Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of the Amu Darya and its ancient riverbeds in the
development of agricultural culture in the regions of
Khorezm and Bactria
Umidbek BABAYAZOV
1
Urganch State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article explores the natural and hydrological
characteristics of the Amu Darya River and the historical
significance of its ancient channels in the development of
agriculture in the regions of Khorezm and Bactria. Special
attention is paid to the lower course of the river, particularly
the Okchadarya, Sarykamysh, and Aral channels, where early
irrigation systems emerged. The paper analyzes archaeological
findings from both northern and southern Bactria, providing
insight into early canal construction. It also highlights the
agricultural traditions of ancient Sogdiana along the
Kashkadarya and Zerafshan rivers.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp483-487
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Amu Darya,
Okchadarya,
Sarykamysh,
ancient riverbeds,
Bactria,
Khorezm,
irrigation,
agricultural culture,
archaeological remains,
piedmont agriculture,
Sogdiana.
Amudaryo va uning qadimiy o‘zanlarining Xorazm va
Baqtriya
hududlarida
dehqonchilik
madaniyati
shakllanishidagi roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Amudaryo,
Oqchadaryo,
Sariqamish,
Orolbo‘yi o‘zanlari,
Baqtriya,
Xorazm,
irrigatsiya,
Mazkur maqolada Amudaryo daryosining tabiiy-geografik
xususiyatlari, uning o‘zanlarining shakllanishi va qadimgi
Xorazm
hamda
Baqtriya
hududlarida
dehqonchilik
madaniyatining rivojlanishidagi o‘rni yoritiladi. Amudaryo quyi
oqimidagi Oqchadaryo, Sariqamish
va Orolbo‘yi o‘zanlari orqali
qadimiy sug‘orish tizimlari tashkil qilingan va ular daryo
rejimining o‘zgarishlariga moslashtirilgan. Baqtriya hududining
1
Teacher, Urganch State University. E-mail: u.babayazov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
484
dehqonchilik madaniyati,
arxeologik yodgorliklar,
tog‘ oldi dehqonchiligi,
Sug‘d
.
janubiy va shimoliy qismlarida dehqonchilikning tashkil topishi,
suv manbalari va irrigatsiya inshootlarining arxeologik izlari
orqali tahlil qilinadi. Shuningdek, Qashqadaryo va Zarafshon
daryolari bo‘yida rivojlangan qadimgi Sug‘d dehqonchilik
madaniyatiga ham e’tibor qaratilgan.
Роль Амударьи и её древних русел в формировании
земледельческой культуры Хорезма и Бактрии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Амударья,
Окчадарья,
Сарыкамыш,
древние русла,
Бактрия,
Хорезм,
ирригация,
земледельческая
культура,
археология,
предгорное земледелие,
Согд
.
В статье рассматриваются природно
-
географические
особенности реки Амударья, процесс формирования её
древних русел, а также их влияние на развитие
земледельческой культуры в регионах Хорезма и Бактрии.
Особое внимание уделяется нижнему течению Амударьи, где
были сформированы крупные ирригационные системы
вдоль русел Окчадарьи, Сарыкамыша и Аральского русла.
Проанализированы археологические находки в северной и
южной Бактрии, подтверждающие наличие ранних
ирригационных сооружений. Также освещены особенности
земледелия в древнем Согда вдоль Кашкадарьи и Зеравшана.
KIRISH
Qadimgi sivilizatsiyalarning shakllanishida daryo vodiylarining ahamiyati beqiyos
bo‘lib, bu holat ayniqsa Amudaryo havzasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Xorazm va
Baqtriya kabi tarixiy-madaniy hududlar aynan Amudaryo va uning irmoqlari orqali
sug‘oriladigan u
numdor yerlar evaziga yuksak dehqonchilik madaniyatini rivojlantirgan.
Daryo rejimining tabiiy o‘zgarishlari, toshqinlar va o‘zanlarning yo‘nalishini o‘zgartirib
turishi qadim zamonlarda aholi joylashuvi va yerlarni o‘zlashtirishda hal qiluvchi omil
bo‘lga
n.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Amudaryo va uning qadimgi o‘zanlariga oid tadqiqotlar, asosan XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab ilmiy asosda o‘rganila boshlandi. Ya.G‘. G‘ulomovning “Xorazmning
sug‘orilish tarixi” asari daryo rejimining qadimiy davrlardagi o‘zg
arishlarini hujjatlar va
arxeologik manbalar orqali yoritgan. A.S. Kesning Orol dengizining vujudga kelishi va
Amudaryo oqimining tarixiy harakatlari haqidagi tadqiqotlari bu daryo havzasida bo‘lgan
katta geologik o‘zgarishlarni ilmiy asosda tahlil qiladi.
