Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The Role of Penitentiary Institutions in Organizing
Operational and Investigative Crime Prevention
Niyozbek OTAKULOV
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article covers the concept of penitentiary crime, its
dangerous features, issues of organizing cooperation between
operational units of territorial internal affairs bodies and
institutions in order to prevent the commission of crimes by
convicts in places of deprivation of liberty. It also considers the
need to organize and implement operational-search crime
prevention, the tasks of operational employees in this area and
their role in preventing crime.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp387-395
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
law,
penitentiary,
execution of punishment,
convicted person,
penitentiary recidivism,
supervision,
observation,
prevention,
detection,
disclosure and investigation
of crimes,
operational-search
prevention,
psychological assistance,
rehabilitation,
coordination,
information exchange.
Jinoyatlarning tezkor-qidiruv profilaktikasini tashkil
etishda jazoni ijro etish
muassasalarining o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qonun,
penitensiar,
jazoni ijro etish,
mahkum,
Ushbu maqolada penitensiar jinoyatchilik tushunchasi, uning
xavfli xususiyatlari, ozodlikdan mahrum qilish joylarida
mahkumlar tomonidan jinoyat sodir etilishining oldini olish
maqsadida hududiy ichki ishlar organlari va muassasalarning
1
Senior Lecturer, Department of Operational Investigative Activity, Academy of the Ministry of Internal Affairs of
the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
388
penitensiar retsidiv,
nazorat,
kuzatuv,
jinoyatlarni oldini olish,
aniqlash,
fosh etish va tergov qilish,
psixologik yordam,
reabilitatsiya,
muvofiqlashtirish,
axborot almashinuvi.
tezkor bo‘linmalari o‘rta
sidagi hamkorlikni tashkil etish
masalalari yoritilgan. Shuningdek, jinoyatchilikning tezkor-
qidiruv profilaktikasini tashkil etish va amalga oshirish zarurati,
tezkor xodimlarning bu yo‘nalishdagi vazifalari hamda ularning
jinoyatchilikning oldini olishda
gi o‘rni haqida so‘z yuritilgan.
Роль
учреждений
исполнения
наказаний
в
организации оперативно
-
розыскной профилактики
преступлений
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
закон,
пенитенциарный,
исполнение наказания,
осужденный,
пенитенциарный рецидив,
надзор,
наблюдение,
предупреждение,
выявление,
раскрытие и
расследование
преступлений,
оперативно
-
розыскная
профилактика,
психологическая помощь,
реабилитация,
координация,
обмен информацией.
В данной статье освещены понятие пенитенциарной
преступности,
ее
опасные
особенности,
вопросы
организации
сотрудничества
между
оперативными
подразделениями территориальных органов внутренних
дел и учреждений в целях предупреждения совершения
преступлений осужденными в местах лишения свободы.
Также рассматривается необходимость организации и
осуществления
оперативно
-
розыскной
профилактики
преступности, задачи оперативных сотрудников в этом
направлении и их роль в предупреждении преступности.
O‘zbekistonda sud huquq tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar davlat va uning
huquqni muhofaza qiluvchi organlaridan jinoyatlarni oldini olish sohasida faol harakatlar
va yangi chora-
tadbirlar qo‘llashni talab etmoqda. Bunday sharoitda jinoyatlar
profilaktikasini amalga oshirish borasidagi zamonaviy milliy siyosatning aniq huquqiy
muammolarini o‘rganish g‘oyat dolzarb vazifa hisoblanadi. Bugungi kunda yuzaga
kelayotgan xavf-
xatar va tahdidlar, avvalo, qasddan odam o‘ldirish, bosqinchilik, xalqaro
terror
izm, diniy ekstremizm, noqonuniy migratsiya, odam savdosi, yoshlar o‘rtasida
xalqimizga yot g‘oyalarning tarqalishi ichki ishlar organlari oldiga o‘z vaqtida ularning
oldini olish va ularga barham berish bo‘yicha yangi vazifalarni qo‘ymoqda [1].
Penitensia
r muassasalarda ham jinoyatlar profilaktikasini to‘g‘ri tashkil etish
jamiyat va barcha davlat organlarining jinoyatchilikka qarshi kurashishdagi
muvaffaqiyatini belgilab beradi. Jazoni ijro etish muassasalarining profilaktika faoliyati
samaradorligini baholashda, avvalo, uning asosiy maqsadidan
–
mahkumlarni axloqan
tuzatish orqali yangi jinoyatlar sodir etilishining oldini olishdan kelib chiqish lozim.
