Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical foundations of a professional-communicative
methodological approach in teaching English for music
education programs
Zulaykho ASHUROVA
1
The Academy of the Armed Forces of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article presents theoretical and methodological
analytical reflections on pedagogical approaches to improving
communicative skills in English among students in the field of
music education. Special attention is given to the use of
professional-communicative styles, methods, and techniques in
the English language teaching process that contribute to the
development of students’ speech abilities within a professional
context.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp248-255
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogy,
pedagogical conditions,
mechanism,
music education,
professional communication,
skill,
pedagogical approach,
didactics,
English language.
Musiqa ta’limi yo‘nalishlarida ingliz tilini o‘qitishda
kasbiy-muloqotli uslubiy yondashuvning nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pedagogika,
pedagogik shart-sharoit,
mexanizm,
musiqa ta’limi,
kasbiy-muloqot,
ko‘nikma,
pedagogika yondashuv,
didaktika,
ingliz tili.
Mazkur maqolada musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarida
ingliz tilini o‘qitish jarayonida talabalarining kasbiy
-muloqotli
uslub, usul, metodlardan foydalangan holda ularning ingliz
tilidan muloqot ko‘nikmalarini takomillashtirishning pedagogik
yondashuvlar, nazariy va metodologik tahliliy mulohazali
fikr-
ma’lumotlar keltirib o‘tilgan.
1
Independent Researcher, The Academy of the Armed Forces of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
249
Теоретические
основы
профессионально
-
коммуникативного методического подхода в обучении
английскому языку направлений музыкального
образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогика,
педагогические условия,
механизм,
музыкальное образование,
профессиональная
коммуникация,
навык,
педагогический подход,
дидактика,
английский язык.
В данной статье представлены теоретические и
методологические
аналитические
размышления
о
педагогических
подходах
к
совершенствованию
коммуникативных навыков на английском языке у
студентов направления музыкального образования. Особое
внимание уделяется использованию профессионально
-
коммуникативного стиля, методов и приёмов в процессе
преподавания
английского
языка,
способствующих
развитию речевых умений студентов в профессиональном
контексте.
KIRISH
Oliy ta’lim tashkilotlarining amaliy faoliyatining o‘zgaruvchan sharoitida ingliz
tillarini o‘qitish
metodikasi uchun an’anaviy bo‘lgan ta’limni individuallashtirish va
farqlash muammosi yanada dolzarb bo‘lib, sharoitlarni aniqlash va o‘quv faoliyatining
rivojlanish ta’sirini kuchaytirish yo‘llarini topishga imkon beradigan yangi
yondashuvlarni jalb qili
shni talab qiladi. Ta’limning globallashuv sharoitida bilish
sub’ektining tabiatini ta’lim makonining yadrosi sifatida hisobga olish zarurati aniq,
chunki bilish modellarini amaliy amalga oshirish va nazariy qurishning muvaffaqiyati
aynan shu tabiatga bog‘
liq.
Shu munosabat bilan, hozirgi vaqtda ta’limni optimallashtirish va individuallashtirish
usullarini izlash bilan shug‘ullanadigan turli yo‘nalishdagi mutaxassislarning ilmiy qiziqishi
sohasiga aylanib borayotgan talaba shaxsining uslubiy xususiyatlariga murojaat qilish
dolzarbdir. Muloqotli-
uslubiy yondashuv o‘quv jarayonida har bir alohida talabaning nutq va
muloqotli faoliyatining sub’ekti sifatida imkoniyatlarini hisobga olishga, axborotni qayta
ishlash jarayonlaridagi farqlarni ularning individualligi potensialiga (individual farqlar)
tayanib anglashga, shuningdek, musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarining e’tiborini turli
madaniyatlar vakillari tomonidan atrofdagi voqelikni idrok etishdagi obyektiv mavjud
kasbiy-muloqot farqlarga qarati
shga imkon beradi va ularni yengish yo‘llarini topish, kasbiy
-
muloqot farqlashlariga imkoniyat beradi.
ASOSIY QISM
Ilgari uslub yondashuvi faqat faoliyat uslubini tahlil qilish yo‘nalishida qo‘llanilgan.
