Региональная политика и динамика развития Исламской Республики Иран в Центральной Азии

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Regional policy and development dynamics of the Islamic
Republic of Iran in Central Asia

Kamronbek RADJABOV

1

The University of World Economy and Diplomacy

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025

Received in revised form

15 May 2025
Accepted 25 May 2025

Available online

15 June 2025

In this article, we have tried to reveal Iran's policy towards

the Central Asian region. We have also analyzed the factors

influencing the relations between the two geopolitical entities.

We have also analyzed the development of the policy of the

Islamic Republic of Iran towards the region from the
perspective of its development.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp348-357

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

regionalism,

Iranian plateau,

OPEC,

exporting the Islamic

revolution,

deviant actor,

Corpejer

–

Kurt-Kuy,

selective character.

Eron Islom Respublikasining Markaziy Osiyodagi
mintaqaviy siyosati va rivojlanish dinamikasi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

mintaqaviylik,

Eron platosi,

OPEK,

Islom inqilobini eksport
qilish,

deviyant aktor,

Korpeje

–

Kurt-Kuy,

selektiv xarakter.

Biz ushbu maqolada Eronning Markaziy Osiyo mintaqasiga

nisbatan olib borayotgan siyosatini ochib berishga harakat

qildik. Shuningdek, ikki geosiyosiy obyektdagi munosabatlarga

ta’sir qiluvchi omillar tahlil qilindi. Qolaversa, Eron Islom

Respublikasining mintaqaga nisbatan siyosatining rivojlanish
nuqtai-nazaridan ham tahlil qilindi.

1

PhD student, The University of World Economy and Diplomacy

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

349

Региональная политика и динамика развития
Исламской Республики Иран в Центральной Азии

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

регионализм,

Иранское нагорье,

ОПЕК,

экспорт исламской
революции,

девиантный субъект,

Корпейер–Курт

-

Куй,

избирательный характер

.

В этой статье мы попытались объяснить политику Ирана в

отношении региона Центральной Азии. Также были

проанализированы факторы, влияющие на отношения между

двумя геополитическими субъектами. Кроме того, политика
Исламской Республики Иран в отношении региона была

проанализирована с точки зрения развития

.

Zamonaviy siyosiy fanlar tizimida tobora “mintaqaviylik” tushunchasi rivojlanib

bormoqda. Buning sababi jahon s

iyosiy sahnasida tartibotning o‘zgarishi, bir qutbli

dunyodan ko‘p qutbli dunyoga o‘tish bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon o‘ziga xos siyosiy va
geosiyosiy zamin yaratdi. Ayniqsa, Eron kabi izolyatsiyaga uchragan davlat uchun o‘zini
saqlash tendensiyasida “mintaqaviylik” siyosati ayni muddao bo‘lib xizmat qiladi.

Avvalo, Eron davlatining mintaqaviy siyosatini tahlil qilishdan oldin

“mintaqaviylik” tushunchasini ko‘rib chiqish lozim.

Mintaqa

—

bu ijtimoiy-hududiy umumiylikka, uning tarkibiy elementlarining

yaxlitligiga va o‘zaro bog‘liqligiga ega bo‘lgan ma’lum bir hudud hisoblanadi.
Siyosatshunos K. Doych bergan tarifiga ko‘ra, “mintaqa” —

bir qancha mamlakatlardan

tashkil topgan bo‘lib, boshqa mamlakatlarga qaraganda ko‘pgina sohalarda bir

-biri bilan

o‘zaro bog‘liqdir.[1]

Shuningdek, “mintaqa” tushunchasini E. Markuzen quyidagicha tariflaydi: u millat

va shahar sifatida, hamda boshqa mintaqa va hududlardan farqli o‘laroq, ijtimoiy

-

iqtisodiy va siyosiy-madaniy, hududiy jipslik hamda tarixiy evolyutsiya natijasida

shakllangan mamlakatlar yig‘indisidir.[2]

Eronning mintaqa mamlakatlariga nisbatan ta’sirining roli va darajasini o‘rganish

ikkita qarama-

qarshi vektor bilan belgilanadi. Ba’zilar Eronning mintaqa mamlakatlariga

nisbatan o‘rni va ta’sirini bo‘rttirib baholaydilar. Ayniqsa, Islom inqilobidan so‘ng Eron

jamiyatida islomiy qadriyatlarning qayta tiklangani, va buning natijasida dunyo

hamjamiyatida Eron o‘z ta’sirini kengaytirishga intilayotgani, shu nuqtai nazardan tahdid

solayotgani h

aqida ma’lumotlar berishga urinayotganlar ham bor.

Bu esa mintaqa mamlakatlari va butun dunyo uchun ham ma’lum bo‘lgan holatdir.

Jahondagi hukmron tizimlar va ularning izdoshlari keng propaganda vositalari orqali

mintaqa va jahon miqyosida “eranofobiya” uc

hun zamin yaratmoqda.

Siyosiy tahlilchi N. Vigeland funksional yondashuvga asoslanib, mintaqalarni

funksional, madaniy va ma’muriy jihatdan quyidagi toifalarga ajratadi:

1.