METODOLOGIK ASOSLARI
Tadqiqotda qadimgi dehqonchilik madaniyati va sug‘orish tizimlarining
shakllanishini o‘rganishda ko‘p yo‘nalishli metodologik yondashuvlar qo‘llanildi. Tarixiy
tahlil qadimiy va zamonaviy holatlarni qiyoslab, daryo o‘zanlarining o‘zg
arishini
aniqlashda muhim bo‘ldi. Arxeologik dalillar, geomorfologik tekshiruvlar va aerotahlil
uslublari esa sug‘orish inshootlarining real izlarini aniqlash imkonini berdi. Ekologik
yondashuv esa suv resurslarining rejimi, toshqinlar va iqlim o‘zgarishla
rining
dehqonchilik madaniyatiga bo‘lgan ta’sirini ochib berdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
485
TAHLIL
Qadimgi Xorazm hududining insonlar tomonidan o‘zlashtirilishi va dehqonchilik
madaniyatining shakllanishida Amudaryo va uning o‘zanlarining ahamiyati katta. Xorazm
Amudaryo bergan im
koniyatlardan to‘liq foydalana olgani uchun ham taraqqiy qildi,
o‘ziga xos dehqonchilik madaniyatini yaratdi.
Amudaryo Pomirning Hindiqush tog‘ tizmasining shimoliy yonbag‘ridagi
4000 metr balandlikdagi muzliklaridan boshlanib, dastlab u Vohondaryo nomi bilan
oqadi, Panj va Vaxsh daryolari birlashgan joydan boshlab, Amudaryo nomini olgan [1].
Daryo baland tog‘ qoyalari orasidan o‘tib, har kilometr masofada besh metr pastga tushib
borganligi sababli juda tez oqadi va o‘zi bilan ko‘plab mineral jinslarni lo
yqa holda oqizib
keladi [3,
Б.19.
].
Amudaryo suvining loyqaligi bilan boshqa daryolardan farq qiladi. Suvning loyqali
dehqonchilik xo‘jaligining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Amudaryoning
o‘rta oqimidagi o‘ng qirg‘og‘i tomonidagi yirik irmoqlar
i Kofirnigon, Surxondaryo,
Sherobod va chap qirg‘og‘i tomonidan Qunduz hisoblanadi. Amudaryoning undan keyingi
oqimlari bo‘ylab yirik irmoqlari mavjud emas. Amudaryoning quyi oqimiga kelganda,
uning suvlari o‘ng qirg‘og‘idan Oqchadaryo, chap qirg‘og‘idan Sariqamish va Orol bo‘yi
o‘zanlari tomonga chiqqan. Amudaryo Orol dengiziga borib quyiladi.
Xorazm vohasida dehqonchilik madaniyatining shakllanishi va taraqqiyotini
o‘rganishda Amudaryo va uning o‘zanlari faoliyati bilish muhim hisoblanadi, chunki
Amudaryoning quyi oqimida suvning faoliyati va rejimi bir xil davom etmagan. Suvning
notekis faoliyati dehqonchilikning shakllanishi va rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan.
Qadimgi davrda daryoda yuz berib turgan suv toshqinlari ham na faqat dehqonchilik,
balki aholi turar joylariga ham jiddiy ziyon yetkazgan. Xorazmlik dehqonlar suvning
huddi shu jihatlarini e’tiborga olgan holda o‘z faoliyatini olib borganlar va vohada
dehqonchilik sohasida yuksak madaniyat yarata olishgan.
Amudaryoning shimol tomonga yo‘nalishi yuqori to‘rtlamchi (ilk xvalin) davridan,
ya’ni so‘nggi paleolit davridan boshlangan. Daryo Unguzorti Qoraqumining sharq
tomondan aylanib o‘tib, Xorazm ko‘li tomonga oqqan
[7]
. Keyinchalik bu ko‘l yo‘qolib
ketgan. Amudaryo oqimi shimolga Orol dengiz tomonga burilgan. Shu davrdan boshlab,
uzoq geologik jarayonlar natijasida Amudaryoning uchta asosiy o‘zanlari: Oqchadaryo,
Sariqamish va hozirgi Orolbo‘yi o‘zanlari shakllangan. Amudaryoning dastlab
Oqchadaryo va Sariqamish o‘zanlari shakllangan.
Geomorfo
logik tadqiqotlarga ko‘ra, daryoning gidrografik tarmoqlari yo‘lining
o‘zgarishi Orol dengizini paydo qilgan
[2,C.339.]
. Orol dengizi o‘rnidagi chuqurlikka
dastlab Sirdaryo borib quyilgan. A.S.Kes tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida,
Amudaryo Or
olga bundan 22 ming yil burun quyila boshlagan deb ko‘rsatadi
[4,
С.19.
].