Muloqotli-
uslubiy yondashuvga bo‘lgan tadqiqot qiziq
ishimiz uning yordami bilan
muloqotli faoliyatning mazmunli xususiyatlarini tahlil qilish orqali ingliz tili predmeti
doirasida muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishda uni maqbul tashkil etish usullarini
belgilash qobiliyati bilan bog‘liqdir.
Pedagogika so
hasi musiqa ta’limi yo‘nalishida o‘qitiladigan ingliz tili fanini imkon
qadar o‘qitishda individuallashtirish uslublarga ko‘proq yondashish xususiyatlarini
hisobga olinishi, bo‘lajak musiqa musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarning individual
xususiyatlarini
barcha shakl va usullarda o‘qitish jarayonida hisobga olish tushuniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
250
Ingliz tilida muloqot qilishni o‘rganishda individuallashtirish musiqa ta’limi yo‘nalishi
talabasiga inson individualligining barcha xususiyatlarini jamoaviy, guruhli va individual
i
sh shakllarida to‘liq namoyon bo‘lishiga imkon beradigan sharoitlarni yaratib beradi.
Shunday qilib, ingliz tilidagi nutqni o‘qitishda talabaning individualligini hisobga
olishning ahamiyati aynan u o‘quv jarayonining asosiy figurasi ekanligi bilan izohlan
adi.
Shaxsiyat tushunchasi ixtiyoriy, intellektual, motivatsion sohalarda, asab tizimining
xususiyatlarida, temperamentda va boshqalarda individual tipik farqlarni o‘z ichiga oladi.
Bu murakkab, ko‘p darajali va ko‘p tizimli shakllanish bo‘lib, uning barch
a elementlari va
xususiyatlari bir butunni tashkil qiladi [1].
Ingliz tilini o‘zlashtirish ayniqsa musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalari shaxsiyatining
barcha pedagogik darajalariga ta’sir qilishi va shuning uchun muloqotli jarayonlarning
butun majmuasini,
talaba shaxsining individual xususiyatlarini, bilim, ko‘nikma va
malakalarini o‘zlashtirish uchun individual strategiyalarni o‘rganishda ifodalangan
muloqotli muammolarni o‘z ichiga olganligi sababli, ta’lim texnologiyalarining o‘zaro
bog‘liqligini aniqlash va rivojlantirish vositasi sifatida ingliz tilini o‘zlashtirishning
individual xususiyatlari talabalarda ingiliz tilini o‘qitish metodikasi nazariyasi va
amaliyotida dolzarb yo‘nalishga aylanmoqda.
MDH olimlaridan A.V.
Shchepilova “muloqotli tamoyilning ta’limning barcha
sohalariga tatbiq etilishi, uning tabiiy bilish qonuniyatlari bilan asoslanishi bu haqda
didaktik qonuniyat sifatida gapirishga imkon beradi” deb hisoblaydi. Shuning uchun
muloqotli naqshlar ta’limning barcha jabhalarida, shu jumladan o‘quv materialini tashkil
qilishda hisobga olinishi kerak [3].
Ko‘pgina xorijiy va mahalliy olimlar (M.N.
Berulava, G.A. Berulava, B. Lu Liver,
V.S. Merlin, V.A. kolga, M.A. Xolodnaya, M.E. Ehrman, R.L. Oksford, P. Ginnis, W. reverslar,
H.A. Witkin va doktor B.
Lou Liver) ning tadqtqotlarida bo‘lajak musiqa o‘qituvchilari
o‘quv jarayonida muloqotli uslublarni hisobga olish zarurligini ta’kidlaydilar [1]. Ya’ni,
muloqotli uslublarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish bo‘lajak musiqa musiqa
ta’limi yo‘nalishi talabalariga yordam berishning eng oson usuli, balki bugungi kunda eng
samarali hisoblanadi. Ushbu mukammal o‘qitish usulini topishdan ko‘ra samaraliroq,
chunki hech qanday ingliz tilni o‘rganish va o‘rgatish birinchi navbatda bugungi kunnin
g
dolzarb mavzui bo‘lsada, biroq ikkinchi tomondan talabalaning o‘zi ham shuni tushunib
yetishligi va o‘z kelajak istiqboli uchun ham harakat qilishi zarurdir.
Ingliz tillarini o‘zlashtirish nuqtai nazaridan muloqotli uslublarga murojaat qilish
amaliyoti a
slida o‘tgan asrning o‘rtalarida dolzarb mavzu sifatida MDH davlatlarida ham
hamda chet ellarda ko‘p o‘rganilgan mavzular sirasiga kiradi.
