Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Description of women who have experienced pressure and
violence
Shirin NORMATOVA
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article analyzes issues related to the characteristics of
women who have been subjected to pressure and violence.
Additionally, the article examines the victimization of those who
have suffered from pressure and violence, as well as aspects of
their behavior in such situations.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp396-402
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
accused,
victimology,
victimhood,
victim,
punishment,
violence,
family,
pressure,
women's rights.
Tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan xotin
-qizlar tavsifi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ayblanuvchi,
viktimologiya,
viktimlik,
jabrlanuvchi,
jazo,
zoʻravonlik,
oila,
tazyiq,
xotin-qizlar huquqlari.
Mazkur maqolada tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan xotin
-
qizlar tavsifiga doir masalalar tahlil etilgan. Shuningdek,
mazkur maqolada tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanganlarning
viktimligi va udagi xulq-
atvor masalalari ham oʻrganilgan.
1
Independent Researcher, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
397
Описание женщин и девочек, пострадавших от
притеснений и насилия
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
обвиняемый,
виктимология,
виктимизация,
жертва,
наказание,
насилие,
семья,
угнетение,
женщины,
права.
В статье анализируются вопросы, связанные с
характеристикой
женщин,
являющихся
жертвами
угнетения и насилия. В статье также изучается
виктимизация жертв угнетения и насилия и вопросы
поведения в ней.
Bizga maʼlumki, insonni jinoiy tajovuzlardan himoyalash, jinoyatchilikka qarshi
kurash muammosi, amaldagi qonunlarga qatʼiy rioya qilgan holda va jinoyatni jamiyat
hayotidagi eng salbiy holat deb qaralgandagina hal qilinishi mumkin hisoblanadi.
Mazkur mas
alaga hukumatimiz alohida eʼtibor berib, barcha hujjatlarda
jinoyatchilikka, shu oʻrinda zoʻravonlik va tazyiqlarning oldini olish va unga qarshi
kurash masalasini targʻib qilmoqda. Davlatimizning asosiy vazifasidan biri ham jamiyat
hayotida qonunga rioya etishni kuchaytirish va mustahkamlash, sud, prokuratura, adliya
va ichki ishlar organlarining bu boradagi masʼuliyatini oshirish yoʻlida olib borilayotgan
ishlarni yanada takomillashtirish hamda samaradorligini oshirishdan iboratdir.
Shuni alohida taʼkidlash lozimki, aybdor va jabrlanuvchi shaxs oʻrtasidagi oʻziga
xos munosabatlar huquqbuzarlik sodir etilishining omili sifatida kriminologiyada
qadimdan alohida eʼtiborni oʻziga jalb etib kelgan. Kriminologik adabiyotlarda
jabrlanuvchini jinoyatning yuzaga k
elishidagi asosiy omil deb koʻrsatib, sodir etilgan
jinoyatdan jabr yetkazuvchi shaxs va uning jabrlanuvchisi oʻrtasidagi oʻziga xos
munosabat oqibati ekanligi taʼkidlangan.
Viktimologiya jabrlanuvchi haqidagi taʼlimot boʻlib, uning predmeti “ayblanuvchi
-
j
abrlanuvchi oʻrtasidagi bogʻliqlikni tashkil etuvchi munosabatlar hisoblanadi” [1].
Viktimolog olimlarning fikricha, Gʻarbda viktimologiya alohida yoʻnalish sifatida,
avvalo, kriminologik tadqiqot va izlanishlar doirasida paydo boʻlib, soʻng alohida
mustaq
il tarmoq sifatida ajrab ketishiga: jamiyatdagi ijtimoiy va siyosiy oʻzgarishlar;
ijtimoiy koʻmak va moliyaviy yordam tizimining qisqarishi, ishsizlikning oʻsib ketishi;
qonunda viktimlashgan shaxsga jinoyat natijasida yetkazilgan zararni qoplash
kafolatla
rining kamayishi; jamiyatda inson huquq va erkinliklariga eʼtiborning oʻsishi;
shaxsga qarshi jinoyatlar sonining ortishi; jinoyatlar profilaktikasi choralari faqatgina
jinoyatchining faolligini kamaytirishi va oldini olishga qaratilgan fikrlarni
oʻzgarishi [2]
kabi omillar sabab boʻlmoqda.