NATIJALAR
Amudaryoning suvi tez, shiddat bilan oqadi va yuqori, o‘rta, quyi oqimlarida suv
turlicha harakatlanadi. Amudaryo havzasi bo‘ylarida tashkil topgan davlatlar
suvning
harakatlanishiga moslab dehqonchilik madaniyati shakllantirganlar va bu har bir
hududning o‘ziga xosligini ta’minlagan. Shuningdek, daryoning o‘ng va chap qirg‘oqlariga
suvning oqishi ham bir-
biriga o‘xshamagan.
Amudaryoning yuqori oqimida shakllangan qadimgi Baqtriya davlatini Amudaryo
ikki qismga ajratgan. Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘ida shimoliy Baqtriya tashkil topgan
bo‘lib, u bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining Surxondaryo viloyati va Tojikiston
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
486
Respublikasining janubiy
–g‘arbiy hududlarini o‘z ichiga oladi. Amudaryoning chap
qirg‘og‘ida janubiy Baqtriya davlati shakllangan va u bugungi kunda Afg‘onistonning
shimoli
–
sharqiy qismlari kirgan.
Amudaryoning yuqori oqimidagi chap qirg‘oq va o‘ng qirg‘og‘idagi tabiiy sharoiti
bir-biridan farq
qilgan. Chap qirg‘og‘i bugungi kunda Afg‘onistonning sharqiy hududlariga
to‘g‘ri keladi va bu yerda Ko‘kcha,
Qunduz va Balx daryolari Amudaryoga quyiladi. Qadimgi
davrda bu yerda dehqonchilik daryo vohalari va tog‘ oldi hududlarda shakllangan. Tog‘ oldi
hu
dudlarida dehqonchilik qilish murakkab bo‘lgan, chunki ekin dalalari suv manbaidan
ancha yuqorida joylashgan. Bu yerlarda qurilgan kanallar ham uncha uzun bo‘lmagan,
10
–
15 kilometrni tashkil etgan. Faqat yirik markazlashgan davlatlar tashkil qilingan
vaqtdagina bu hududlarda aholi yashagan. Salavkiylar va kushonlar davrida kanallar qazilib,
aholi tomonidan o‘zlashtirilgan dehqonchilik rivojlangan. Undan keyingi davrlarda sug‘orish
tizimlari qarovsiz qolib ketgan [8,cc.283-290.].
Qadimgi Baqtriya davlatining markaziy shahri Baqtra janubiy Baqtriya hududida
joylashgan. Janubiy Baqtriya hududida bronza va ilk temir davrlarida oddiy sug‘orish
tizimidan foydalanganlar. Daryo irmoqlari bo‘ylarida kanal va ariqlar qazib, dehqonchilik
qilishgan. Qadimgi i
rrigatsiya inshootlari izlari shimoliy Afg‘onistonning Farruxobod,
Dashli, Noibobod, Nichkin hududlaridan topilgan. Bu hududlardagi daryo suvlari tekis
oqqanligi va doimiyligi sababli dalaga suvni olib borish qiyinchilik tug‘dirmagan va
murakkab sug‘orish tizimlarini qurishga ham ehtiyoj bo‘lmagan. Dashli vohasining
sug‘orish tizimlari V.I.Sarianidi tomonidan tadqiq qilingan. Olim hududning mikrorelefi
va yodgorliklari topografiyasini o‘rgangan. Dashtli vohasining suv manbai Balxob
daryosining irmog‘i bo‘lgan. Aholi shu irmoqdan kanallar chiqarib, yerlarini sug‘orishgan.
Qishloqlar yonida ariqlar yelpig‘ichsimon tarzda tugagan. Mil.avv. II asrga kelib, Balxob
daryosining irmog‘ida suvning kamayishi natijasida aholi bu yerlarni tashlab janubga
ko‘chib ketishg
an [5,cc.45-52.].
Shimoliy Baqtriya hududi bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining
Surxondaryo viloyatiga to‘g‘ri keladi. Bu yerda ham hududlarning suv bilan ta’minlanishi
doimiy bo‘lgan. Dastlab aholi tog‘ oldi va tog‘ soylari bo‘ylarida lalmikor dehq
onchilik
bilan shug‘ullanganlar. Bronza davrida soylardan ariqlar chiqarilgan. Yirik kanallarni
qazishga ehtiyoj bo‘lmagan. Dalalarga suv kichik ariqlar orqali olib borilgan. Ariqlarning
uzunligi 0,5
–
0,8
–
2 km. ni tashkil qilgan. Aholining turar joylari ham daryo irmoqlariga
yaqin yaqin bo‘lgan.