Mamlakatmiz mustaqilligining 2015 yillarida kelib ingliz tilini o‘qitishga bo‘lgan
munosabat mutloqo o‘zgardi. Boshqa ta’lim yo‘nalishida bo‘lgani kabi, musiqa ta’limi
yo‘nalishida ham katta e’tibor bilan kichik guruhlarga ajratilgan holda o‘qitish davom
ettirildi. Albatta professor-
o‘qituvchilardan ingliz tilini o‘qitishga bo‘lgan talab va
majburiyat ham bir karra oshi
rildi. Ingliz tili fani o‘qituvisiga qo‘yiladiyotgan talablar
ham kuchaytirildi. Shunday sharoitlarda ingliz tilini fanini o‘qitishning turli usul va uslub,
vositalaridan foydalanish imkoniyatlari kengaydi. Bunday sharoitda muloqotli uslubning
keng imkoniy
atlari bo‘lajak musiqva o‘qituvchilarining ingliz tili fanini o‘zlashtirishda
asosiy e’tibo sifatida qaraldi [5].
Biroq, biz olib borgan ilmiy tadqiqotning nazariy tahlili shuni ko‘rsatadiki, ingliz
tilini o‘qitish sohasida musiqa ta’limi yo‘nalishi talab
a shaxsining uslub parametrlariga
qiziqish ortganiga qaramay, o‘qitish konsepsiyaning ma’nosi juda noaniq bo‘lib
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
251
qolmoqda. Muloqotli uslubning ishlashi intellektual va pedagogik jarayonlarga ta’sir
qiluvchi turli omillar (idrok kanallari, hissiy-ruhiy holatlarda, talabaning fiziologik
xususiyatlari va omillarda, fikrlash uslublari va boshqa)ga asoslanganligi sababli,
muloqotli uslublar sohasidagi uslubiy terminologiyani talqin etishning bir qator
ziddiyatli omillari mavjudligini ko‘rsatdi. Masalan, G‘arb ta
dqiqotlar dunyosida
“muloqotli uslublar” atamasi bilan bir qatorda “muloqotli nazorat”, “muloqotli suhbat”,
“muloqotli kengash” kabi atamalar muhokamasi keng tarqalgan.
Xorijiy tillarni o‘rganishga bag‘ishlangan metodik tadqiqotlarda muloqotli uslub
ko‘pi
ncha turli xil individual pedagogik, psixologik va ruhiy fiziologik xususiyatlarni, shu
jumladan fikrlash uslublari deb nomlangan muloqotli uslub parametrlarini o‘z ichiga
olganligini ko‘rishimiz mumkin [5]. Biz tomonimizdan bajarilgan tadqtqot tahlillar s
huni
ko‘rsatdiki, muloqotli uslub tushunchasi ko‘p darajali aqliy ko‘rinishlarni –
sensorimotor,
temperamentli, shaxsiy va boshqalarni aniqlash uchun ishlatiladi. O‘rganishimiz
natijalariga ko‘ra, bunday uslub o‘ziga xosligining muloqotli talqinlarini uslu
bning qolgan
xususiyatlariga asossiz ravishda o‘tkazish, ya’ni, fikrimiz yanada tushunarli bo‘lishi uun
ingliz tilini fanini o‘qitish barobarida, uning tushunarli farazlarini yaratishda fanda odatiy
va keng tarqalgan qism va butunni aniqlash takidlashadi.
Bundan tashqari, o‘quv faoliyatida muloqotli uslublarning ishlash xususiyatlariga
qiziqish o‘tgan asrning 1970
-
yillarida g‘arb pedagogik olimlarining qarashlarida o‘quv
jarayoniga odatiy yondashuvlarni tavsiflash uchun paydo bo‘lgan “o‘rganish uslubi”
atam
asining kirib kelishi va undan keng ko‘lamda foydalanishlari paydo bo‘ldi va ko‘plab
tadqiqotchilar tomonidan qabul qilingan bizning tadqiqotimiz bosh g‘oyasi hisolangan
“muloqotli uslub” atamasi uchun sinonim sifatida ishlatildi [3]. Albatta oliy ta’lim t
izimi
musiqa
ta’limi yo‘nalishining o‘ziga xos xususiyatlari bor. Ushbu o‘zgachalik mazkur
uslub ma’lumotini qayta ishlash, idrok etish va yodlashning muloqotli jarayoni sifatida
belgilaydi.