Viktimologiya yangi ilmiy yoʻnalish sifatida jinoyatchi va jinoyat qurboni xulq
-
atvorining dinamik tarzda rivojlanishini oʻrganishda yangi imkoniyatlar yaratadi, bunda
jinoyatchi va qurbonning tashabbusi yoki ja
vob sifatidagi taʼsiri, ular oʻrtasidagi xatti
-
harakatlar, maʼlum toifadagi shaxslarning viktimlikka moyilligi, jinoyat qurbonlarining
tiplari va turlarini aniqlash imkonini paydo qiladi [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
398
Viktimologiya
–
bu kriminologiyaning “alohida ildiz otgan tomiri”, kriminologiya,
psixologiya, sotsiologiya va pedagogikaning ayrim jihatlarini oʻz ichiga olgan ilmiy
yoʻnalishidir. Jinoyat qurboni haqidagi fan sifatida
viktimologiyaning asl oʻrni
hanuzgacha aniq emas, kelajakda u mutlaqo boshqacha koʻrinish olishi ha
m mumkin [4],
deb taʼkidlaydi I.A.
Fargo.
S.B.
Xoʻjaqulov “Viktimologiya oʻz mazmuniga koʻra, nafaqat huquqbuzarlik
natijasida yetkazilgan zararni oʻrganadi, balki turli voqea
-hodisalar natijasida yetkazilgan
zararni ham oʻrganadi [5]”, deb taʼkidlaydi. Sh
ulardan kelib chiqib, viktimologiya
jabrlanuvchi shaxsini oʻrganishda faqatgina jinoiy yoki boshqa turdagi huquqbuzarliklarni
emas, balki har xil salbiy holatlar, voqea-hodisalarni ham qamrab oladi.
Bugungi kunda jinoyatlarning viktimologik tahliliga katta
eʼtibor qaratilyapti.
Bu kabi muammolar adabiyotlarda turli jihatlarga qarab talqin qilinmoqda [6].
Keng maʼnoda viktimologiya inson haqidagi ilmiy soha boʻlib, unda
jabrlanuvchining xulq-atvori xavfli vaziyatlarni keltirib chiqarib, jinoyatlar yoki tasodifiy
nokriminal hodisalar jabrlanuvchisiga aylanish ehtimolini oshiradi. Viktimologiya,
xavfsizlik talablari va standartlaridan chetga chiqadigan xulq-atvorga ega inson haqidagi
fan ekani xususidagi fikrlar jamiyatshunos olimlar oʻrtasida keng urf boʻlgan
[7].
Viktimologiya yangi ilmiy yoʻnalish sifatida jinoyatchi va jinoyat qurboni xulq
-
atvori dinamik tarzda rivojlanishini oʻrganishda yangi imkoniyatlarni yaratdi. Bunda
jinoyatchi va jabrlanuvchining tashabbusi yoki javob sifatidagi taʼsiri, ular oʻrtasidagi
xatti-
harakatlar, maʼlum
toifadagi shaxslarning viktimlikka moyilligi, jinoyat
jabrdiydalarining tiplarini va turlarini aniqlash imkonini paydo qiladi [8].
