Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The system for developing students’ reading skills in the
process of teaching English
Nilufar KHAIRULLAEVA
1
University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article explores an effective system for developing
students’ reading skills within the context of teaching English as
a foreign language. Reading is a crucial component of language
acquisition, and its development involves gradual skill-building,
the use of various strategies, motivational techniques, and the
application of interactive teaching methods. The article also
considers modern linguodidactic approaches, text analysis, and
learner-centered methodologies aimed at fostering reading
comprehension and engagement.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp330-334
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
reading skills,
foreign language,
English teaching,
teaching methodology,
strategies,
language competence,
linguodidactics.
Ingliz tilini o‘qitish jarayonida talabalarda o‘qish
ko'nikmalarini rivojlantirish tizimi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
o‘qish ko‘nikmalari,
xorijiy til, ingliz tili,
o‘qitish metodikasi,
strategiyalar,
til kompetensiyasi,
lingvodidaktika.
Ushbu maqolada ingliz tilini o‘qitish jarayonida talabalarda
o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishning samarali tizimi
yoritiladi. O‘qish ko‘nikmalari xori
jiy tilni egallashning muhim
jihatlaridan biri hisoblanib, bu ko‘nikmalarni bosqichma
-
bosqich
shakllantirish,
turli
strategiyalarni
qo‘llash,
motivatsiyani oshirish va interfaol metodlar asosida darslarni
tashkil etish orqali erishiladi. Maqolada zamonaviy
lingvodidaktik yondashuvlar, matn tahlili, o‘quvchilarning
individualligini inobatga olgan metodikalar ham ko‘rib chiqiladi
.
1
University of Economics and Pedagogy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
331
Система развития навыков чтения у студентов в
процессе преподавания английского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
навыки чтения,
иностранный язык,
английский язык,
методика преподавания,
стратегии,
языковая компетенция,
лингводидактика
.
В статье рассматривается эффективная система развития
навыков чтения у студентов в процессе обучения
английскому языку как иностранному. Навыки чтения
являются
важным
аспектом
овладения
языком,
формируются поэтапно с применением разнообразных
стратегий, мотивационных приёмов и интерактивных
методов обучения. Также анализируются современные
лингводидактические подходы, работа с
текстом и методики,
ориентированные на личностные особенности обучающихся
.
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida xorijiy tillarni, ayniqsa ingliz tilini mukammal
egallash har bir talabaning nafaqat kasbiy, balki shaxsiy rivojlanishi uchun ham muhim
omilga aylanmoqda. Chet tilini o‘rganish jarayonida to‘rt asosiy til ko‘nikmalari —
tinglab
tushunish, gapirish, o‘qish va yozish —
orasida
o‘qish
alohida ahamiyat kasb etadi.
Chunki o‘qish orqali talabalar keng qamrovli ma’lumotlar oladi, leksik va grammatik
bilimlarini mustahkamlaydi, tafakkur va tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Aynan o‘qish ko‘nikmasi til kompetensiyasining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, bu
ko‘nikmani
tizimli
va
bosqichma
-
bosqich
rivojlantirish
zamonaviy
ta’lim
metodikalarining dolzarb yo‘nalishiga aylangan. Ingliz tilini o‘rgatishda an’anaviy
yondashuvlardan
interfaol,
kommunikativ
va
kompetensiyaga
asoslangan
yondashuvlarga o‘tish o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan munosabatini ham ijobiy
tomonga o‘zgartirmoqda. Bu esa o‘z navbatida dars jarayonida turli o‘quv
materiallaridan, autentik matnlardan, multimedia vositalaridan samarali foydalanishni
taqozo etadi. Ushbu maqolada ingliz tilini o‘rganayotgan talabalarda o‘qish
ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishga yo‘naltirilgan samarali tizimni ishlab
chiqish zaruriyati asoslanadi. Shuningdek, o‘qish ko‘ni
kmalarini rivojlantirishda
qo‘llaniladigan metodlar, texnologiyalar, matnlar turlari va baholash mexanizmlari tahlil
qilinadi. Maqolaning maqsadi
—
ingliz tilida o‘qish ko‘nikmasini mustahkamlovchi
kompleks yondashuvlarni aniqlash va ularni ta’lim amaliyotiga joriy etish bo‘yicha
takliflar berishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Ingliz tilini o‘qitishda o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish masalasi til o‘rganish
nazariyasi va amaliyotida uzoq yillardan buyon dolzarb mavzulardan biri bo‘lib
kelmoqda. Bu borada C. Wallace (1992), D. Nunan (2003), Grellet (1981) kabi olimlar
o‘qishning interaktiv jarayon sifatida tushunilishi, ma’no anglash va tafakkurni
faollashtirishdagi o‘rni haqida chuqur tahlillar berganlar. Nunan (2003) o‘qish jarayonini
faqat passiv ma’lumot qabul qilish emas, balki faol ma’no yaratish, taxmin qilish, tahlil
qilish va shaxsiy tajribaga tayangan holda tushunishga asoslangan ko‘nikma sifatida
tasvirlaydi. Wallace (1992) esa o‘quvchilar o‘qish paytida oldindan mavjud bilimla
ri va
kontekstual signalardan foydalangan holda matnni anglashini ta’kidlaydi. Grellet (1981)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
332
tomonidan ishlab chiqilgan o‘qish strategiyalari –
scanning, skimming, intensive va
extensive reading
–
zamonaviy metodikalarda keng qo‘llaniladi. O‘zbekistonda h
am bu
yo‘nalishda ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Jumladan, N.M. Jo‘rayev (2020), M.Q.