Musiqa ta’imi sohasi bo‘lajak musiqa o‘qituvchilari o‘zlarining
kasbiy faoliyatlarida
ingliz tili fani va unda qo‘llaniladigan atamalarning mazmun va mohyatini chuqur his
etishlari hamda o‘quv faoliyati doirasida ularning muloqotli uslublari faoliyatining o‘ziga
xos xususiyatlarini aniqlash uchun mazkur usullarning ama
liy yo‘nalishini ta’kidlash
istagi bilan ham bog‘liqdir.
Bizning tadqiqotimiz pozitsiyasida muloqotli uslub va ta’lim uslubi tushunchalarini
nazariy darajada ajratishga muvaffaq bo‘ldi. Nazarimizda “muloqotli uslub”lar –
bu
intellektual faoliyatni tartibga solishning yuqori darajada tashkil etilgan mexanizmi
bo‘lib, uning ta’siri turli xil vaziyatlarda (shu jumladan o‘quv sharoitida) aniqlanadi,
ta’lim uslublari esa, aksincha, talaba shaxsining muayyan o‘quv holati talablariga javob
berishini tavsiflovchi
o‘quv strategiyalarini o‘z ichiga olishi bilan bir qatorda o‘rganish
uslubi turli omillar ta’sirida o‘zgarishi mumkinligi, masalan, o‘qitishning yangi usullari
yoki musiqa ta’limi yo‘nalishi talabaning motivatsiyasi, muloqotli uslub esa talaba
shaxsning barqaror individual xususiyatidir [4].
Bundan tashqari, o‘rganish uslubi intellektual tajribaning turli shakllarini
birlashtirish natijasidir. Bu borada MDH olimlaridan A.V. Libindan fikrlariga tayanish
mukinligini his etdik. Uning fikricha “muloqotli” ta’r
ifi inson uslubining namoyon
bo‘lishining faqat oliy ta’lim muassasasi bo‘lajak o‘qituvchilarini, ya’ni muloqotli
jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tashkil etilishi kerak”
deydi. Shuningdek, E.S.
Kubryakova ta’rifiga ko‘ra, “od
amga tashqaridan turli xil sezgi-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
252
idrok kanallari orqali kiradigan yoki inson tomonidan allaqachon ichkilashtirilgan va
qayta talqin qilingan ma’lumotlarni ishlash va qayta ishlashga xizmat qiladigan aqliy
jarayonlarni o‘z ichiga oladi” deydi.
Biz tomonimizdan amalga oshirilgan tadqtqot mavzusi doirasida muloqotli uslublar
haqida gapirilganda, “muloqotli uslublarni qo‘llash ingliz, diolog tili fanini o‘zlashtirish
borbarida avvalam bor, kundalik turmush sharoitida qo‘llaniladigan so‘zlarga diqqat
e’tiborni q
aratish, keyin atrof-
muhit, jamiyat, makon, zamon, o‘zaro monolog va diologdagi
ma’lumotlarni idrok etish, tahlil qilish, tuzish, turkumlash, baholashdagi individual farqlar
shaklida qayta ishlashning individual-
o‘ziga xos usullari”ga aytiladi. Ushbu tadqi
qotda
“muloqotli uslub” tushunchasidan foydalanib, biz ko‘pgina mahalliy olimlarning fikriga
ko‘ra uslubiy yondashuvning asosini tashkil etadigan uslub xususiyatlarini nazarda tutdik
(N. Axmedova, Sh. Atajanova, D. Pulatova, va boshqalar). Ushbu nuqtai nazarlar
quyidagilardan iborat bo‘ladi degan fikrga keldik. Ya’ni:
▪
muloqotni
–
aniqliligi / mavhumligi; konseptual farqlanishi; murakkabligi;
bog‘liqligi, foydaliligi;
▪
muloqot kategoriyalarining torligi / kengligi; haqiqiy bo‘lmagan tajribaga
nisbatan bag‘r
ikenglik/murosasizlik;
▪
muloqtni o‘xshashligi, nusxalanganligi, skanerlash nazorati;
▪
muloqotning moslashuvchanligi, mavjudligi, o‘zgartirilganligi, yangitdan
g‘oyalarni paydo bo‘lishi, sermazmunligi, tushunarligit;
▪
muloqotning konseptual yechimi, tempi, tor / keng ekvivalentlik diapazoni.