Funksional mintaqa

—

tor va o‘ziga xos o‘zaro ta’sir maqsadiga ega bo‘lib,

mintaqaviy

hamkorlik (savdo, bojxona siyosati, ta’lim, integratsiya) orqali ma’lum bir

sektor doirasida ba’zi imtiyozlarni olishga qaratilgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

350

2.

Madaniy mintaqa

—

umumiy meros, til, urf-odatlar va boshqa omillar

asosida shakllanib, muayyan hududda o‘ziga xos bir xillik

ni ifodalaydi. Madaniy

mintaqaning o‘ziga xos jihati “pastdan yuqoriga” faoliyat yuritishidir.

3.

Ma’muriy mintaqa

—

davlat ma’muriy tuzilmasiga tegishli hududdir.[3]

Eron Islom Respublikasi 15 ta davlat bilan qo‘shni chegaralarga ega bo‘lib,

Markaziy Osiyo v

a Kavkaz, Fors ko‘rfazi, Sharqiy O‘rta Yer dengizi va Janubi

-

G‘arbiy

Osiyoning to‘rtta mintaqaviy guruhi bilan bog‘langan. Eronning ushbu mamlakatlar
guruhlari bilan munosabatlarining darajasi va xususiyatlarini o‘rganish global aloqalar

sohasida keng va chuqur tadqiqotlar obyekti hisoblanadi.

Biroq biz ushbu tadqiqotda Eronning Markaziy Osiyo mintaqasiga nisbatan olib

borayotgan siyosatini ochib berishga harakat qildik. Shuningdek, ikki geosiyosiy

obyektdagi munosabatlarga ta’sir qiluvchi omillar tahlil qi

lindi.

Aksincha, boshqa tadqiqotchilar guruhi Eron Islom Respublikasi va mamlakat

rahbarlarining mintaqa mamlakatlari bilan munosabatlarni yaxshilashga qaratilgan sa’y

-

harakatlari mintaqadagi mavqeini kuchaytirishga xizmat qilishi, hamda bu
rivojlanishning

aniq yo‘llarini aniqlash —

har qanday tirik va taraqqiyot sari intilayotgan

jamiyatning tabiiy tarixiy hamda milliy ehtiyojidan dalolat berishini ta’kidlaydi.

Tabiiyki, "davlat va millat" davridagi bunday intilish mamlakatlarning ijodiy

salohiyatini yanada oshirishga olib keladi. Ushbu pozitsiya yuqorida tilga olingan birinchi
guruh vakillarining qarashlaridan tubdan farq qiladi.

Kelgusi yigirma yil ichida Eronning rivojlanish istiqbollari to‘g‘risidagi hujjat esa

bu pozitsiyaning yaqqol namunasidir. Binobarin, bunday istiqbolni amalga oshirish
nafaqat mamlakat ichidagi barqarorlikka, balki Eronning mintaqada tinchlik va

xavfsizlikni mustahkamlashga bo‘lgan qiziqishiga bog‘liqdir va bu amaliy isbot sifatida

qaralishi mumkin.[4]

Eron buyuk va qadimiy tarixga

ega davlatdir. “Eron platosi” deb nomlangan hudud

keng geografik makonni o‘z ichiga oladi; bu hududlar hozirgi qo‘shni mamlakatlarning
ayrim qismlarini yoki to‘liq hududlarini ham qamrab olgan. Bu holat Eronning ko‘plab
qo‘shni davlatlar bilan umumiy tarixiy merosga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Fors tili bir vaqtlar mintaqaning ulkan hududlarida ilm-fan, siyosat va madaniyat

tili bo‘lgan va hanuzgacha qisman ushbu maqomni saqlab kelmoqda. Umumiy e’tiqod va
orzular bilan bog‘liq bo‘lgan merosning mavjudligi E

ronning ushbu mamlakatlar bilan

ijodiy munosabatlarini rivojlantirish uchun qulay imkoniyat yaratadi.[5]

Ba’zi tahlilchilarning fikricha, Eronning mintaqadagi mavqeini yaxshilashga

intilishi aynan ushbu tarixiy va madaniy an’analar bilan belgilanadi. Ularn

ing fikriga

ko‘ra, bunday shaxslar o‘zlarining ulug‘vor o‘tmishlariga va mintaqaviy miqyosda
ustunlikka erishish istagini o‘zida yashirgan bo‘lishi mumkin.

Tarixiy omildan tashqari, Eron geosiyosiy nuqtai nazardan, ya’ni o‘zining qulay

geografik joylashuvi

jihatidan ham mintaqaga katta ta’sir ko‘rsata oladi. Fors ko‘rfazi va

Kaspiy dengizi atrofidagi boy energiya zaxiralari, shuningdek, Markaziy Osiyo va Yaqin

Sharq bilan to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri qo‘shnichilik Eronga bu ikki mintaqaga ta’sir o‘tkazish

imkonini beradi. Bu esa uning mintaqaviy va global miqyosdagi rolini yanada oshiradi.