Jazoni ijro etish muassasalari, jumladan, jazoni ijro etish koloniyalari va tergov
hibsxonalari nafaqat mahkumlarga nisbatan jazolarni ijro etadi, balki jinoyatlarning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
389
oldini olishda ham faol ishtirok etadi. Ular jinoyatchilikning oldini olishda muhim vazifani
bajarib, nafaqat jinoyatchilarni yakkalab qo‘yishni ta’minlaydi, balki takroran
huquqbuzarlik yoki jinoyat sodir etilishining oldini olishda ular bilan faol ish olib boradi.
Jamiyatda jinoyatlarning oldini olish masalasi davlat hokimiyati organlarining
huquqni muhofaza qilish faoliyatida doimo eng muhim masalalardan biri bo‘lib kelgan.
Shuni ta’kidlash lozimki, bugungi kunda davlat jinoyatchilik va uning alohida
ko‘rinishlariga qarshi kurashga jiddiy e’tibor qaratmoqda.
Yangi O‘zbekiston e’tiborining markazida jinoyat
-ijroiya tizimining holati, uni isloh
qilish va uzoq muddatli rivojlantirish vazifalari turibdi. Ushbu masalalarni hal etish bir
vaqtning o‘zida ko‘plab yo‘nalishlar bo‘yicha keng qamrovli va murakkab ishlarni amalga
oshirishni taqozo etadi. Ana shunday yo‘nalishlardan biri penitensiar jinoyatlarni
aniqlash, fosh etish, tergov qilish va oldini olishning mavjud mexanizmlari hamda
uslublarini yanada takomillashtirish va yangilarini ishlab chiqishdan iborat.
Jinoyat va huquqbuzarliklarning oldini olish huquqni muhofaza qilish organlari
faoliyatining eng muhim maqsadlaridan biridir. Profilaktika shaxsning g‘ayriqonuniy
xulq-atvorini keltirib chiqaruvchi sabablarga, sharoitlarga va boshqa omillarga maqsadli
ta’sir ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi. Bu omillar jumlasiga ongli
-irodaviy xatti-harakatni
istisno etmaydigan ruhiy buzilishlar ham kiradi [2]. Kriminalist va kriminolog olimlar
jinoyatchilik genezisini boshqa huquqbuza
rliklar genezisi bilan to‘g‘ri bog‘laydilar hamda
ularning oldini olishni jinoyatchilikka qarshi kurashning eng muhim yo‘nalishlaridan biri
sifatida ko‘rib chiqadilar.
Huquqshunos olima D.Tadjibaeva jinoyatlarning profilaktikasiga o‘z ta’rifini
bergan bo‘
lib, jinoyatchilikning profilaktikasi (yunoncha
“prophilakticos”
–
ehtiyot
chorasi)
–
bu jinoyatlarni oldini olish, jinoyatchilikning umumiy tarzda va uning alohida
turlarini keltirib chiqaruvchi omillarni cheklash va bartaraf etish, jinoyatchi shaxsini
ijtimoiy xavfliligini aniqlashga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir [3], degan fikrni
ilgari surgan. Uning fikricha,
jazoni ijro etish joylaridagi profilaktik ta’sir
–
bu muassasa
ma’muriyati va boshqa subyektlarning mahkumlar
jinoyatlarining kelib chiqish shart-
sharoitlari, sabablarini aniqlash, bartaraf etish va neytrallash bo‘yicha chora
-tadbirlar
kompleksini ishlab chiqish va amalga oshirish hamda noqonuniy xatti-harakatlarga moyil
mahkumlarga nisbatan ularni yangi jinoyat sodir etishdan olib qolish maqsadida
preventiv ta’sir o‘tkazishdan iborat qonunchilikka asoslangan faoliyat hisoblanadi.
Jinoyatchilikni oldini olish aslida jamiyatni jinoyatchilikdan himoya qilishni
anglatadi. Huquqbuzarlik va boshqa salbiy ijtimoiy deviant xulq-
atvorning ko‘p turlari
jinoyatchilik bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri bog‘liq bo‘lib, kriminogen jihatga ega bo‘ladi [4].
Jazoni ijro etish tizimi muassasalari faoliyatida mahkumlar va qamoqda
saqlanayotgan shaxslarning g‘ayriqonuniy xatti
-harakatlarini old
ini olishga alohida e’tibor
qaratiladi. Bu qonunchilikda belgilangan JIEM funksiyalarini bajarishga yo‘naltirilgan
muassasalarning barqaror faoliyatini ta’minlash zarurati bilan bog‘liq bo‘ladi.