Ko‘rib chiqilayotgan konsepsiyaning ko‘p funksionalligi va mantiqlikligi bilan
bog‘liq holda, ingliz tillarini o‘qitish nazariyasi va amaliyotiga nisbatan muloqotli uslub
tushunchasining semantik va funksional asoslarini tushunish va ingliz tilidagi muloqot
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun tadqiqot mavzusi nuqtai nazaridan kelib chiqqan
holda uning metodologiyasi quriladigan asoslarni aniqlash uchun nazariy va amaliy
muammo sifatida o‘rganish lozimligini ko‘rsatdi.
Musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarini
ng intellektual faoliyatining jarayonli
xususiyatlari muloqotli uslublarni o‘ziga xos
vositalar bo‘lib, ular yordamida individual
“dunyo tasviri”ni aynan ingliz tilini o‘zlashtirish jarayonida namoyon bo‘ladi. Ularning
asosiy muloqotli mexanizmlarining yetuklik darajasiga qarab, u yoki bu muloqotli
uslublarni bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy bilimlarini o‘zlashtirilishiga,
sub’ektivlashtirilishiga, obyektivlashtirilishiga yoki uni boyitishga yordam beradi.
Shunday qilib, muloqotli uslublar talabani
ng “muloqotli dunyosi” va “haqiqat dunyosi”
o‘rtasida vositachi bo‘lib, oxir
-
oqibat “kasbiy musiqiy ijodiy ongning o‘ziga xosligi” kabi
noyob insoniy sifatni ta’minlaydi.
Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi olimlaridan M.A.
Xolodnayaning konsepsiyasiga
ko‘ra,
muloqotli uslublar obyekt va sub’ekt orasidagi individual, o‘ziga xos jarayonli
xususiy shakli bo‘lib, ular kengroq tushuncha sifatida voqelikni o‘rganishning individual
–
o‘ziga xos usullarini tavsiflaydi va axborotni taqdim etishning ayrim shakllarining
og‘irligi, beixtiyor intellektual nazorat mexanizmlarini shakllantirish, muammolarni
shakllantirish va hal qilish usullarini individuallashtirish choralari, shuningdek muloqotli
va effektiv tajribani birlashtirish darajasi shaklida namoyon bo‘ladi. Muloqo
tli uslublar
axborotni qayta ishlash, atrofni idrok etish, tahlil qilish, tuzish va turkumlashning
individual-
o‘ziga xos usullari sifatida belgilaydi [1].
Musiqa ta’limi yo‘nalishida ingliz tilini o‘qitish faoliyatining individual uslubi biz
tomonimizdan ishlab chiqilgan pedagogik tizimining tipologik xususiyatlari tufayli
faoliyatni maqbul amalga oshirish holatlarining barqaror tizimi sifatida o‘rganildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
253
Kasbiy-
muloqot masalasi esa pedagogik faoliyatning namoyon bo‘lishi xilma
-xilligi bilan
va qolaversa,
individual uslub deganda ma’lum bir talaba shaxsining shaxsiyatining o‘ziga
xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda o‘qish faoliyatining o‘ziga xos belgilarining
butun tizimi sifatida tushunilishi lozimligini ko‘rsatdi.
Musiqiy pedagogik faoliyat muloqot
uslubining bo‘lajak musiqa o‘qituvchilari
faoliyatida mavjud bo‘lgan inglizi tilini o‘rganish tizimining tipologik xususiyatlari
majmuasi asosida yuzaga keladi. Ushbu sub’ektiv muhitda beixtiyor va sezilarli
harakatlar asosida amalga oshirilgan va yuzaga keladigan bunday xususiyatlar faoliyat
usullari deb nomlashga asos bo‘ladi. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarida ingliz tilini
o‘zlashtirish faoliyatning obyektiv talablariga moslashish, ishning oqilona usullarini
ozmi-
ko‘pmi uzoq vaqt izlash davomida ishlab ch
iqilgan faoliyat xususiyatlari asosida
tashkil etilishi kerak. Shunday qilib, talabalarning ingliz tilini o‘zlashtirishlari barobarida
individual faoliyat uslubi shakllanadigan va tuzatiladigan hodisadir [6].