Oʻzbekiston Respublikasi milliy qonunchiligida “huquqbuzarlikdan jabrlanuvchi”
deb jismo
niy, maʼnaviy yoki mulkiy zarar yetkazilganligi oqibatida huquqbuzarlikdan
jabrlangan shaxs” tushuniladi. Oila
-turmush munosabatlari doirasida sodir etiladigan
huquqbuzarliklar, shu jumladan jinoyatlardan jabrlangan shaxslarning viktimologik
ahamiyatga ega
boʻlgan xususiyatlari va qilmishlarini tadqiq qilish, amaliyotda
viktimologik profilaktika chora-tadbirlarini ishlab chiqish hamda amalga oshirish nuqtayi
nazardan bugungi kunning eng dolzarb vazifalardan biridir.
Chunki mazkur tadqiqotlar huquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga
oshiruvchi organ yoki muassasaning, xususan ichki ishlar organlarining shaxslarning
huquqbuzarlik
jabrlanuvchisiga
aylanishi
xavfini
kamaytirishga
qaratilgan
huquqbuzarliklarning viktimologik profilaktikasi chora-tadbirlarini ishlab chiqish va
amalga oshirish imkonini beradi. Huquqiy adabiyotlarda qayd etilganidek,
jabrlanuvchilarning kriminologik tavsifi uning jinoyat sodir etilishidan oldingi, jinoyat
sodir etilishiga sabab boʻluvchi, shuningdek, aynan jinoyat taʼsirida
vujudga kelgan
hamda jinoyat sodir etilishidan keyingi ahvoliga qarab beriladi. Bizningcha,
jabrlanuvchiga beriladigan bunday tavsif koʻproq viktimologik nuqtayi nazardan
ahamiyatga ega boʻlib, buni “viktimologik tavsif”
deb aytish mumkin.
Viktimologik nuqtayi nazardan aytganda,
tazyiq va zoʻravonlik
bilan bogʻliq holda
sodir etilgan huquqbuzarliklardan, shu jumladan jinoyatlardan jabrlanganlar shaxsining
tavsifi, ularning jinoyat sodir etilish mexanizmida tutgan roli, xususiyatlari, tipologiyasi
hayotda bunday toifaga kiruvchi shaxslarga qaratilgan viktimologik mazmundagi
profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirishga xizmat qiladi.
Tahlillar oiladagi zoʻravonlik jabrlanuvchilarini asosan uning ojiz boʻlgan aʼzolari,
yaʼni bolalar, ayollar, qariyalar va nogironlar tashkil etishini koʻrsatmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
399
Oilada zoʻravonlik bilan bogʻliq huquqbuzarliklardan jabrlanganlarning
57,4%
ayollar, 29,7% voyaga yetmaganlar, 6,1% qariyalar, 4,6% erkaklar va 2,6% nogironlar
tashkil etmoqda.
Jabrlanuvchilarning 62 foizi zoʻrlik ishlatib sodir etiladigan jinoyatlarda jinoyat
amalga oshirilishiga u yoki bu tarzda koʻmaklashganlar, 38
foizida buning aksi boʻlgan. Yaʼni
ularning harakatlarida aybdorda nojoʻya xulqning vujudga kelishiga taʼsir koʻr
satgan
qandaydir omillar mavjud boʻlgan. Jabrlanuvchilarning xulq
-atvoridagi viktimlikning
koʻrinishi turlicha boʻlishi mumkin. Ularning jinoyat sodir etilishiga taʼsiri bevosita
jinoyatdan avval yuzaga kelgan vaziyat yoki jinoyatchining shaxsi orqali, aga
r ular oʻtmishida
bunday holatni shakllantirishga taʼsir koʻrsatgan boʻlsa, namoyon boʻlishi mumkin.
Amaliyot materiallarining tahlili jabrlanuvchilarning bemalol foydalanishi mumkin
boʻlgan qarshilik koʻrsatish usullaridan ham foydalanmaganliklaridan dal
olat beradi.