Shuni ta’kidlash kerakki, Eron madaniy ekspansiyani amalga oshirish uchun bir

qator obyektiv shartlarga ega. Avvalo, Eron tamadduni va uning madaniyati dunyodagi
eng qadimiy madaniyatlardan biri sifatida unga ijobiy imidj beradi. Islom inqilobidan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

351

so‘ng, qo‘shni mamlakatlarga madaniy ekspansiya g‘oyasi Eron rahbariyati tomonidan

faol ilgari surildi.[6]

G‘arb tamadduni qadriyatlariga e’tibor qaratmaslik va islomiy madaniy an’analarni

mutlaq darajaga ko‘tarish Eron madaniyatini rivojlantirishda muayyan tendensiyalarni

yuzaga keltirdi. Bu esa asosan musulmon davlatlaridan iborat mintaqada Eronning

yetakchi mavqega ega bo‘lishiga yo‘l ochdi.

Islom inqilobi yetakchisi Imom Xomeyniy Eron madaniyatining rivojlanishiga katta

e’tibor qaratgan va uni —

Eron millati va uning kelajak avlodlarini tarbiyalashning asosi,

deb bilgan. U Eronning kelajakdagi madaniy taraqqiyotining poydevorini o‘ziga xos milliy
madaniyat va mustaqillik asosida ko‘rgan. Aynan Islom inqilobidan so‘ng, Fors tilida
G‘arbdan mustaqil bo‘lgan madaniyatni leksik jihatdan ifodalash uchun maxsus atama
paydo bo‘ldi. Bu atama qo‘shni davlatlarga qaratilgan bo‘lib, “Farhange kish” yoki
“Farhange kishinge” atamalari kelajakdagi kengayish g‘oyasining mahsuli sifatida yuzaga

chiqqan.

Eronning tashqi siyosiy faoliyati konsepsiyasini shakllantirishda mintaqada Islom

dinining hukmron din bo‘lib qolayotgani muhim rol o‘ynaydi. Garchi bu mamlakatlarda

musulmonlar sunniy, eronliklar esa shia

mazhabiga mansub bo‘lsalar

-da, Eron buni

unchalik katta to‘siq deb hisoblamaydi. Chunki ularni yanada muhimroq narsa

birlashtiradi: bir tomondan

—

fors tamadduni bilan bog‘liq tarixiy va madaniy o‘ziga

xoslik, ikkinchi tomondan esa

—

Islom dini. Ammo shund

ay bo’lsada ushbu mazhablar

o’rtasidagi farq kattagina to’siq bo’lib qolmoqda.

Eron diniy-siyosiy elitasi Markaziy Osiyodagi mavqeini mustahkamlashni

“musulmon birodarligi g‘oyalarini qayta jonlantirish —

bu ularning Eronga, Islom

olamining nufuzli markazi

sifatida jalb qilinishining ma’naviy asosi bo‘ladi”, deb

hisoblaydi.[7]

Shunday qilib, yangi rejim tashqi siyosatining asosiy prinsiplari

—

Islom xalqlari

birdamligini mustahkamlash, umumiy manfaatlarni qondirishga yo‘naltirilganlik va

asosiy vazifalardan

biri sifatida yagona musulmon davlatiga birlashish g‘oyasini ilgari

surishdan iboratdir.

Ushbu siyosatni amalga oshirishning asosiy vektori

—

yangi rejimning ijtimoiy-

siyosiy birdamlikni ijtimoiy-

diniy hamjamiyat bilan bog‘lash istagidir.[8]

Eronning

Markaziy Osiyo mamlakatlariga nisbatan siyosiy strategiyasining asosini madaniy, tarixiy

va diniy o‘ziga xoslik g‘oyalari tashkil etadi.

Diniy rahbar Oyatulloh Xomanaiy o‘z nutqida shunday deydi: “Biz Islom

madaniyatini tiklashimiz kerak. Islom ma

mlakatlari uyg‘onmoqda, Islom hukumatlari

o‘zlarini mustaqil his qilmoqdalar, ularning xalqlari o‘z qadr

-

qimmati haqida o‘ylay

boshlagan”.[9]

Shunday qilib, Tehronning Markaziy Osiyoga nisbatan mintaqaviy siyosatida diniy,

madaniy-

ma’rifiy va ijtimoiy komp

onentlarning kompleks tarzda amalga oshirilish

harakatlari kuzatiladi. Mazkur komponentlar iqtisodiy munosabatlar orqali
sinxronlashtiriladi va bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.

Markaziy Osiyo mamlakatlarining o‘zlari ham Eronga birinchi navbatda qiziqi

sh

bildirmoqdalar. Chunki Eron transport (Ko‘rfazga chiqish) va energiya muammolarini hal

qilishga qodir, texnologiyalarni taqdim eta oladi va savdo aloqalarini rivojlantiradi. 1985-
yilda tashkil etilgan Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (IHT), Islom hamkorlik tashkiloti,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

352

hamda Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti (OPEK)da ishtirok etayotgani
Eronning mintaqadagi hamkorlik salohiyatini oshiradi.