Individual faoliyat uslubi nuqtai nazaridan tah
lil qilish shuni ko‘rsatdiki, mahalliy
olimlar tadqiqotlarida ingliz tili fanida musiqa ta’limi yo‘nalishi talabasi faoliyati metodik
jihatdan berilgan individual farqli omillar bilan o‘zaro muloqotda va o‘z faoliyatini
amalga oshirish usullarini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Muloqotli uslub individual faoliyat uslubining quyi tizimi sifatida qaraladi, uning
gnostik tarkibiy qismlarini aks ettiradi
–
aqliy ierarxiyaning barcha darajalariga, shu
jumladan shaxsiy xususiyatlariga ta’sir qiluvchi muloqotl
i jarayonlarni tashkil etishning
individual o‘ziga xos xususiyatlarida namoyon bo‘ladigan ma’lumotlarni idrok etish va
qayta ishlashga ta’sir ko‘rsatadi. Muloqotli uslublar talaba va ingliz tili o‘qituvchisining
o‘zaro muloqotli jarayonlarining individual
pedagogik xususiyatlarini, talaba shaxsiga xos
bo‘lgan axborot bilan o‘zaro ta’sir qilish usullaridan foydalanishga moyillikni, muloqotli
ingliz tili fanini o‘rganishning barcha darajalarida axborot bilan ishlash jarayonlariga
vositachilik qiluvchi individ
ual o‘ziga xos muloqotli tuzilishini aks ettiradi [2].
Muloqotli uslublar talabaning individual va o‘ziga xos talabchan, izlanuvchan, har
ikki tomonning o‘zaro samarali muloqotini ta’minlashga xizmat qiladigan asosiy
xususiyatlardan biridir. Bir tomondan, ular dasturiy va ikkinchi tomondan ijtimoiy-
madaniy (atrof-
muhit) omillarning murakkab o‘zaro ta’siridir. Uslub parametrlari
individuallikning turli xil kasbiy pedagogik ham til o‘rganish nuqtai nazaridan ta’limiy
xususiyatlari bilan, masalan, sensomotor xususiyatlar va insonning psixofiziologik
xususiyatlari, shu jumladan temperament bilan bog‘liq (310
-bet).
Boshqa tomondan, muloqotli uslub musiqa ta’limi yo‘nalishi talabasining ingliz
tilini o‘rganish borasidagi individual xususiyatlarining barcha darajalari bilan bog‘liq,
individual faoliyat uslubiga ta’sir qiladi va o‘z navbatida, unga bog‘liqdir. Ta’lim obyektni
muloqotli sohada namoyish etishning individual shakllarini va muloqotli faoliyat
strategiyasini belgilaydi. Muloqotli uslublar va ularning asosidagi dastlabki
jarayonlarning talqinlarini aniqlashning mavjud xilma-
xilligi bilan ingliz tilini o‘rganish
asnosida tashqi dunyoni aks ettirishning mazmunli jihatlaridan mustaqil bo‘lgan
shaxslarni bilish usullari va shakllarining individual xususiyatlar
ini ta’kidlashning yagona
tendensiyasini ajratib ko‘rsatish mumkin. Ular ma’lum bir soha talabasining aqliy
omborining o‘ziga xosligini va uning intellektual xatti
-harakatlarining xususiyatlarini
tavsiflaydi va har bir muloqotli uslub qaror qabul qilish ja
rayonining ma’lum bir jihati
uchun javobgardir.
Shunday qilib, muloqotli uslublar obyektiv til o‘rganishni o‘zlashtirishning asosiy
vositasi bo‘lib xizmat qiladi va affektiv holatlarni muloqotli aks ettirish jarayoniga ta’siri
nuqtai nazaridan tartibga solish uchun javobgardir. Shu nuqtai nazardan qaralganda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
254
ingliz tilidagi “cognitive” so‘zining o‘zbek tiliga aniq tarjimasi “muloqotli uslub” so‘zga
mos kelmasligiga qaramay, uning konseptual apparatida ingliz tilidagi adabiyotlarda
ishlatiladigan “muloqotli
uslub” atamasi kuzatuv qog‘ozi shaklida kiritilgan, chunki
“bilim” va “muloqotli” atamalar esa o‘zbek tilida turli ma’nolarni ko‘rsatadi.