Ulardan 57,7 foiziga nisbatan oxirgi jinoiy tajovuzga qadar aybdor shaxs tomonidan
jismoniy zoʻrlik ishlatilgan. Jabrlangan shaxslarning 22,1 foizi oʻldirish, sogʻligʻiga ogʻir
shikast yetkazish bilan qoʻrqitilgan. Biroq jinoyat ishlarining tahlili jabr koʻrganlarning
atigi 15,4 foizi huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yordam soʻrab murojaat etganligini
koʻrsatadi. Bunday tahlildan shu narsa koʻrinib turibdiki, jabrlanuvchining faol emasligi
jinoyatchida gʻayriqonuniy xulq jazolanmaydi, hamma
narsani qilish mumkin, degan
fikrni shakllantiradi.
Masalan, tadqiqot davomida oʻrganilgan jinoyat ishlarining 51,8 foizida
jabrlanuvchining oʻzini tiyib tura olmasligi (aybdor shaxs tomonidan ogʻir haqoratlarga
javoban) haqorat qilishlar, baʼzan esa zoʻrlik ishlatib qilingan harakatlar (koʻp hollarda
mojaroni tezlashtirgan) taʼsir koʻrsatgan, uning oʻziga xos kuchaytirgichi boʻlgan va
jinoyatchining zoʻrlik ishlatish harakatini yengillashtirgan, 19
% ida ojiz holatda, 29,2%
ida spirtli ichimlik yoki giyoh
vandlik vositasini isteʼmol qilgan.
Aybdorning zoʻrlik harakatining oldini olish yoki uni toʻxtatish uchun jabrlanuvchi
tomonidan hech qanday harakat qilinmasligi ham jinoyat sodir etishni yengillashtiruvchi
shart-
sharoit vazifasini oʻtaydi. Shaxsga qarshi zoʻrlik ishlatib sodir etiladigan
jinoyatlarning tahlili jabrlanuvchilar xulq-
atvorining koʻrinishi va ularning aybdor bilan
jinoyat sodir etilgunicha boʻlgan oʻzaro munosabatlari xususiyati oʻrtasidagi muayyan
oʻzaro bogʻliqlikning mavjudligini aniqlash imkonini beradi.
Ushbu
maʼlumotlarining tahlili agar aybdor va jabrlanuvchining jinoyatga qadar
boʻlgan oʻzaro munosabatlarida kriminogenlik alomatlari mavjud boʻlmasa
-da (muntazam
uzoq davom etgan, hal etish usullari jamiyat tomonidan qoralanadigan ziddiyatlar), ammo
rashk, ogʻir haqorat, oʻch olishlarda jabrlanuvchining viktim xulqi jinoyatning sodir etilishiga
taʼsir qilganligidan dalolat bermoqda. U ogʻir haqoratga yoki oʻzining obyektiv mazmun
-
mohiyatiga koʻra, aybdorni jinoyat sodir etish darajasigacha olib keladigan haraka
tlarga
undagan. Jinoyatga qadar boʻlgan kriminogen xususiyatga ega boʻlgan hollarda birmuncha
boshqacha manzara namoyon boʻladi. Bunda jabrlanuvchining bevosita jinoyat sodir etilishi
oldidan obyektiv neytral xulqi koʻproq uchraydi. Subyektlar oʻrtasida bi
r qadar ruhiy
keskinlikni vujudga keltirgan oʻzaro kriminogen munosabatlar muhitida arzimas sabab ham
aybdor shaxsning tajovuzkorligiga turtki boʻlgan.
Oʻtkazilgan tadqiqot natijalariga koʻra, jabrlanuvchi xulq
-
atvorining koʻrinishlari
jinoyat sodir etishg
a undovchi va undamaydigan turga ega boʻlib, jabrlanuvchining
jinoyat sodir etishga undovchi viktim xulqining 32% jinoyat sodir etilishining vaziyat
bilan bogʻliq kriminogen shart
-sharoit vazifasini bajarganlar, 48% i jinoyat sodir etishga
sababchi boʻlgan
, 20%
qasddan igʻvogar harakat qiluvchi viktim xulqqa ega boʻlganlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
400
Jinoyat sodir etishga undamaydigan xulq-atvorda esa 18% i aybdor shaxsning
kriminogen axloqiy-ruhiy shakllanish shart-sharoitlarini, 52% shaxsning jinoiy niyatlari
roʻyobga chiqarilishid
a yengillashtiruvchi vaziyatni vujudga keltirganlar, 30% i oxirini
oʻylamasdan yengiltaklik bilan ish yuritganlar.