Bizning fikrimizcha, har bir muassasada mahkumlarga profilak
tik ta’sir
ko‘rsatishni tashkil etishning izchil tizimi shakllanishi kerak, toki ushbu salbiy holatni
keltirib chiqaruvchi sabablar to‘liq va yetarli darajada samarali bartaraf etilsin.
Profilaktika ishlarining mazmuni ozodlikdan mahrum qilish joylarida ja
zoni o‘tash
paytida zo‘ravonlikning yuzaga kelishiga sabab bo‘luvchi omillar va sharoitlarni bartaraf
etishga qaratilgan tashkiliy, tarbiyaviy, tartib-intizomiy va jinoiy-huquqiy choralar
majmuasini ishlab chiqish va amalga oshirishdan iborat bo‘lishi lozi
m. Bunday choralar
ham umumiy, ham yakka tartibdagi yo‘nalishga ega bo‘lishi kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
390
Odatda, umumiy jinoyatchilik tizimida alohida o‘rinni penitensiar jinoyatchilik
egallaydi. Bu jinoyatchilik ozodlikdan mahrum qilish jazosini o‘tayotgan shaxslar,
shuningde
k, jazoni ijro etish muassasalariga bevosita aloqador bo‘lgan Jazoni ijro etish
tizimi xodimlari tomonidan sodir etiladi. Afsuski, bunday jinoyatchilikning mavjudligi
jazoni ijro etish muassasalaridagi tezkor vaziyatga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Asosiy savol shundan iboratki,
penitensiar jinoyatchilik o‘zi nima? S.F.
Milyukov va
O.V. Starkovlarning fikricha, penitensiar jinoyatchilik
–
bu ijtimoiy borliq va ongning
ziddiyatlari natijasida kelib chiqadigan, jazoni o‘tash sohasida namoyon bo‘ladigan va
ko‘plab takroriy jinoyatlarda, shuningdek, shu sohadagi ziddiyatlarning qayta yuzaga
kelishida o‘z aksini topadigan umumijtimoiy hodisadir [5].
Y.M. Antonyan, A.Y. Grishko va A.P.
Filchenkolarning fikriga ko‘ra, penitensiar
jinoyatchilik jamiyatdan ajratilgan sharoitlarda jinoiy jazolar sohasidagi ijtimoiy
munosabatlarga tajovuz qiluvchi jinoyatlarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli, penitensiar
jinoyatlar doirasi “Ozodlikdan mahrum qilish joyidan yoki qamoqdan qochish”,
“Ozodlikdan mahrum qilish
tariqasidagi jazoni o‘tashdan bosh tortish” va “Jamiyatdan
ajratishni ta’minlovchi muassasalar faoliyatini izdan chiqarish” kabi o‘ziga xos tarkiblar
bilangina cheklanadi [6].
Penitensiar jinoyatchilik xavfli xususiyatga ega bo‘lib, u jinoyat re
tsidivinin
g o‘ziga
xos turi hisoblanadi. Shu sababli, uning ijtimoiy xavfi yuqori ekanligi haqida barcha
asoslar mavjud. Chunki shaxs ilgari sodir etgan jinoyati uchun jazoni o‘tash jarayonida,
unga nisbatan axloq tuzatish choralari qo‘llanilayotgan sharoitda, yana
ijtimoiy xavfli
qilmish sodir etishi, uning tuzalish yo‘liga o‘tishni xohlamasligidan, o‘zini jamiyatga faol
qarshi qo‘yishidan, umuminsoniy qadriyatlar va axloqiy me’yorlarni mensimasligidan
dalolat beradi.
Ma’lumki, penitensiar retsidiv deb –
ozodlikdan mahrum etish joylarida jazo
muddatini o‘tayotgan mahkum tomonidan sodir etiladigan yangi jinoyatga aytiladi. Ayrim
olimlarning fikricha, penitensiar retsidivning ajratib
ko‘rsatilishi –
ilgari jinoyat sodir
etganligi uchun jinoyat-huquqiy jihatdan eng qatt
iq chora qo‘llanilgan shaxs tomonidan
yangi jinoyatni sodir etganligi bilan shartlangan bo‘lib, mahkum axloqini tuzatishdan
ko‘zda tutilgan natijaga erishilmaganligidan dalolat beradi [7].
Bular mazkur shaxsga nisbatan ogohlantiruvchi ta’sir choralarini i
shlab chiqish va
amalga oshirishda, shuningdek, jazoni ijro etish va o‘tash yo‘nalishlarini
takomillashtirishda hisobga olinishi lozim. Penitensiar retsidiv ijtimoiy xavfli qilmish
sodir etish shart-sharoitlari (jamiyatdan batamom ajratilganlik, muntazam q
o‘riqlov va
nazorat) bilan bog‘liq alohida xususiyatlarga ega. Qilmish sodir etilgan paytda mahkum
maqomiga ega bo‘lgan subyektning o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi.