Markaziy Osiyodagi mavqeini mustahkamlash Eronga o‘zaro bog‘liq bo‘lgan bir

qator muhim vazifalarni hal qilish imkonini beradi. Birinchisi

—

izolyatsiyadan chiqish.

Eron tashqi siyosatining ushbu yo‘nalishi mamlakatning xalqaro imidji uchun xizmat

qiladi.

Bundan tashqari, Eronda ta’sirni kuchaytirish siyosati, yaqin Sharqdan farqli

o‘laroq, Markaziy Osiyoda harb

iy-siyosiy bosim emas, balki muvozanatli yondashuv

orqali amalga oshiriladi. Bu unga mintaqadagi barcha Markaziy Osiyo davlatlari bilan

—

har xil darajada bo‘lsa

-da

—

samarali munosabatlar o‘rnatishga imkon berdi. Eron bilan

hamkorlik, o‘z navbatida, bu ma

mlakatlar uchun tashqi aloqalarni diversifikatsiya qilish

imkonini yaratadi va bu ularning ko‘p tarmoqli, kuch markazlari o‘rtasidagi muvozanat

siyosatiga hamohang keladi.[10]

Markaziy Osiyoda Eron yangi mustaqil davlatlar bilan diplomatik aloqalarni yo‘lg

a

qo‘ydi. Ularning xalqaro pozitsiyalari Tehron uchun ma’lum darajada strategik

ahamiyatga ega. Bir qator ekspertlarning fikricha, Eron diplomatiyasining Markaziy
Osiyodagi asosiy taktik yondashuvlari mamlakatning tashqi siyosiy va iqtisodiy
izolyatsiyasin

i yengib o‘tishga xizmat qiladigan yo‘nalishlarda bosqichma

-bosqich

mustahkamlanib bormoqda.

Tehron o‘zini dunyoning yetakchi davlatlari bilan parallel manfaatlarga ega bo‘lgan

ishonchli hamkor sifatida ko‘rsatmoqda. Yaqin Sharqdan farqli ravishda, Markazi

y

Osiyoda bu konfessiyaviy asosdagi siyosat emas (chunki mintaqadagi musulmon
aholining aksariyati sunniylardir). Bu yerda Eron birinchi navbatda ideologik
ustuvorlikka emas, balki pragmatik manfaatlarga tayanmoqda va ularni amaliyotda

qo‘llamoqda.[11]

Eronning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosati juda ratsional va ehtiyotkorlik bilan

olib borilmoqda. Mintaqada siyosiy yetakchilar almashinuvi Eronga uncha katta ta’sir
ko‘rsatmaydi. Shuningdek, Tehron keskin siyosiy harakatlardan hamda to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri

qarama-qarshiliklardan (konfrontatsiyalardan) qochmoqda.

Masalan, Tojikistondagi fuqarolik urushi davrida Tehron Islomiy oppozitsiyani

qo‘llab

-

quvvatlagan, lekin u siyosiy nazoratni hokimiyat taqsimoti bo‘yicha dialog orqali

qo‘lga kiritmoqchi bo‘lgan. Shu bila

n birga, u Tojikistonning dunyoviy rejim

tarafdorlariga ham ijobiy munosabatni saqlab turgan.

Bundan ko‘rinadiki, Eronning Markaziy Osiyo siyosatida o‘ziga xos ehtiyotkorlik

mavjud. Agar Tehronning Yaqin Sharqda olib borayotgan siyosatini solishtirib ko‘ra

digan

bo‘lsak, Markaziy Osiyodagi siyosatida yuqori darajadagi konstantlik (barqarorlik)
mavjudligini ko‘rish mumkin.

Prezident Hasan Ruhoniy boshchiligidagi Eron hukumati bir necha yil avval

yangilangan mintaqaviy konsepsiyani ishlab chiqdi. Unda Eronning

qo‘shni mintaqalar,

jumladan Markaziy Osiyoda o‘z ta’sirini kuchaytirish strategiyasi ilgari surildi. Xususan,
har ikki tomonning savdo, investitsiya va o‘zaro ta’sir salohiyatini oshirish uchun mavjud
to‘siqlarni maqsadli ravishda bartaraf etishga alohida e’tibor qaratildi.

Ushbu strategiyaning asosiy bandlaridan biri sifatida Eron hukumati Xitoyning “Bir

kamar

—

bir yo‘l” tashabbusi kabi yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirishni e’lon

qildi. Bu tashabbus Tehronning Markaziy Osiyo bilan avtomobil

va temir yo‘l aloqalarini

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

353

mustahkamlash, hamda kelgusida Xitoy bozorlariga chiqish istagi bilan uzviy

bog‘liqdir.[12]

Xitoy tashabbusi doirasida Qozog‘iston —

Turkmaniston

—

Eron temir yo‘l

tarmog‘i ishga tushirildi. Shuningdek, O‘zbekiston —

Turkmaniston

—

Eron

—

Ummon

—

Qatar transport va tranzit yo‘lagini tashkil etish bo‘yicha 2014

-yilda Ashxobod bitimi

imzolandi (Memorandum... xalqaro transport va tranzit koridorini tashkil etish

to‘g‘risidagi bitimni amalga oshirish bo‘yicha, 2014).