Muloqotli atamasi muloqotli tasvirda aks ettirilgan narsaga ishora qilish uchun
ishlatiladi, chunki u “voqelikni ind
ividual ongda muloqotli tasvir (hissiy, idrok,
mnemonik, aqliy) shaklida aks ettirish jarayoni bilan bog‘liq” degan ma’noni anglatadi.
“Muloqotli” muloqotli aks ettirishning turli darajalarida muloqotli tasvirni yaratish
jarayonida axborotni qayta ishlashning aqliy mexanizmlariga munosabatni anglatadi,
ya’ni ushbu atama muloqotli tasvir qanday yaratilganligini anglatadi.
Tadqiqotimiz tahlillari asosida biz quyidagi asosiy qoidalarga e’tibor qaratishni
lozim deb hisobladik. Jumladan, muloqotli uslublar muloqotli faoliyatni tashkil etishni
tavsiflaydi va biz tomondan olib borilgan tadqiqot mavzusi nuqtai nazaridan umuman
“dasturiy ta’minoat”, “shaxsiy g‘oya”, “shaxsiy fikr” sifatida qaraldi. Musiqa pedagogikasi
va ingliz tili fani nuqtai nazaridan qaralganda mahalliy va xorijiy tadqiqotlar mazmunida
tayanilganda keltirib o‘tilgan ta’riflarning xilma
-xilligini umumlashtirib, biz muloqotli
uslubni talabaning muloqotli sohasini tashkil etishni tavsiflovchi va ingliz tilini
o‘zlashtirishda atrof
-muhit hamda muloqt
uchun muhim bo‘lgan birlamchi ma’lumotlarni
tushunish, o‘zlashtirish va qayta ishlashning individual o‘xshash usullarini aks ettiruvchi
xususiy parametrlardan tashkil topgan umumiy kategoriya sifatida talqin qilishni
maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Shubhasiz, musiqiy-nazariy tushunchalarning ingliz
tilidagi atamalari ham bundan mustasno emas. Ingliz tilida idrok, tahlil, tuzilish,
toifalarga ajratish, nima bo‘layotganini baholashda individual farqlar ham shular
jumlasidandir.
Muloqotli uslublar bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining ingliz tilida o‘zlashtirgan va
olgan ma’lumotlarni idrok etish va qayta ishlash sohasidagi individual farqlarni aks
ettiradi va intellektual faoliyatning muvaffaqiyat darajasini oshirishga xizmat qiladi.
Boshqacha qilib aytganda, m
uloqotli uslub musiqa ta’limi sohasidagi turli xil individual
tipologik xususiyatlarga ega bo‘lgan talabalarga bir xil vazifani bajarishda teng
samaradorlikka erishishga imkon beradi. Shunday qilib, muloqotli uslublardagi farqlar,
aslida, sodir bo‘layotgan
voqealarni tasvirlash mexanizmlarini yaratish mexanizmlarining
harakat xususiyatlaridagi farqlardir, ular, o‘z navbatida, individual intellektning ingliz
tilidagi muloqotli makonining o‘ziga xosligini oldindan belgilab beradigan muloqotli aqliy
tuzilmalar
ning tarkibi va tuzilishi xususiyatlaridagi farqlar bilan bog‘liq deb taxmin qilish
mumkin.
Muloqotli uslubning asosiy vazifasi musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarini ingliz
tilida muloqot qilish, ma’lumot olish va qayta ishlashda muloqotli jarayonlarni
muvofiqlashtirish va tartibga solishdir. Muloqotli uslubni muloqotli faoliyatning
jarayonili tavsifi bilan bog‘lash kerak, chunki bu uning gnostik tarkibiy qismlarini aks
ettiruvchi individual faoliyat uslubining quyi tizimi
–
aqliy ierarxiyaning barcha
dara
jalariga, shu jumladan talabaning shaxsiy xususiyatlariga ta’sir qiluvchi muloqotli
jarayonlarni tashkil etishning individual o‘ziga xos xususiyatlarida namoyon bo‘ladigan
ma’lumotlarni qabul qilish va qayta ishlash usullaridir.