Odatda, penitensiar xatti-
harakat ko‘pincha kriminal submadaniyat, shaxslararo
nizolar va ozodlikdan mahrum qilish joylariga xos bo‘lgan boshqa jarayonlar bilan o‘zaro
bog‘liq ravishda keladi.O‘tkazilgan tadqiqotlar va rasmiy statistik ma’lumotlar
penitensiar muassasalarda kichik doiradagi jinoyatlar sodir etilishini ko‘rsatdi. Bula
r
qochish, ma’muriyatga bo‘ysunmaslik, muassasa ishini izdan chiqarish, garovga olish,
qotillik, giyohvandlik va psixotrop moddalar aylanishi, sog‘liqqa (tan jarohati) zarar
yetkazish, o‘zganing mulkini o‘zlashtirish bilan bog‘liq jinoyatlardir [8].
O‘z na
vbatida, K.K.
Goryainov penitensiar jinoyatchilikni o‘rganish jarayonida
jazoni o‘tashning belgilangan tartibini qo‘pol ravishda buzish va turli jazoni ijro etish
muassasalarida sodir etilgan jinoyatlar darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
391
Shuningdek, bizning fikrimizcha, mahkum ozodlikdan mahrum etish joylariga tushganda,
u erkinlikda jinoyat sodir etgan muhitga qaraganda yanada xavfliroq kriminogen muhitga
duch kelishi hal qiluvchi va asosiy omil hisoblanadi. Shu sababli, ular jazoni ijro etish
muassasasiga kelgan paytdan boshlab jinoyatlarni oldini olishning yangi bosqichi
boshlanadi, biroq bu safar yanada yuqori professional darajada amalga oshiriladi.
Jazoni ijro etish muassasalaridagi mahkumlar jinoyatchiligi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega [9]:
birinchidan, bu jinoyatlar cheklangan, ma’lum hududlarga tarqalgan bo‘lib, ular
faqat jazoni ijro etish muassasasi chegarasida sodir etiladi;
ikkinchidan, jinoyatchilik tuzilmasi qisqartirilgan xususiyatga ega
–
bu jazoni ijro
etish muassasalari hududida sodir etiladigan jinoyatlar doirasi nisbatan tor ekanligi bilan
izohlanadi. Masalan, ozodlikdan mahrum qilish joylarida quyidagi jinoyatlar sodir etiladi:
qamoqdan qochish, o‘g‘irlik, bezorilik, tan jarohati yetkazish, qotillik, muassasaning
normal faoliyatini izdan chiqarish va turli korrupsion jinoyatlar. Uchinchidan, ushbu
jinoyatlarning subyektlari mahkumlar, shuningdek, muassasa xodimlari hisoblanadi.
To‘rtinchidan, shuni unutmaslik kerakki, jinoyatlar mahkumlar o‘zlari
tayyorlaydigan yoki mavjud sharoi
tlardan foydalanib topib oladigan o‘ziga xos qurollar
yordamida sodir etiladi (masalan, turli xil o‘tkirlangan buyumlar, tayoqlar, toshlar,
maishiy anjomlar). Penitensiar jinoyatlarning sodir etilishidagi asosiy sabablardan biri
qo‘riqlash va xavfsizlik bo‘limlari (tartib) xodimlarining yetishmasligi hisoblanadi.
Shuni ta’kidlash lozimki, ozodlikdan mahrum etish joylaridagi jinoyatchilikni
umumiy jinoyatchilikning bir qismi sifatida, o‘ziga xos miqdoriy va sifat xususiyatlari
bilan ko‘rib chiqish kerak. Jaz
oni ijro etish muassasalarida sodir etiladigan jinoyatlar
yuqori darajada ijtimoiy xavfli hisoblanadi, chunki ular mahkumlarni tuzatish bo‘yicha
barcha chora-
tadbirlar tizimiga zarar yetkazadi hamda ko‘plab insonlarning hayoti va
sog‘lig‘ini xavf ostiga qo‘yadi.
Shuningdek, jamiyatdan ajratilgan holda jazoni o‘tash tartibining buzilishi jazoni
ijro etish tizimi muassasalarining normal faoliyatiga sezilarli zarar yetkazadi. Ozodlikdan
mahrum etish joylaridagi jinoyatchilik holatiga mahkumlarning sifat
tarkibi katta ta’sir
ko‘rsatadi. Mahkumlar tarkibi bir xil emas, ular turli psixologik xususiyatlarga,
jamiyatdan ajratilgan joylardagi xulq-
atvor yo‘nalishlariga va norasmiy maqomga ega.