Tehron tomonidan i

lgari e’lon qilingan transport infratuzilmasini globallashuvga

yo‘naltirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlar Eronga mamlakatni xalqaro tranzit

magistrallari kesishgan transport-logistika markaziga aylantirish imkonini ochib beradi.

Shuni alohida ta’kidlash lo

zimki, Markaziy Osiyo davlatlari bilan munosabatlarni

o‘rnatish jarayonida Tehron ushbu mamlakatlar elitalari tomonidan ochiq qarshilikka
olib kelishi mumkin bo‘lgan harakatlarning oqibatini oldindan anglab yetdi. Natijada,
Eron bu mintaqaga “Islom inqilobini eksport qilish” g‘oyasidan deyarli butunlay voz

kechdi.

Markaziy razvedka boshqarmasi davlatlarining mintaqaviy siyosatdagi roli va

pozitsiyasini shubha ostiga qo‘ymasdan, Eron bu hududda iqtisodiy mavqelarini ustuvor

ravishda

kuchaytirishga yo‘naltirilgan siyosat yuritmoqda. Shunga qaramay, Eronda

mavjud bo‘lgan geosiyosiy va iqtisodiy qiyinchiliklar Tehronning Markaziy Osiyodagi
mintaqaviy siyosatini to‘liq ishlab chiqish va amalga oshirish jarayoni hali yakuniga

yetmaganini k

o‘rsatmoqda.

1990-yillarda Eron hukumati Markaziy Osiyo davlatlari bilan munosabatlarni

yo‘lga qo‘yishda mamlakat uchun asosiy omil iqtisod bo‘la olmasligini ochiq e’lon qilgan

edi. Bevosita ushbu mintaqa davlatlarini iqtisodiy hamkorlikgina qiziqtirgan. Biroq

ma’lum sabablarga ko‘ra, Eron o‘zining mintaqaviy siyosatida madaniy jihatga —

ayniqsa

tarixiy-madaniy merosga

—

alohida urg‘u berishni ma’qul ko‘rdi.

Shuni ta’kidlash kerakki, tanlangan strategiya o‘yini asosida mintaqaga ta’sirini

kengaytirish yo‘lida Islom omili Eron madaniy an’analari va yodgorliklarini tarqatish
hamda targ‘ib qilish uchun ko‘proq fon vazifasini bajaradi. Shunday qilib, Eron Markaziy
Osiyo mamlakatlariga nisbatan o‘zining tashqi siyosiy konsepsiyasini shakllantirishda

mintaqa bilan

madaniy o‘zaro ta’sirni chuqur tahlil qilib, keyinchalik ushbu hududdagi

mavqeini mustahkamlash uchun mafkuraviy asos yaratganini inkor etib bo‘lmaydi.

Eron tomonidan ilgari surilgan tarixiy yaqinlik g‘oyalari turli obyektiv sabablarga

ko‘ra Markaziy Osiyo makonida yetarli darajada amalga oshmagan bo‘lsa

-da, bu

g‘oyaning paydo bo‘lishi mintaqada Eron manfaatlarining uzoq muddatli xarakterga ega
ekanini ko‘rsatadi.[13]

Breda Shafferning fikriga ko’ra Eronning mintaqaga nisbatan siyosati quyidagi

besh asosiy omilga tayanadi[14]:

1.

Eronning milliy xavfsizligi;

2.

Eron hududidagi ozarbayjon va turkman etnik ozchiliklarining rejimga

qarshi faoliyatining oldini olish;

3.

Eronning uchinchi tomonlar

—

asosan Turkiya va Rossiya bilan aloqalari;

4.

Eronning mintaqaviy

tranzit, transport va energetika savdo yo‘llaridagi

ishtiroki va integratsion roli;

5.

Iqtisodiy manfaatlar.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

354

Eronning Markaziy Osiyoga yondashuvidagi pragmatizm bizga mamlakat tashqi

siyosatining boshqa bir qirrasini namoyon etadi: u xalqaro me’yorlarga mos

holda

harakat qila olishi va konstruktiv rol o‘ynashi mumkin. Bu esa Eronning xalqaro
munosabatlarda “bezovta qiluvchi” yoki “deviyant aktor” sifatida shakllangan

stereotiplariga ziddir. Bunday yondashuv Eron tashqi siyosatini olib borayotgan
rahbariyatnin

g ko‘p qirrali fikrlashini va xalqaro munosabatlarning turli jihatlarini

ajratib tahlil qila olish salohiyatini namoyon etadi.