Xudoyberdiyeva (2022) kabi tadqiqotchilar ingliz tilida o‘qish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda milliy kontekst, o‘quvchilarning ehtiyojlari va metodik yondashuvlar
uy
g‘unligini ta’kidlaganlar.
Shuningdek, CEFR (Common European Framework of Reference for Languages)
doirasida o‘qish ko‘nikmalari bo‘yicha kompetensiya darajalari aniq belgilab berilgan
bo‘lib, bu standartlar o‘quvchilarning o‘z
-
o‘zini baholashiga va darsla
rni rejalashtirishga
xizmat qiladi. Ushbu ilmiy maqolada sifatli (kvalitativ) tadqiqot metodlari asosida tahlil
olib borilgan. Asosiy metod sifatida quyidagi yondashuvlar tanlangan:
Adabiyotlar tahlili (literature review)
–
o‘qish ko‘nikmalarini shakllanti
rish
bo‘yicha ilg‘or xorijiy va mahalliy tadqiqotlar o‘rganildi.
Tajriba-sinov usuli (pedagogik eksperiment)
–
2 bosqichli darslar orqali
talabalarning o‘qish ko‘nikmalari o‘zgarishlari kuzatildi (boshlang‘ich va yakuniy testlar
asosida).
So‘rovnoma va suh
batlar (survey & interviews)
–
ingliz tili o‘qituvchilari va
talabalar o‘rtasida savollar asosida mavjud muammolar va ehtiyojlar aniqlangan.
Matn tahlili (text analysis)
–
o‘quv materiallari (avtovon matnlar, autentik
matnlar, B1
–
C1 darajadagi matnlar) tah
lil qilinib, ularning o‘quvchilarga ta’siri baholandi.
Tadqiqot ishtirokchilari sifatida O‘zbekistonning turli oliy ta’lim muassasalarida tahsil
olayotgan 1-2 bosqich talabalar tanlab olindi. Eksperimentda talabalar bilan 12 haftalik
darslar olib
borilib, o‘qish ko‘nikmalarining turli aspektlari (so‘z boyligini anglash,
tezlikda o‘qish, asosiy g‘oyani ajratish, matnni tahlil qilish) baholandi.
Ushbu metodologik yondashuvlar orqali ingliz tilini o‘rganayotgan talabalar uchun eng
samarali o‘qitish st
rategiyalari va materiallarini aniqlash maqsad qilingan.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
O‘tkazilgan tadqiqotlar va eksperiment natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilini
o‘qitish jarayonida o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan interfaol va
str
ategik yondashuvlar talabalarning o‘zlashtirish darajasini sezilarli darajada oshiradi.
Eksperimentdan oldingi diagnostik test natijalariga ko‘ra, ishtirokchilarning 65 foizi
o‘qilgan matnni tushunishda va asosiy g‘oyani ajratishda qiyinchiliklarga duch ke
lgan
bo‘lsa, 12 haftalik metodik darslardan so‘ng bu ko‘rsatkich 82 foizgacha ijobiy o‘zgardi.
Muhokamalar davomida aniqlanishicha, o‘qish strategiyalari –
skimming (umumiy
mazmunni aniqlash), scanning
(maxsus ma’lumotni topish),
intensive reading (chuqur
o‘rganish), va
extensive reading
(erkin o‘qish) –
ni izchil o‘rgatish va qo‘llash
o‘quvchilarni faol va mustaqil o‘quvchilarga aylantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa,
autentik matnlar (yangilik maqolalari, bloglar, hikoyalar, ijtimoiy tarmoqlardagi postlar)
bilan ishlash talabalar motivatsiyasini oshirgani kuzatildi. Talabalarning so‘z boyligini
oshirishga qaratilgan topshiriqlar, matnga asoslangan savol-
javoblar, rol o‘ynash, klaster
va grafik organizatorlardan foydalanish matn mazmunini chuqur anglashda katta yordam
bergan. Dars jarayonida kritik fikrlash va metakognitiv yondashuv
(o‘qish jarayonida
fikrlashni boshqarish)ni rag‘batlantiruvchi usullar qo‘llanganda o‘quvchilarning mustaqil
tahlil qilish qobiliyati ancha rivojlandi. Shuningdek, o‘qituvchilar tomonidan o‘z vaqtida
berilgan feedback (orqaga aloqalar)
ham o‘qish samaradorligini oshirishda muhim omil
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
333
bo‘lib xizmat qilgan. O‘quvchilarning fikriga ko‘ra, ular o‘qish strategiyalaridan
foydalangan holda matnlarni tezroq va samaraliroq anglay boshlaganlar. Umuman
olganda, o‘rganilgan metodik yondashuvlar asosida tuzilgan tizimli dars jarayoni
o‘quvchilarda nafaqat o‘qish ko‘nikmasini, balki umumiy til kompetensiyasini ham
rivojlantirishga xizmat qildi.