Avvalo biz penitensiar profilaktika nima ekanligini tushunib olishimiz lozim.
Penitensiar retsidivning oldini olish deganda, yaqin kelajakda mahkumlar tomonidan
huquqbuzarliklar sodir etilishiga olib keluvchi omillarni bartaraf etish (neytrallashtirish)
bo‘yicha umumiy, maxsus va individual chora
-tadbirlarning yaxlit tizimini tushunmoq kerak.
Bizning fikrimizcha, jazoni ijro etish muassasalarida penitensiar jinoyatchilikni
oldini olish
–
bu maqsadli ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, unga mahkumlar bilan
ishlaydigan jazoni ijro etish muassasasining barcha xizmatlari va b
o‘linmalari xodimlari
jalb qilinishi shart. Bu jarayon quyidagi tadbirlarni o‘z ichiga oladi:
birinchidan,
mavjud kriminogen omillarni aniqlash va o‘rganish;
ikkinchidan,
mahkumning kriminogen xususiyatlarini tahlil etish;
uchinchidan,
uning ruhiy xususiya
tlarini o‘rganish, jazoni o‘tash muassasasi
sharoitida shaxsiy jinoiy xulq-
atvorni bashorat qilish, muayyan shaxsning g‘ayriijtimoiy
xatti-harakatlarini keltirib chiqaruvchi sabab va sharoitlarni bartaraf etish, tarbiyaviy-
profilaktik chora-tadbirlarni ama
lga oshirish, mahkumning ijobiy faoliyatga bo‘lgan
qiziqishini rag‘batlantirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
392
Penitensiar jinoyatlarning oldini olishda jazoni ijro etish muassasasining tezkor
bo‘limi tarkibiga kiruvchi xodimlar muhim rol o‘ynaydi. Ularga quyidagi bir qator
vazifalar yuklatiladi:
–
huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha asosiy chora
-tadbirlarni ishlab chiqish
uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni to‘plash, profilaktik hisobga olingan shaxslar orasidagi
salbiy jarayonlarni o‘rganish hamda ular ustidan tezkor nazoratni am
alga oshirish;
–
jazoni ijro etish tizimi muassasasi rahbariyatiga obyektlardagi tezkor vaziyat
haqidagi ma’lumotlarni o‘z vaqtida yetkazish, zarur hollarda esa bu ma’lumotlarni
navbatchi operatorga va muassasaning boshqa manfaatdor bo‘linmalari xodimlarig
a ham
yetkazish;
–
JIEM muassasasi xodimlarining muayyan shaxslarni profilaktik hisobga olish
zarurligi to‘g‘risidagi hisobotlari tezkor bo‘limga kelib tushganda, ularda bayon etilgan
ma’lumotlarning asosliligi va ishonchliligini dastlabki tekshiruvdan o‘t
kazish;
–
salbiy yo‘nalishdagi guruhlarning tashkilotchilari va faol ishtirokchilarini
aniqlash, ularni tarqatib yuborish choralarini ko‘rish, shuningdek huquqbuzarlik sodir
etishni rejalashtirgan boshqa shaxslarni aniqlash; JIEM muassasasining boshqa
bo‘l
inmalari bilan hamkorlikda gumon qilinuvchilar, ayblanuvchilar va mahkumlar
o‘rtasidagi nizoli vaziyatlarning oldini olish choralarini ko‘rish;
–
JIEM muassasalarida foydalanishi taqiqlangan buyumlarning gumon qilinuvchilar,
ayblanuvchilar va mahkumlarga y
etib kelish yo‘llarini aniqlash va to‘sib qo‘yish;
–
Aytish joizki, jazoni ijro etish tizimi muassasalarida saqlanayotgan shaxslarga
nisbatan umumiy va individual profilaktika choralari amalga oshiriladi.
Umumiy profilaktika jazoni ijro etish tizimi
muassasasining barcha bo‘linmalari
o‘zlariga yuklatilgan vazifa va funksiyalarga muvofiq ravishda gumon qilinuvchilar,
ayblanuvchilar va mahkumlar orasida huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha
ishlarda ishtirok etishi majburiyatidan iborat.