Eron o‘z ta’sirini kengaytirish yo‘lida ixtiyoridagi madaniy vositalardan

foydalanish imkoniga ega ekanini yaxshi biladi. Xalqaro

sanksiyalar ostida bo‘lgan Eron

o‘z mavqeini saqlab qolish, hattoki madaniy salohiyatiga tayanib uni mustahkamlash
zarurligini anglagan. Bu esa Eronga nafaqat milliy o‘ziga xosligini namoyon qilish, balki
o‘z sivilizatsiyasi merosi bilan faxrlanish imkoni

ni beradi. Shu bilan birga, mazkur jihat

xalqaro diplomatiyada konstruktiv vosita sifatida ham xizmat qilishi mumkin.

Qizig‘i shundaki, barcha Markaziy Osiyo mamlakatlari ichida Eron O‘zbekiston

bilan madaniy aloqalarni eng zaif darajada rivojlantirgan. Bu esa madaniyat sohasidagi
munosabatlarga geosiyosiy qarama-

qarshiliklarning qanday to‘sqinlik qilishi

mumkinligini yaqqol namoyon etadi.[15]

Boshqa tomondan, yuqorida zikr etilgan holatlar asosida Eron tashqi siyosatining

mintaqa bilan real munosabatlarida

n farqli ravishda, ko‘rinishdagi jozibador siyosiy

yondashuv mavjud, deyish mumkin. Eron mintaqa mamlakatlari bilan o‘zining madaniy
yaqinligini ko‘p bora ta’kidlamoqda va mintaqadagi madaniy

-tarixiy ahamiyatidan

foydalanmoqda, biroq bu yondashuv selektiv xarakter kasb etmoqda. Bunday
harakatlarni faqat aniq maqsadlarga erishish vositasi sifatida baholash mumkin.
Eronning madaniy siyosatida ayrim tashabbuslar orqali Islom Respublikasining milliy

manfaatlari nuqtai nazaridan muhimroq bo‘lgan amaliy sohalarda

hamkorlikni

kengaytirishga urinishlari ko‘zga tashlanadi.

Darhaqiqat, Eron xalqaro izolyatsiyadan chiqishga va uni mustahkamlab turish

uchun AQSh tomonidan uzoq yillardan buyon davom etayotgan bosimlarga qarshi

turishga intilmoqda. Bu yo‘lda Eron ko‘p tom

onlama tashkilotlar bilan hamkorlik qilish

orqali faoliyat yuritmoqda. Ammo, ehtimol, ko‘proq muvaffaqiyat unga ikki tomonlama

aloqalarni rivojlantirish orqali taqdim etilishi mumkin.

Bu borada Eronning asosiy e’tibori Afg‘oniston bilan parallel ravishda T

ojikistonga

qaratilgan. Aynan shu yerda Eron eng muhim iqtisodiy investitsiyalarga ega. Madaniy va

til jihatidan Eronga eng yaqin bo‘lgan ushbu ikki davlat uning mintaqadagi tashqi siyosiy
e’tiborining asosiy ob’ektiga aylangani tasodifiy emasligi ayon.

Eronning Markaziy Osiyo bilan munosabatlaridagi madaniy omilni tahlil qilish,

xalqaro diplomatiyasida Madaniyat va Islom aloqalari tashkiloti kabi vositalarning

ahamiyatini yoritib beradi. Agar Eronning mintaqadagi “yumshoq kuch” diplomatiyasi

asosan prezidentlik yoki tashqi ishlar vazirligi darajasidagi ikki tomonlama uchrashuvlar

orqali olib borilayotgan bo‘lsa, tahlillar

natijasi

shuni ko‘rsatadiki, keng va tor doiradagi

tashabbuslarning aksariyati Eron madaniyat markazlari orqali amalga oshirilmoqda.

Yuqo

rida ta’kidlab o‘tilganidek, mazkur tashkilot to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri davlat

rahbarining devoniga bo‘ysunadi. Shu sababli, Islom Respublikasining murakkab
hokimiyat tizimida ushbu o‘ziga xos bo‘g‘in xalqaro siyosat maydonida muhim vosita

sifatida faoliyat yuritadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

355

Biroq, Eronning Markaziy Osiyo bilan munosabatlariga kelganda, bu holat

prezident devoni yoki tashqi ishlar vazirligi bilan raqobat emas. Aksincha, bu yerda Eron

tashqi siyosiy va diplomatik apparati ichida o‘zaro muvofiqlashtirilgan harakatlar,

shuningdek madaniyatning Eron xalqaro siyosatidagi muhim rolini tasdiqlovchi misol
sifatida qaraladi.[16]

2022-2023-yilning birinchi yarmida Markaziy Osiyoda Tehronning ta'sirni

kuchaytirishi uning asosiy tashqi siyosiy vazifalaridan biriga aylandi. Buning sababi
quyidagi omillarga bog'liq:

Rossiya o’zining resurslarini ko’proq Ukrainaga qaratishi uning Markaziy

Osiyodagi pozitsiyasini susaytiradi.