Jabrlanuvchining maqomini oʻrganar ekanmiz, uning roli oshkora yoki yashirin
boʻlishi mumkinligiga guvoh boʻlamiz. Oshkora deganda, jinoyat
-protsessual faoliyat
subyektlari tomonidan tan olingan jabrlanuvchini tushunish kerak.
Oʻtkazilgan tadqiqot natijalariga koʻra, jabrlanuvchilarning janjalli vaziyatdagi
xulq-atvori 68,3% faol
–
salbiy boʻlib, shundan: 20,0
%
ini ogʻzaki (haqoratlash, tahdid
qilish), 48,3%
ini jismoniy zoʻrlik (urish, badanga shikast yetkazish)lar tashkil etgan.
23,0% faol
–
ijobiy boʻlib: 15,4
%
ini yordam soʻrab (huquqni muhofaza qiluvchi
organlarga, qarindoshlariga, qoʻshnilarga) murojaat etganlar, 3.4
%ni muzokara
(gaplashib olish) olib borganlar tashkil etgan.
Fikrimizcha, zoʻrlik ishlatib sodir etiladigan jinoyatlardan jabrlangan shaxslarning
shaxsi, uning maqomi va jamiyat oʻrtasidagi munosabatlar zamirida oʻrganish quyidagi
savollarni tadqiq qilish zaruratini yuzaga keltiradi: 1) jabrlanuvchi shaxsining jinsi, yoshi,
ijtimoiy kelib chiqishi, mashgʻulot turi, oilaviy ahvoli kabilarni tavsiflovchi ijtimoiy
demografik belgilari; 2) uning oilada, maktabda, ishda va boshqa joylarda shakllanish
jarayonini aniqlash imkonini beruvchi shaxsning hayoti va tarbiyasi natijalari;
3) jabrlanuvchining qarashlari va odatlari, xulq-atvorining motivi, jamiyat va mehnatga
munosabati; 4) yon-atrofidagilar, xususan, ijtimoiy guruhlar, qarashlar, qadriyatlar,
koʻrsatmalarning jabrlanuvchi qarashl
ari bilan tutashganligi kabilar.
Jabrlanuvchi maqomi jinoyatchilikni oʻrganish doirasiga oʻz taʼsirini oʻtkazadi.
Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat qonunining bir qator moddalarida jinoyat
jabrlanuvchisining maqomini muhokama qilish imkonini beruvchi va tasniflovchi
belgilari koʻrsatib oʻtilgan. Masalan, oʻz xizmat, kasb, fuqarolik burchini bajarish
munosabati bilan shaxsga yoki uning yaqin qarindoshlariga nisbatan zoʻrlik ishlatib sodir
etiladigan jinoyatlar; homilador ayolga, yosh bola, ojiz ahvoldagi yoki aybdorga qaram
boʻlgan shaxsga nisbatan sodir etiladigan jinoyatlar. Bu yerda jinoyat qonuni jabrlanuvchi
maqomining tegishli belgilarini aybdorning javobgarligi va jazosni ogʻirlashtiruvchi
holatlar sifatida nazarda tutgan.
Oiladagi zoʻravonlik bilan bogʻ
liq sodir etilgan qasddan badanga turli darajada
shikast yetkazish jinoyatlarining 32,8%da jabrlanuvchining salbiy hulq-atvori, 25,0%da
jabrlanuvchi bilan aybdor oʻrtasida yuzaga kelgan kelishmovchilik
, 19,0%da
jabrlanuvchining aybdorga oʻz taʼsirini oʻtkazishga harakat qilganligi
, 14,0%da
jabrlanuvchi bilan aybdorning birgalikda spirtli ichimlik isteʼmol qilganligi
viktimologik
omil sifatida namoyon boʻlgan.
Tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan xotin
-
qizlarning maʼlumot darajasi oʻrganib
chiqilganda, ularning 2,2%
hatto boshlangʻich maʼlumotga ham ega boʻlmagan,
8% toʻliqsiz maʼlumotga
, 60,9%
oʻrta maʼlumotga
,
21,2% oʻrta maxsus
,
1,5% toʻliqsiz oliy
,
16% esa
oliy maʼlumotga
ega ekanligi aniqlandi.
Shaxsda maʼlumot darajasining pastligi zoʻravonlik jabrlanuvchisi boʻlish va oʻziga
nisbatan sodir etiladigan tajovuzlarga duchor boʻlish holatini orttiradi;
birinchidan,
ushbu
maʼlumot darajasi past shaxslar oʻzlarining tajovuzkor xarakterlari bilan oʻzini
koʻrsatishga harakat qilishi, ayniqsa boʻlmagʻur hatti
-harakatlar bilan kimgadir javob
reaksiyasini qaytarishga moyil boʻlishadi;
ikkinchidan,
maʼlumot va madaniyat
darajasining pastligi kriminal holatga toʻgʻri baho berishga hamda ularning manfatlarini
himoya qilishga toʻsqinlik qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
401
Olingan
maʼlumotlar natijasida, oiladagi zoʻravonlikning
viktimologik profilaktikasini
samarali tashkil etish, ayniqsa, ushbu zoʻravonlik jabrlanuvchisi boʻlishi mumkin boʻlgan
shaxslar jabrlanishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlarni amalga
oshirishni taqozo etadi. Shuningdek, tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan xotin
-qizlarni
himoya qilishning noyuridik vositalaridan, yaʼni psixolog, seksolog, pedagog va tibbiyot
xodimlari yordamidan foydalanishni keng yoʻlga qoʻyish lozim.
Tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan xotin
-
qizlarning ijtimoiy holati oʻrganilganida
ularning 60,8% vaqtincha ishsiz, 25,6% ishchilar, 12,0% xizmatchilar, 1,6% tadbirkorlar
ekanligi aniqlandi. Oila aʼzolarining doimiy mehnat faoliyati bilan shugʻullanmasligi ham
oilaviy munosabatlarda, xususan rasmiy ish faoliyati bilan shugʻullanmay doimiy uyda
boʻlish holati ham shaxsda viktimlik xususiyatlarini shakllanishiga olib keladi. Taʼkidlash
kerakki, jabrlanuvchilar hulq-
atvorining sodir etilgan jinoyatlardagi oʻrni va taʼsirini
oʻrganish ham motivi rashk boʻlgan qilmishlarning viktimologik profilaktikasi
chora-
tadbirlarini ishlab chiqishda muhimahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot jarayonida sud arxividan oʻrganilgan jinoyat ishlarida jabrlanuvchilarning
69,4% huquqbuzar shaxslar bilan er-xotin
boʻlib birga yashagan,
13,5% nikohdan ajrashgan,
8,4% qarindosh-urug
ʻ
lar, 4,8% aka-uka, 3,1% ota-onalar va farzandlar, 1,3%
oʻgay farzand
va ota-onalarni tashkil etdi.
Oiladagi zoʻravonlik bilan bogʻliq holda sodir etilayotgan huquqbuzarliklar,
xususan jinoyatlardan jabrlanganlarning uchdan ikki qismidan ortigʻi jinoyat s
odir
etganlar bilan er-
xotin boʻlib yashayotganlari, bevosida ular oʻrtasidagi munosabatda
viktimlikni keltirib chiquvchi omillarning ham bisyorligini koʻrsatadi.