Huquqbuzarliklarning yakka tartibdagi profilaktikasi profilaktik hisobga olingan
shaxslar bilan ishlashni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon shaxsning psixologik xususiyatlari,
sodir etilgan huquqbuzarliklarning ijtimoiy xavflilik darajasi va xarakteri, shuningdek,
tarbiy
aviy ta’sir ko‘rsatish usullari va vositalarini to‘g‘ri tanlash uchun zarur bo‘lgan
boshqa jihatlari inobatga olingan holda maqsadli, rejali va tabaqalashtirilgan tarzda
amalga oshiriladi.
Jinoyatlarning yakka tartibdagi profilaktikasining nazariy asosini jinoyatchining
shaxsi haqidagi kriminologik bilimlar tashkil etadi. Bu bilimlarni, avvalo, JIEMning tezkor
bo‘linmalari, rejim va nazorat xizmatlari xodimlari egallashi shart, chunki ozodlikdan
mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslarni o‘rganish jino
yatlarning oldini olish
choralarini maqsadli qo‘llash imkonini beradi.
Yuqorida aytilganlarni umumlashtirib, quyidagilarni ta’kidlash lozim. Jazoni ijro
etish sharoitida profilaktika ishining mohiyati mahkumlarga shunday ogohlantiruvchi
ta’sir ko‘rsatishda
n iboratki, bu quyidagi imkoniyatlarni yaratadi: birinchidan, ijtimoiy
me’yorlardan chetlashishni keltirib chiqaradigan obyektiv omillarni bartaraf etish yoki
kamaytirishni; ikkinchidan, ma’lum bir toifadagi shaxslar va alohida insonlarning
g‘ayriijtimoiy
xulq-
atvorini tuzatish hamda ularning qayta ijtimoiylashuviga, ya’ni
ularning qarashlarini va motivatsiyasini ijobiy tomonga o‘zgartirishga ko‘maklashishni;
uchinchidan esa, ularning xavfsizligini ta’minlash va qonuniylik hamda tartib
-intizom
talablariga r
ioya qilishlarini kafolatlashni. Mazkur barcha jihatlar o‘zaro chambarchas
bog‘liq bo‘lib, ularni yaxlit holda ko‘rib chiqish zarur.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
393
Bundan tashqari, penitensiar jinoyatlar sodir etilishiga ko‘pincha quyidagi
sabablar turtki bo‘ladi: jazoni ijro etish tizimi muassasasi xizmatlari o‘rtasidagi
hamkorlikning yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi, mahkumlar muhitidagi salbiy jarayonlar
haqida o‘z vaqtida operativ ahamiyatga ega ma’lumotlarning mavjud emasligi va boshqa
omillar [10].
Keltirilgan ma’lumotlar hamda penite
nsiar jinoyatlarning sodir etilishiga
ko‘maklashuvchi sabablar va shart
-sharoitlarning tizimli tahlili ozodlikdan mahrum
qilish va qamoqda saqlash joylarida huquqbuzarliklarning oldini olishning yangi
usullarini ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatmoqda. Shu
bhasiz, penitensiar jinoyatlarning
oldini olish bo‘yicha yangi konsepsiyani ishlab chiqish uchun kompleks va tizimli
yondashuv talab etiladi. Bunday siyosatning samaradorligini tasdiqlash uchun esa
ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jinoiy jazolarni ijro etuvchi muassasalarda tajriba
o‘tkazish va natijada qo‘shimcha kuch hamda mablag‘ sarflash lozim bo‘ladi.
Biroq, muammoning yangi yechimlarini izlash bo‘yicha uzluksiz ish olib borish va
ma’lum xulosalar chiqarish mumkin, ammo bu bilan muammo hal etilmaydi
, chunki
uning kelib chiqishiga sabab bo‘lgan omillar va shart
-sharoitlar dastlab bartaraf
etilmagan bo‘ladi.
Jazoni ijro etish muassasalarida profilaktika ishlarining asosiy yo‘nalishlari
quyidagilarni o‘z ichiga oladi degan xulosaga keldik:
1. Mahkumlarni reabilitatsiya qilish va qayta ijtimoiylashtirish
–
mahkumlarning jamiyatga muvaffaqiyatli qaytishlari uchun zarur shart-sharoitlarni
ta’minlash. Bu ruhiy
-hissiy (psixo-
emotsional) qo‘llab
-quvvatlash, mehnatga moslashish,
shuningdek, ta’lim va tarbiya da
sturlarini qamrab oladi.
2. Psixologik yordam
–
mahkumlardagi jamiyatga zid va tajovuzkor xulq-atvorni
aniqlash hamda tuzatish maqsadida psixologlar bilan hamkorlik qilish.
