Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The general state of agriculture in the Turkestan ASSR:
from war communism to the new economic policy
Zukhrakhon OLIMJANOVA
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article examines the implementation of the New
Economic Policy (NEP) in 1921 and its impact on agriculture in
the Fergana Valley.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp182-186
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
October Revolution,
labor resources,
dessiatina,
cotton,
factories and plants,
NEP,
economic recovery,
market relations,
peasants.
Turkiston ASSRda qishloq xoʻjaligining umumiy holati.
Xarbiy kommunizmdan yangi iqtisodiy siyosatga oʻtish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Oktyabr toʻntarishi,
mehnat resurslar,
desyatina,
paxta,
zavod va fabrikalar,
Yangi Iqtisodiy Siyosati,
iqtisodiy tiklanish,
bozor munosabatlar,
dehqonlar.
Mazkur maqolada 1921-yillarda Yangi Iqtisodiy Siyosatning
joriy etilishi va uning Far
g‘
ona vodiysi qishloq x
o‘
jaligiga
k
o‘
rsatgan ta
’
siri tahlil qilinadi.
1
PhD student, Andijan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
183
Общее состояние сельского хозяйства Туркестанской
АССР. Переход от военного коммунизма к новой
экономической политике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Октябрьская революция,
трудовые ресурсы,
десятина,
хлопок,
фабрики и заводы,
НЭП,
подъем экономики,
рыночные отношения,
крестьяне.
В
статье
рассматривается
реализация
Новой
экономической политики (НЭП) в 1921 году и ее влияние
на сельское хозяйство Ферганской долины.
XX asr 20-
yillarining boshlarida Turkiston xalq xoʻjaligining asosiy tarmogʻi
qishloq xoʻjaligi edi. Birinchi jahon urushi, 1917
-
yildagi Oktyabr toʻntarishi va keyingi
fuqarolar urushi natijasida Turkiston
iqtisodiyoti jiddiy zarar koʻrdi. Urush va siyosiy
beqarorlik sababli dehqonchilikdagi еrlardan toʻliq foydalanish imkonsiz boʻlib qoldi,
irrigatsiya tizimi buzilib, suv ta
’
minotida muammolar yuz berdi. Mehnat resurslari
еtishmovchiligi va texnik vositalarning kamayishi natijasida gʻalla va boshqa asosiy
mahsulotlar ishlab chiqarilishi sezilarli darajada pasaydi.
1921 yilda Turkiston qishloq xoʻjaligi ishlab chiqargan mahsulot urushdan avvalgi
darajaning faqat uchdan bir qismini tashkil etdi. Ekin ekiladigan maydonlar keskin
qisqarib, 1921-yilda 1,7 million desyatinaga tushib qoldi, vaholanki, 1915-yilda
Turkistonda 3 million desyatina еrga ekin ekilgan ed
i. [1, c.42-43]
Paxta еtishtirish sohasi ushbu davrda alohida ogʻirlashdi. Ilgarigi vaqtlarda
Turkiston Rossiyaga eksport qilinayotgan paxta xomashyosidan foydalansa, inqilobiy
oqibatlarda bu iqtisodiy aloqalar uzilib, paxta еtishtirish ancha qisqardi. Birinchi jahon
urushi davrida va undan keyingi fuqarolar urushi davrida Rossiyadan gʻalla keltiri
sh yil
sayin qisqarib bordi va oxir-
oqibat tamoman toʻxtab qoldi. Ayni paytda Turkistonda
paxtachilik ham urushlar, vayrongarchiliklar sababli inqirozga uchragan edi. Natijada
Turkistonda gʻallaning narxi keskin oshib ketdi, oʻlkaning turli joylarida qahat
chilik,
ocharchilik yuzaga keldi.
Chorvachilik sohasida ham vaziyat jiddiy kuchaydi: urush davrida koʻplab mollar
yoʻqotilgani va ozuqa еtkazib berishdagi qiyinchiliklar aholi uchun oziq
-ovqat tanqisligi
va turmush darajasining pasayishiga olib keldi.