Jabrlanuvchi shaxslarning yoshiga oid maʼlumotlar tahlil qilinganida ularning
31,0%ni 18
–
25 yoshdagi, 27,7%ni 25
–
35 yoshdagi, 19,8%ni 35
–
45 yoshdagi, 14,3%ni
45
–55 yoshdagi hamda 7,2% 55 yoshdan yuqori boʻlganlar tashkil etdi. Koʻrinib turibdiki,
oilada zoʻravonlik bilan bogʻliq holda sodir etilayotgan huquqbuzarliklar, xususan
jinoyatlar jab
rlanuvchi boʻlganlarning yarmidan koʻp qismini 18–
35 yoshdagilar tashkil
etmoqda. Yuqoridagi maʼlumotlar yoshlarda, xususan (rasmdagi) yoshlardagi shaxslarda
viktimlik yuqori ekanligini koʻrsatmoqda. Ayrim adabiyotlarda viktimligi yuqori
boʻlganshaxslar as
osan 36
–
45 yoshdagilarni (27,9%) tashkil etishi qayd etilgan.
Yuqoridagi holatga yaqin boʻlgan holatni jabrlanuvchi shaxslarning oilasidan
ajrashganlik ahvoliga oid maʼlumotlar tahlil natijalarida ham kuzatish mumkin.
Maishiy turmush sohasida, shuningdek ayollarga nisbatan sodir etiladigan
jinoyatlar boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar ham yuqoridagi holatga yaqin jarayonlarni
kuzatish mumkin. Ayrim tadqiqotlarda, umumiy jinoyatchilik tarkibida ayollarning
hayoti va sogʻligʻiga qarshi sodir etilgan jinoyatlar
25
–
26%
tashkil etishi aniqlangan.
Shuningdek, boshqa bir tadqiqot oʻrganilganda unda jabrlanuvchi ayollarning
42,5% huquqbuzar bilan birgalikda spirtli ichimlik isteʼmol qilishi natijasida aybdorga
qarshilik qila olmaganliklari, faqatgina 57,5% holatda qarshilik qilganliklari aniqlangan.
Nomusga tegish jinoyatidan jabrlanganlarning 40,2% aybdorga notanish, 2% qizi
(oʻgay qizi), 1,5% oʻgʻli (oʻgay oʻgʻli), 0,8% ajrashganlar, 2,7% yaqin qarindoshlari,
22,8% tanishlari, 30% tanishib qolgan shaxslar
boʻlgan.
Xotin-
qizlarga
nisbatan
sodir
etiladigan
zoʻravonlik
bilan
bogʻliq
huquqbuzarliklarning eng koʻp koʻrinishlariga ularni birga yashashga, fohishalik qilishga
majburlash, nomusiga tegish, zoʻravonlik qilish va spirtli ichimlik, giyohvandlik moddalar
isteʼmol qildirish, muntazam xoʻrlash va ruhiy taʼsir koʻrsatish hamda boshqa yoʻllar bilan
oʻlimga olib borish kabilarni oʻz ichiga olgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
402
Ayollarning yuqori darajadagi viktimligi ularning zaifa ekanligida emas, balki
jamiyatda saqlanib qolgan qadriyatlar hamda oilaviy munosabatlar jarayonidagi
odatlardadir. Oilada erkaklarning barcha munosabatlarda yetakchilik qilishi, hukmronlik
munosabati
oʻrnatishi, yaʼni oʻzining mustaqil qaror qabul qilishi kabi holatlar
ayollarning zoʻravonlik jabrlanuvchi boʻlishi ehtimolini kuchaytiradi.