3. Nazorat va kuzatuvni kuchaytirish
–
mahkumlarning xatti-harakatlarini
kuzatib borish, tajovuzkorlikka moyil yoki uyushgan jinoyatchi guruhlarga qo‘shilishga
intiluvchi guruh va shaxslarni aniqlash.
4.
Ta’lim va tarbiya ishlari
–
mahkumlarning huquqiy savodxonligini oshirish,
ularda jamiyat qonunlariga mos keladigan xulq-
atvor me’yorlarini shakllantirish
maqsadida ma’ruzalar va o‘quv kurslari o‘tkazish.
Jazoni ijro etish muassasalari va hududiy IIBlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik
shakllari etib quyidagilarni belgiladik:
1.
Qo‘shma profilaktik tadbirlarini o‘tkazish:
Jazoni ijro etish muassasalari va
ichki ishlar organlari jinoiy guruhlarni aniqlash va ularga chek qo‘yish, jinoyatlar yoki
qonunga xilof faoliyatni tayyorlashning oldini olishga qaratilgan qo‘shma profilaktika
tadbirlarini ozodlikdan mahrum qilish joylarida ham, ulardan tashqarida ham
o‘tkazishlari mumkin.
Bunday tadbirlarga quyidagilar kiradi: jazoni ijro etish muassasalarida taqiqlangan
buyumlar va materiallar mavjudligini muntazam ravishda tekshirish; giyohvand
moddalar savdosi, t
ovlamachilik yoki boshqa noqonuniy harakatlar bilan shug‘ullanuvchi
jinoiy guruhlarni aniqlash bo‘yicha maxsus operatsiyalar o‘tkazish;
ozodlikdan mahrum
qilish joylarida zo‘ravonlikning oldini olish va jazoni ijro etish muassasalari negizida
jinoyatlar so
dir etilishiga yo‘l qo‘ymaslik borasida hamkorlik qilish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
394
2.
Axborot almashish va tahdidlarni tahlil qilish:
Jinoyatlarning oldini olish
sohasida samarali hamkorlik qilish uchun penitensiar muassasalar va ichki ishlar
organlari o‘rtasida muntazam ravishda ma’
lumot almashib turish zarur.
Ehtimoliy tahdidlar, jinoyatlarni tayyorlash yoki aniqlangan jinoiy guruhlar
haqidagi ma’lumotlarni olish va uzatish muhim ahamiyatga ega. Bu quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
jinoiy faoliyatga aralashishi mumkin bo‘lgan shaxslar to‘g‘risida tezkor
axborot almashish; muassasa ichidagi vaziyatni tahlil qilish, jumladan zo‘ravonlikka moil
yoki tashkilotchilik faoliyatiga qodir shaxslarni aniqlash; mahkumlarning xulq-atvorini
kuzatish orqali ularning kelajakdagi faoliyatini bashorat qilish.
3.
Mahkumlarning xulq-atvorini nazorat qilish va ularning tashqi dunyo
bilan o‘zaro munosabati.
Jazoni ijro etish muassasalari ichki ishlar organlari bilan yaqin hamkorlikda
mahkumlarning tashqi aloqalarini, ularning uyushgan jinoiy guruhlar bilan bo
‘lishi
mumkin bo‘lgan aloqalarini yoki jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi faoliyatlarini
nazorat qiladi. Bu quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin: mahkumlarning yozishmalarini
kuzatish; qarindoshlar va chetdan kelgan shaxslar bilan telefon suhbatlari hamda
uchrashuvlarni nazorat qilish; muassasalarga taqiqlangan buyumlar va materiallarni
yetkazib berish yo‘llarini aniqlash.
4.
Xodimlar uchun o‘quv va mashg‘ulotlar o‘tkazish:
Samarali hamkorlikni
ta’minlash maqsadida jazoni ijro etish muassasalari va ichki i
shlar organlari xodimlari
uchun muntazam o‘quv va mashg‘ulotlar o‘tkazish zarur.
Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: kriminologiya, psixologiya va inson huquqlari
sohasida xodimlarning malakasini oshirish; mahkumlar orasida jinoiy faoliyatni aniqlash
va
oldini olish bo‘yicha mashg‘ulotlar; qonun buzilishi yoki jinoyatchilarning jazoni ijro
etish muassasalari tizimidan foydalanishga urinishlari bilan bog‘liq favqulodda
vaziyatlarda harakatlarni muvofiqlashtirish uchun qo‘shma o‘quv mashqlari.