Tadqiqot natijalari shuni k
o‘rsatdiki, mavhumlik qutbi yuqori og‘zaki aql bilan,
tushunchalarni shakllantirish muammolarini hal qilishda katta muvaffaqiyat, muloqotli
murakkablik, dogmatizm va avtoritarizmning past darajasi, Login mustaqilligi,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
255
ijodkorlikning yuqori ko‘rsatkichlari,
shu jumladan o‘ziga xoslik va realistik yo‘nalish
mezonlari bilan bog‘liq. Ushbu uslubni shakllantirishda, M.A.
Xolodnayaning fikriga ko‘ra,
sub’ektning metamuloqotli tajribasi, birinchi navbatda ixtiyoriy intellektual nazorat va
ochiq muloqotli pozitsiya
muhim rol o‘ynaydi [1].
Ushbu muloqotli uslubda namoyon bo‘ladigan individual farqlar, shuningdek,
yodlangan materialni xotirada saqlash xususiyatlari bilan bog‘liq. Muloqotli soddalik
ustuni materialni xotirada saqlash paytida soddalashtirish bilan tavsiflanadi, tafsilotlarni
yo‘qotish, ma’lum qismlarning yo‘qolishi bilan birga keladi, chunki muloqotli jihatdan
oddiy shaxslar instinktiv ravishda farqlarni e’tiborsiz qoldiradilar va o‘xshashlikka
e’tibor berishadi. Aksincha, muloqotli jihatdan murakkab xot
irada yodlangan
materialning o‘ziga xos tafsilotlari ta’kidlanadi, chunki. yangi ma’lumotlarni muloqotli
qayta ishlash jarayonida ular obyektlar orasidagi farqlarga tayanadi.
XULOSA
Yuqoridagilarni umumlashtirib, shuni ta’kidlash mumkinki, til o‘rganish ta’limni
individuallashtirishni amalga oshiradigan va chet el tajribalarini o‘zlashtiradigan, uning
kasbiy faoliyatida qo‘llash imkoniyatlarini o‘zida yaratadigan musiqa ta’lim yo‘nalishi
talabalari ingliz tilida so‘zlashadigan muhitda uning kasbiy faoilyatd
ishlashiga hissa
qo‘shadigan talabalarning muloqotli
-uslubiy xususiyatlarini hisobga olish, talabalarning
kasbiy-
muloqot kompetensiyani o‘zlashtirishining asosiy shartlaridan biriga aylanadi va
uning asosidagi kasbiy-
muloqot ko‘nikmalarni rivojlantirish.
Bundan tashqari, ingliz tilini
o‘rganish jarayoni tajribalarining yetakchi usullaridagi farqlar bilan bog‘liq bo‘lgan
ijtimoiy-
madaniy va ingliz tilidagi ma’lumotlarni idrok etish muhim rol o‘ynaganligi
sababli, o‘quv jarayonini optimallashtirish kasbiy
-muloqot vaziyatlarni taqdim etishda
idrok tajribasining polimodalligi uchun sharoit yaratishni talab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Алмазова Н.И. Английский язык: Учебное пособие для магистрантов
гуманитарного профиля / Н.И. Алмазова, О.А. Никитенко, Н.В. Попова, М.М.
Степанова / Под ред. Акоповой М.А. –
СПб.: Изд
-
во Политехн. ун
-
та, 2010. –
219 с.
2.
Axmedova N.M. Integrativ yondashuv as
osida bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy
tayyorgarligini takomillashtirish: Ped. fanl. … fals. d
-ri PhD.
–
T., 2020.
3.
Jalolov J.J. Chet til o‘qitish metodikasi: Chet tillar oliy o‘quv yurtlari (fakultetlari)
talabalari uchun darslik qayta ishlangan va
to‘ldirilgan 2
-nashri.
–
T.: O‘qituvchi, 2012. –
432 b.
4.
Gulyamova M.X. Ingliz tilini o‘qitishda bo‘lajak o‘qituvchilar kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirishga integrativ yondashuv: Dis. … PhD. –
T., 2019.
5.
Pulatova D.R. Intensiv ta’lim texnologiyalari asosida nofilologik ta’lim yo‘nalishi
bo‘lajak o‘qituvchilarni kommunikativ kompetensiyalarini takomillashtirish: Ped. fanl. …
d-ri (PhD).
–
T., 2021.
6.
Panjiev Q.B. O‘zbek xalq qo‘shiqlari vositasida bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining
kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish. Ped. Fanla. Doktor (DSc). Diss. 2022. 298 b. T.: 2022.