XULOSA
Ingliz tilini o‘qitish jarayonida o‘qish
ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish
til kompetensiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida alohida e’tibor talab qiladi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar va tajribaviy mashg‘ulotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘qish
ko‘nikmalarini samarali rivojlantirish uchun o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini
inobatga olgan holda, zamonaviy metodik yondashuvlar asosida rejalashtirilgan dars
tizimi zarur. Maqolada bayon etilganidek, o‘qish jarayoni passiv ma’lumot qabul
qilishdan iborat emas, balki ma’no
ni tushunish, tahlil qilish, baholash va u asosida yangi
bilim hosil qilishga qaratilgan kognitiv jarayon sifatida qaraladi. Shu sababli, o‘qitish
jarayonida interfaol metodlar, autentik matnlardan foydalanish, strategik
yondashuvlar
(skimming, scanning, intensive/extensive reading) va kritik fikrlashni rivojlantiruvchi
topshiriqlar
asosiy o‘rin tutadi. Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy jihatlardan biri —
talabalar o‘qish strategiyalaridan xabardor bo‘lgach, matnni tushunish, asosiy
g‘oyani
ajratish va so‘z boyligini oshirishda sezilarli natijalarga erishganliklaridir. Shuningdek,
metakognitiv yondashuvni o‘qish jarayoniga tatbiq etish orqali talabalar mustaqil
fikrlashga, shaxsiy baho berishga va tahlil qilishga o‘rgandilar.
Tahlil qilingan ilmiy va amaliy manbalar asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
O‘qish ko‘nikmalari xorijiy tilni o‘zlashtirishda asosiy vosita hisoblanadi va uning
rivoji butun til kompetensiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Strategik yondashuvlar asosida tashkil
etilgan darslar o‘quvchilarning mustaqil
o‘qish, tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini sezilarli darajada rivojlantiradi.
O‘qish materiallarining turlicha bo‘lishi (informativ, badiiy, ilmiy) va ularni
tanlashda o‘quvchining til darajasi, qiziqishlari
inobatga olinishi zarur.
O‘qituvchining fikr bildirishi (feedback), baholash mezonlari va refleksiya jarayoni
ham o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim omillardandir.
Darslarda innovatsion texnologiyalardan (raqamli matnlar, interaktiv
platformalar)
foydalanish o‘quvchilarning faolligi va motivatsiyasini oshiradi.
Shu boisdan, ingliz tili o‘qituvchilari o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishga
qaratilgan kompleks yondashuvni dars amaliyotiga joriy etishlari zarur. Bu nafaqat
o‘quvchilarning o‘qish mala
kasini, balki umumiy til kompetensiyasini, shuningdek
tanqidiy fikrlash, axborotni tahlil qilish va mustaqil o‘rganish qobiliyatlarini ham
rivojlantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Grellet, F. (1981).
Developing reading skills: A practical guide to reading comprehension
exercises
. Cambridge University Press.
2.
Nunan, D. (2003).
Practical English language teaching
. McGraw-Hill Education.
3.
Wallace, C. (1992).
Reading
. Oxford University Press.
4.
Grabe, W., & Stoller, F. L. (2019).
Teaching and researching reading
(3rd ed.).
Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315142501
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
334
5.
Nation, I. S. P. (2009).
Teaching ESL/EFL reading and writing
. Routledge.
https://doi.org/10.4324/9780203890898
6.
Alderson, J. C. (2000).
Assessing reading
. Cambridge University Press.
7.
Day, R. R., & Bamford, J. (2004).
Extensive reading in the second language classroom
.
Cambridge University Press.
8.
CEFR. (2020).
Common European Framework of Reference for Languages: Learning,
teaching, assessment
–
Companion volume with new descriptors
. Council of Europe.
https://www.coe.int/en/web/common-european-framework-reference-languages
9.
Xudoyberdiyeva, M. Q. (2022). Ingliz tilini o‘qitishda zamonaviy metodik
yondashuvlar.
O‘zbekiston Til va Adabiyoti
, 2(5), 67
–
73.
10.
Jo‘rayev, N. M. (2020). Talabalarda o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishda
kommunikativ yondashuvning ahamiyati.
Pedagogik ta’lim va innovatsiyalar
, 1(3), 45
–
52.