Turkiyaning Markaziy Osiyodagi ta'sirining ortib borishi. Eron "turk qurshovidan"

xavotir oladi, Shimoliy tomondan Ozarbayjonning kichik sherik maqomiga o'tishi
munosabati bilan Anqara va Turkmanistonning turk ta'siri orbitasiga siljishi.
Muammoning jiddiyligi ozarbayjon va turkman ozchiliklaridan foydalanish xavfi bilan
yanada kuchaymoqda.

"Tolibon" harakatining Afg'onistonning xazar jamoasiga bosimi, Eronda istiqomat

qilgan afg'on qochqinlari massividan beqarorlashtirish uchun foydalanish xavfi
Afg'oniston hukumati bilan chegara va suv ziddiyatlarining kuchayishi, 2023 yil may
oyida Afg'oniston-Eron chegarasida qurolli to'qnashuvlarga olib keldi.

2022-

yil aprel oyida Pokistonda ko’proq AQShga yo’naltirilgan siyosiy rejim

o'rnatildi.

2023 yil iyul oyida Eronning Shanxay hamkorlik tashkilotiga a'zo bo'lishining ko'p

yillik jarayoni yakunlandi.

2023 yil mart oyida Saudiya Arabistoni bilan munosabatlarni normallashtirish

Arab monarxiyalari alyansi tomonidan Eronga bosim o'tkazish va tashqi siyosiy
resurslarning bir qismini yaqin Sharqdan tashqi siyosatning boshqa sohalariga
yo'naltirish.[17]

Eron uchun Markaziy Osiyo davla

tlari ko’p taraflama ahamiyatga ega bo’lgani kabi

mintaqa davlatlari uchun ham Eron yetarli darajada ahamiyat kasb etadi. Eronning
Markaziy Osiyoga nisbatan mintaqaviy siyosatining spesifik nuqtalaridan biri shundaki,

Tehron mintaqa davlatlari bilan o’ziga

hos bo’lgan maxsus siyosiy yo’nalganlikdan

foydalanmoqda. Yani Eron har bir mintaqa davlatlarining siyosiy ehtiyojidan kelib
chiqgan holda bosqichmq-

bosqich harakat qilmoqda, shuningdek ta’sir qila olish

nuqtasini inobatga olgan holda, asosiy aloqa yo’nal

ishi asnosida munosabatlar

algoritmini shakllantirmoqda va ularni mustahkamlab borishga harakat qilmoqda.

Quyida bu aloqalarni alohida ko’rib chiqamiz.

1.

Eron

–

Tojikiston munosabatlari

umumiy madaniy-

ma’rifiy merosning

uyg‘unligi asosida shakllangan bo‘lib

, boshqa sohalardagi hamkorlik ham aynan shu

asosga tayanadi.[18] Madaniy-

ma’rifiy aloqalar ikki tomonlama hamkorlikni

mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi. Shu munosabat bilan, 2022-yil 3

–

9-oktabr

kunlari Eron Islom Respublikasining Tehron, Shiraz va Tabriz shaharlarida Tojikiston

Respublikasi madaniyat kunlari bo‘lib o‘tdi. Xuddi shuningdek, 2022

-yil 30-oktabrdan 6-

noyabrgacha Tojikistonning Dushanbe, Xo‘jand va Boxtar shaharlarida Eron Islom

Respublikasining madaniyat kunlari tashkil etildi.

2.

Eron

–

Turkmaniston munosabatlari

asosan iqtisodiy va tranzit omillarga

tayangan holda shakllanadi. Xususan, SWAP sxemasi asosida Turkmanistonning tabiiy

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

356

gazi Eronga va u orqali boshqa davlatlarga yetkazib berilmoqda. Bu ishlar ko‘lamini

kengaytirish niyati mavjud. Eronga yetkazilayotgan gaz hajmini yiliga 40 milliard kub

metrgacha oshirish bo‘yicha chora

-

tadbirlar ko‘rilmoqda. Turkmaniston Xalq maslahati

raisi bu sohada ixtisoslashgan eronlik kompaniyalar bilan birgalikda bir qator loyihalarni
amalga oshirishni taklif qilgan.

Bu shuni anglatadiki, Eron Turkmaniston uchun muhim iqtisodiy va geosiyosiy

hamkor bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, Tehron Turkmanistonning Turkiya bilan
haddan ziyod yaqinlashib ketishini oldini olish maqsadida zarur choralarni ko‘rmo

qda.

Eron ilgari tan olinmagan qarzni to‘lash, “Korpeje–

Kurt-

Kuy” gaz quvuri orqali gaz

yetkazib berishni tiklash, hamda Turkmaniston va Ozarbayjon bilan uch tomonlama
kelishuv doirasida SWAP sxemasi asosida gaz tranzitini oshirishga rozilik bildirgan holda
Turkmanistonga imtiyozlar taqdim etdi.

Ikki davlat o‘rtasidagi aloqalar yaqin kelajakda jadallik bilan rivojlanishi

kutilmoqda. Sababi shundaki, Turkmanistonning asosiy neft va gaz mahsulotlarini sotib
oluvchi davlat Xitoy hisoblanadi. Xitoyda esa

energiyaga bo‘lgan talab tobora ortib

bormoqda. Bu esa Eronni Turkmaniston va umuman mintaqa davlatlari uchun eng qulay

tranzit yo‘lagi sifatida muhimlashtiradi.