XULOSA
Shimoliy Baqtriyada Surxondaryo, Sheroboddaryo, To‘palang, Sangardak, Qoratog‘,
Xo‘jaipok va boshqa daryolar hududning asosiy suv manbalari bo‘lgan. Ular suvlarni
tog‘lardan olganligi uchun bahor oyi oxirla
riga kelganda suv kamayib qolgan. Bu esa,
dehqonchilikda biroz murakkablikni vujudga keltirgan bo‘lsada, daryolarning ko‘pligi
sababli qo‘shimcha anhorlar qazish zaruriyati bo‘lmagan
[6]. Soqa orqali ariq va kanallarga
suv chiqarilgan. Daryolardan chiqarilgan kanallardan shahobchalar, keyin ulardan yana
kichik sug‘orish tarmoqlari, vaziyatga qarab, o‘ng va chap sohilidan chiqarilgan.
Qadimgi Sug‘d davlatining suv xo‘jaligi tizimida Zarafshon va Qashqadaryo
daryolari markaziy o‘rin tutgan bo‘lib, ular ushbu hududning asosiy suv manbalari
hisoblangan. Davlatning janubiy qismida dehqonchilik faoliyati asosan daryo vodiylari va
soy bo‘ylarida shakllangan. Bu mintaqaning tabiiy
-geografik sharoitlari, xususan Hisor
tog‘ tizmasidan oqib tushadigan ko‘plab daryolar va soylar orqali Qashqadaryo hamda
Zarafshon daryolarining shakllanishi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
487
Qashqadaryo daryosi bir nechta yirik irmoqlardan tashkil topgan. Uning chap
irmoqlari tarkibiga Oqsuv, Jindaryo, Qizildaryo, Langar v
a G‘uzordaryo kiradi. O‘ng
irmoqlar esa Sho‘robsoy, Qaynarsoy–
Oqsuv, Makridsoy, Qalqama
–
Qumdaryo va
Ayoqchisoylardan iborat. Ushbu irmoqlar asosan Zarafshon tog‘ tizmasidan, yoz va kuz
oylarida esa tabiiy buloqlardan suv olgan. Bu esa daryo havzalarining mavsumiy suv
bilan ta’minlanishini ta’minlagan va dehqonchilik jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Sug‘dning janubiy hududlarida dehqonchilik faoliyati nisbatan oddiy sug‘orish
tizimlari asosida olib borilgan. Bu yerlarning iqlim va relyef sharoiti murakkab texnik
yechimlarni talab qilmagan. Tog‘ oldi zonalarda lalmikor (sug‘orilmasdan ekiladigan)
dehqonchilik keng tarqalgan bo‘lib, ayniqsa uzumchilik va bog‘dorchilik tarmoqlari
rivojlangan. Bunday shakldagi xo‘jalik yuritish shakli ekologik omillar bila
n
uyg‘unlashgan va tabiiy suv manbalaridan oqilona foydalanishga asoslangan.
Qashqadaryo daryosi esa nafaqat janubiy Sug‘d uchun, balki butun hududiy
dehqonchilik tizimining barqarorligida strategik ahamiyatga ega asosiy suv manbasi
sifatida ajralib turgan
. Ushbu daryolar orqali Sug‘d hududida qadimiy suv inshootlari,
kanallar, ariklar va sug‘orish tizimlari rivojlanib, aholining dehqonchilik faoliyatini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://ru.wikipedia.org. Амударья. Murojjat vaqti 09.04.2025.
2.
Герасимов И.И., Марков К.К. Четвертичная геология. –
М., 1939. –
С. 339.
3.
Ғуломов
Я.Ғ. Хоразмнинг суғорилиш тарихи (қадимги замонлардан
ҳозиргача). –
Тошкент: Фан, 1959. –
Б.19.
4.
Кесь А.С. Аральское море в голоцене // Археология и этнография Средней
Азии. –
М.: Наука, 1979. –
С. 19.
5.
Кругликова И.Т. Десять лет работы Советско –
Афганской экспедиции. //
КСИА. 180. 1984. –
С. 45 –
52.
6.
Қобулов
Э., Боқиев А. Ирригация тизими қишлоқ хўжалиги ривожининг
муҳим омили. /Материалы международной научно–
практический конференции
посвященнной Году развития туризма и народных ремесел, также Программы
десятилетия действий “Вода для устойчивого развития 2018
-
2028 г.г”,
“Инновационные технологии и перспективы развития естественных и
общественно
-
гуманитарных наук в условиях глобализаци”», 5
-
8 июля 2018 года в
Таджикском Педагогическом институте в городе Пенджикент. 1 часть. Паёми
Донишкада / Вестник Института. 2018. № 3. –
С. 224.
7.
Низовья Амударьи, Сарыкамыш, Узбой. История формирования и
заселения. // МХЭ. Вып. 3. –
Москва: Академии наук СССР, 1960. –
С. 17, 344.
8.
Сердитых З.В., Валиев А. Ирригация и население Восточной Бактрии
(обзор публикаций по итогам исследований 1974 –
1979 гг.). // СА. 1987. № 04. –
С.283–
290.
