu yoru
g‘
dunyoni tark etgan ustoz va murabbiylarimizning
imonlari hamrohi va ruhi poklari obod bulsin degan tilakdamiz.
XULOSA
Xorazm tibbiyoti tarixi
–
bu inson salomatligini asrash borasida boy tajriba va
chuqur ilmiy asoslarga tayanuvchi noyob merosdir. Tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki,
Xorazm vohasida tibbiyot qadimdan rivoj topgan b
o‘lib, u dastlab “Avesto”da bayon
etilgan ekologik-gigiyenik tushunchalar asosida shakllanib, keyinchalik islom uy
g‘
onish
davrida buyuk allomalar
–
Al-Xorazmiy, Al-Beruniy, Ibn Sino va boshqalar tomonidan
boyitilgan. Ma
’
mun akademiyasi esa nafaqat tibbiyot, balki boshqa fanlar rivojiga ham
turtki b
o‘
lib xizmat qilgan.
Xiva xonligi davrida ham an
’
anaviy tabobat bilan bir qatorda zamonaviy
dorishunoslik va tashxis q
o‘
yish amaliyotlari shakllana bordi. Rossiya imperiyasi davrida
xorijiy mutaxassislar jalb etilishi, sovet davrida esa tibbiy tizimning markazlashtirilgan
holda rivojlanishi Xorazm so
g‘
liqni saqlash tizimining zamini b
o‘
lib xizmat qildi.
Mustaqillik yillarida davlat siyosatida inson salomatligi ustuvor y
o‘
nalishlardan biri
sifatida e
’
tirof etilib, zamonaviy ilmiy-amaliy markazlar, ixtisoslashgan filiallar, il
g‘
or
texnologiyalar bilan jixozlangan muassasalar faoliyati boshlangan. Bu esa Xorazm
tibbiyotining bugungi va ertangi taraqqiyotida strategik asos b
o‘
lib xizmat qilmoqda.
Shu bois, Xorazm tibbiyoti
–
bu
o‘
z tarixiy ildizlariga tayangan, zamonaviy ilm-fan
yutuqlariga moslashgan va kelajakda ham xalq salomatligi y
o‘
lida xizmat qilishga tayyor
b
o‘
lgan muhim ijtimoiy institutdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
426
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Duschanov B. A. “Baytul Hikma” olimlari orasida. X halqaro Ibn Sino ukishlari
ilmiy-amaliy konferensiyasi. Bet 137-137. Buxoro Shahri.
2.
Maxmudov M. "Ibn Sino va Xorazmdagi ilmiy muhit" Ibn Sino o‘qishlari ilmiy
-
amaliy konferensiyasi. Bet 142-144 Buxoro shaxri.
3.
Madaminov A. "Xorazm tibbiyoti tarixiga chizgilar". "Yangi asr avlodi" Toshkent.
2012 yil.
4.
Xolimbetov Yu. M. "Buyuk meros va zamonaviy svilizatsiya" "Mahorat"
Samarqand-2024
5.
Xo‘jaev Sh. N. "Birinchi viloyat shifoxonasiga 80 yil". "Shark" nashriyoti matbaa
aksiyadorlik kompaniyasi. Bosh taxririyati. Toshkent-2007.