Xulosa qilib aytib oʻtadigan boʻlsak, bunday turdagi jabrlanuvchilarga quyidagilarni
kiritish mumkin:
birinchidan
, soddalik yoki ishonuvchanlik, ruhiy kasallik yoki aqliy
rivojlanmaganlik, tashqi koʻrinishi gʻayrioddiy, tibbiy, jismoniy boʻshanglik yoki alkogol,
giyohvand modda va hokazolar isteʼmoli natijasidagi ojizlik holatiga tushib qolgan
jabrlanuvchilar;
ikkinchidan,
jinoyatchi va jabrlanuvchi oʻrtasidagi janjal natijasida
yuzaga keluvchi jinoyatlar natijasida jabrlanganlar.
Bunda jabrlanuvchining harakatlari jinoyatchiga hissiy taʼsir etishi (masalan,
bevosita jabrlanuvchining harakatlari bilan jinoyatchi affekt holatiga tushadi) yoki
janjallar oqibatida kelib chiqadigan qasd yoki boshqa salbiy motiv shakllanishi mumkin;
uchinchidan,
shaxsga yoki uning yaqinlariga zarar yetkazish bilan bogʻliq boʻlgan
jabrlanuvchini aniq bir harakatga yoʻnaltirish maqsadida sodi
r etiladigan jinoyatlar.
Bularga zoʻrlik ishlatib yoki zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitib sodir etilgan jinoyatlar kiradi.
Bularga misol sifatida odam oʻgʻirlash, qasddan badanga tan jarohati yetkazish,
shaxsni qonunga xilof ravishda ozodlikdan mahrum qilish, shaxsni garov sifatida
tutqinlikka olish holatlarini koʻrsatish mumkin;
toʻrtinchidan,
murakkab viktimologik
xarakterdagi jinoyatlarga boʻlib oʻrganamiz. Bularga shunday jinoyatlar kiradiki, jinoyatni
sodir etish vaqtida kim jabrlanuvchi, kim jinoyatch
i ekanini aniqlab boʻlmaydi. Janjal
shunday tus oladiki, tahdid ostida boʻlgan jinoyat jabrlanuvchisi jinoyat subyektiga
aylanib qoladi. Bunga misol qilib, zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib qasddan
sodir etiladigan jinoyatlarni koʻrsatish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ismailov I., Abdurasulova Q.R., Fazilov I.Yu. Kriminologiya.Umumiy qism.
Darslik.
–
Akademiya.T.: 2015.
–
B. 179-180.
2.
Mendelsohn B. The Origin of the Doctrine of Victimology // Mendelsohn
Excperta
Criminológica. 2015. № 3. P. 239
-244.
3.
Migurrin D., Do F. Victims of Economic Crime // Journal International de
Victimologie.
–
2017.
–
Vol.8.
–
№2. –
P.147-175.
4.
Fargo, I.A. Criminal law and criminology basic teachings about the victim. St.
Petersburg, Legal Center Press, 2017. 195
–
s.
5.
Xoʻjaqulov S.B. Huquqbuzarliklarning viktimologik profilaktikasi // Oʻzbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi axborotnomasi.
–
T.: 2017. №31
-son. 26
–
b.
6.
Safiullin
N.X.
Kriminologicheskiy
analiz
viktimnogo
povedeniya
nesovershennoletnix.
–
Kazanʼ, 1996. 45–
s.; Sitkovskiy A.L. Viktimologicheskiye
problem
ы
profilaktiki kor
ы
stn
ы
x prestupleniy protiv sobstvennosti grajdan. Avtoref.
diss… kand. yurid. nauk. –
M., 1995.; Voytenko S.G. Kriminologicheskoye issledovaniye
viktimnosti lis s deviantn
ы
m povedeniyem.
Avtoref. diss… kand. yurid. nauk. –
M., 1997.
7.
Miers D. Offender and stata compensation for victims of crime: Two decades of
development and change // International Review of Victimology.
–
2014.
–
№20 (1). –
P. 145-168.
8.
Migurrin D., Do F. Victims of Economic Crime in a Crand Scale // Journal
International de Victimologie.
–
2010.
–
Vol.8.
–
№2. –
P. 147-175.