3.

Eron

–O‘zbekiston munosabatlari

da, Eron

–

AQSh qarama-qarshiligi fonida

O‘zbekistonning betaraf siyosati e’tiborga molikdir. Eron AQSh va O‘zbekiston o‘rtasidagi
aloqalarning faollashuvidan xavotir bildiradi. Shu sababli, Eron O‘zbekistonni ikki

tomonlama aloqalarni rivojlantirish orqali Toshkent uchun iqtisodiy va xavfsizlik
sohalarida manfaatli sherik sifatida jalb etishga harakat qilmoqda.

2022-

yil mart oyida tomonlar xavfsizlik bo‘yicha qo‘shma komissiya tuzdilar.

Ushbu komissiyaga Eron Milliy xavfsizlik oliy kengashi kotibi hamda O‘zbekiston

Xavfsizlik kengashi vakillari rahbarlik qilmoqda. 2022-

yil sentabr oyida O‘zbekiston

Chobahor portidan foydalanish bo‘yicha memorandum imzoladi. Shuningdek, Eron
kompaniyalarining Buxoro va Farg‘onadagi O‘zbekiston neftni qayta ishlash zavodlarini
modernizatsiya qilishda ishtirok etishi to‘g‘risida kelishuvl

arga erishildi. Bundan

tashqari, O‘zbekiston–

Turkmaniston

–

Eron xalqaro transport koridorini tashkil etish

masalasi ham muhokama qilinmoqda.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Eronning Markaziy Osiyoga nisbatan

mintaqaviy siyosati har bir davlat uchun aloh

ida yondashuvni o’z ichiga qamrab oladi.

Ushbu alohida yondashuv, mintaqa davlatlarining Eron bilan alohida shakillangan
tarixiy-madaniy, ijtimoiy-

siyosiy, iqtisodiy hamda geosiyosiy o’ziga hosligidan kelib

chiqadi. Shuningdek, ushbu alohida yondashuv mintaqa davlarining qaysi biri, qanday

darajada tashqi katta kuchlarga ko’proq og’ishiga ham bog’liqdir. Shu nuqtai

-nazardan

kelib chiqgan holda, Eroning mintaqaviy siyosati har bir alohida davlat bilan munosabat
darajasi nisbiylik jihatidan farq qiladi. Taxmin qilamizki, yaqin istiqbolda Eronning

mintaqaga nisbatan ushbu siyosati, tepadi zikir etilgan retorikani o’zida saqlab qoladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:

1.

Deutsch K. On nationalism, world regions, and the nature of the West //

Mobilization, Center-Periphery structure and nation-building. A volume in
commemoration of Stein Rokkan / Ed. by Per Torsvik. Universitetsfrolaget. Bergen

—

Oslo

—

Toronto, 1981.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

357

2.

Markusen A. Regions: economics and politics of territory. Rowman & Littlfield

publishers. 1987.

3.

Цыренов

Очир

Чингисович

.

Регионализация и регионализм: понятие и

классификация

4.

Мехди Иманипур.

Иран и регион. Теоретические и прагматические аспекты

региональной политики

5.

Российская Академия Наук Институт востоковедения. Роль и место Ирана в

регионе Коллективная монография

6.

М. Каменева

.

Цели культурной политики Ирана в регионе и ее воплощение.

7.

Khabib Allah Khasan Shirazi. Nations of Central Asia. Tehran; 1992

8.

Keyhan B. Middle East and International Security. Foreign policy. 2008;22:460..

9.

Элиана

А

.

Сатарова

.

Внешняя политика Ирана в Центральной Азии: на

примере Кыргызстана

10.

Грозин Андрей Валентинович. Политика и интересы ирана в

центральной азии

с учётом энергетического и логистического факторов

11.

Грозин Андрей Валентинович. Политика и интересы ирана в

центральной азии с учётом энергетического и логистического факторов

12.

Асанов А, 2014. Новая политика Ирана в Центральной Азии //

http://polit-asia.kz/

politika/348, дата обращения 06.06.2020.

13.

Лаумулин М. Т., 2018. Современная Туркмения в поисках выхода из

транс

-

портно

-

коммуникационной ловушки //

https://isca.kz/ru/analytics-ru/3218,

дата обращения 17.07.2020.

14.

Brenda Shaffer. Iran’s policy toward the

Caucasus and Central Asia

15.

Милтон кейнс. Внешняя культурная политика ирана в центральной

азии: демонстрация политического прагматизма

16.

file:///C:/Users/user/Downloads/vneshnyaya-kulturnaya-politika-irana-v-

tsentralnoy-azii-demonstratsiya-politicheskogo-pragmatizma.pdf

17.

Евгений Троицкий

.

Политика Ирана по укреплению влияния в

Центральной Азии

18.

Евгений Троицкий. Политика Ирана по укреплению влияния в

Центральной Азии