Hamkorlikdagi muammolar va qiyinchiliklar:
1. Muvofiqlashtirish va axborot almashinuvining yetishmasligi.
Jazoni ijro
etish muassasalari va ichki ishlar organlarining o‘zaro hamkorligidagi asosiy
muammolardan biri muvofiqlashtirish va axborot almashinuvining yetarli darajada
emasligi hisoblanadi. Ba’zi hollarda ehtimoliy tahdidlar yoki jinoyat faoliyati haqidagi
ma’lumotlar o‘z vaqtida yetib kelmasligi mumkin, bu esa profilaktika choralarini ko‘rishni
qiyinlashtiradi. Ushbu muammoni bartaraf etish uchun mua
ssasalar o‘rtasida yanada
yaqin va muntazam axborot almashinuvini yo‘lga qo‘yish lozim.
2. Resurs muammolari.
Samarali hamkorlik va jinoyatlarning oldini olish uchun
qo‘shimcha resurslar, jumladan, moliyalashtirish, kadrlar, shuningdek, ma’lumotlarni
kuzatish va tahlil qilish uchun texnik vositalar talab etiladi. Resurslarning cheklanganligi
ikkala tuzilma faoliyatining samaradorligini pasaytirishi va profilaktika chora-
tadbirlarini amalga oshirishni murakkablashtirishi mumkin.
Xulosa qilib aytish mumkin-ki, Jazoni ijro etish muassasalarining hududiy ichki
ishlar organlari bilan jinoyatlarning oldini olish sohasidagi hamkorligi xavfsizlik va
huquq-
tartibotni ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Bu tuzilmalarning samarali
hamkorligi jinoyatlarni o‘z vaqtida
aniqlash va oldini olishga, shuningdek mahkumlar va
tashqi jinoiy muhitdan kelib chiqadigan xavf-xatarlarni kamaytirishga imkon beradi.
Hamkorlik samaradorligini oshirish uchun muvofiqlashtirish kuchaytirilishi, tizimli
axborot almashinuvi yo‘lga qo‘yilis
hi, hamda ikkala tuzilma xodimlarining faoliyati
ustidan tegishli nazorat o‘rnatilishi lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
395
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Bekmurodov N.N., Tezkor-
qidiruv faoliyatini natijalaridan jinoyat ishlari bo‘yicha
isbot sifatida foydalanishdagi ayrim muammolar. huquqiy tadqiqotlar jurnali 2-son. 2022.
B-75. https://tadqiqot.uz/index.php/law/article/download/4951/4693/9896
2.
Спасенников Б.А., Цатуров А.В. Вопросы совершенствования оперативно
-
розыскных и профилактических мероприятий
в отношении лиц, осужденных за
совершение преступлений террористического и экстремистского характера,
отбывающих наказание в исправительных учреждениях // Библиотека
криминалиста. Научный журнал. –
2014.
–
№ 4 (15). –
С. 150–
156
3.
Tadjibaeva D.A. Penitensiar muassasalarda mahkumlar tomonidan sodir
etiladigan jinoyatlar profilaktikasi. .
O‘zbekiston qonunchiligi tahlili
. 2018
№
1. B-71.
4.
Быков А. В., Пертли Л. Ф., Калужина М. А., Спасенников
Б. А. Место и роль
пенитенциарной системы в государственном механизме Соединенных штатов
Америки // Вестник института: преступление, наказание, исправление. –
2015.
–
№
3 (31).
–
С. 84–
89
5.
Милюков С.Ф., Старков О. В., Наказание: уголовно правовой и
криминологический анализ. СПб, 2011. С. 102.
6.
Пенитенциарная криминология: учебник / под ред. Ю. М. Антоняна, А. Я.
Гришко, А. П. Фильченко. Рязань, 2014. С. 51
-52
7.
Филипова
О.В.
ва
Садовникова
М.Н.
Пенитенциарный
рецидив
и
пенитенциарная преступность: понятие и криминологическая характеристика.
Сибирский юридический вестник. 2017., No17., –С.76
8.
Tadjibaeva D.A., Penitensiar retsidiv profilaktikasini takomillashtirish.Yurist
axborotnomasi 4-son. 2021. B-104. https://yuristjournal.uz/index.php/lawyer-
herald/article/view/260/237
9.
Кисляков А. В. Уголовная ответственность и исполнение наказания в
отношении лиц, страдающих психическими расстройствами, не исключающими
вменяемость: дис. … канд. юрид. наук. Рязань, 2004. С. 57.
10.
Кудрявцев А.В. Направления повышения эффективности оперативно
-
розыскного предупреждения пенитенциарных преступлений: мат
-
лы межвуз.
научно
-
практ. конф. «Борьба с пенитенциарной преступностью: опыт, проблемы,
перспективы». –
Владимир, 2013. с. 98
-106.