1921
–
1923-yillarda Turkiston vodiysida ochlik avjining chuqur oqibatlari muhim
ijtimoiy‑iqtisodiy inqiroz davri sifatida esga olinadi. Bu davrda oziq
-ovqat tanqisligi
shunday darajada kuchaydiki, asosan bolalar oʻlim jihati muhim miqdorga еtishgan. Bu
oqibatla
r nafaqat insonlar hayotiga, balki umumiy ijtimoiy‑iqtisodiy vaziyatga ham
sezilarli ta
’sir koʻrsatgan.
Bu davrda qishloq xoʻjaligi, ayniqsa paxtachilikning holati yanada murakkablashdi.
Ocharchilik sababli va Rossiya bilan temir yoʻl aloqasining toʻxtatil
ishi natijasida paxta
sotuvi qiyinlashib, dehqonlar uchun iqtisodiy foyda kamaydi. Shunga bogʻliq holda,
dehqonlar paxta ekin maydonlarini qisqartirishga majbur boʻlib, oʻrniga gʻalla va boshqa
oziq-
ovqat ekinlarini ekishga oʻtishdi. Bu oʻzaro bogʻliq iqti
sodiy vaziyat nafaqat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
184
paxtachilik tarmogʻining soʻnggi holatiga, balki umumiy qishloq xoʻjaligining ishlash
tarziga ham jiddiy ta
’sir koʻrsatdi. Buning oqibatida paxta ekin maydoni 1915
-yildagi
523 558 desyatinadan 1918-yilda 80 ming desyatinagacha qisqar
di. Qishloq xoʻjaligi
ekinlarining hosildorligi ham pasaydi. Masalan, 1919-
yilda paxtaning oʻrtacha
hosildorligi 1916-yilga nisbatan ikki barobar kamaydi. [2, c.514-517]
Bolsheviklar hokimiyati tomonidan qishloqlardagi badavlat tabaqalarning iqtisodiy
qudratini shunchaki cheklash, ularning resurslari va ishlab chiqaruvchi kuchlarini
zoʻravonlik bilan nolga chop etishga qaratilgan siyosati Turkiston iqtisodiyotining falaj
holatiga olib keldi. Bu siyosati maqsadida ijtimoiy-iqtisodiy qayta qurishning soxta
sxemalari joriy etilib, sinfiy qarama-qarshilik orqali qishloq hududlaridagi ustunliklarga
ega boʻlgan dehqonlar va biznes elalari boʻyicha ta’sir kuchaytirildi.
Natijada, mamlakatdagi zavod va fabrikalar faoliyati toʻxtatilib qoldi, ishlab
chiqarish jarayonlari barqarorlikni yoʻqotdi, va bu umuman iqtisodiy faollikning sezilarli
pasayishiga olib keldi. Bunday vaziyat mamlakatning sanoatlashuviga va iqtisodiy
rivojlanishiga jiddiy salbiy ta
’sir koʻrsatdi. Masalan, еtishtirilayotgan qishloq xoʻ
jalik
mahsulotlari hajmi va chorva mollar soni Turkiston respublikasida 1920-yilda
1913-yildagiga nisbatan tegishli ravishda 76,2 va 56,3 foizga tushib qoldi. [3, b.60]
Turkiston ASSR rahbarlaridan biri I. Xidiralievning yozishicha, 1917-yildan boshlab
F
argʻona vodiysida qishloq xoʻjalik sohasi inqirozga uchradi. Xususan, sugʻoriladigan ekin
maydonlarining mikdori keskin kamayib ketdi. Bu koʻrsatkich vodiyda 1917
-yilda
596 381 desyatinaga tushib qoldi. Vaholanki, 1915-yilda 994 000 desyatina edi. 1918-yildan
boshlab inqiroz halokatli tus oldi. Toʻla boʻlmagan ma’lumotlarga qaraganda, oʻsha yili atigi
70
000 desyatina еrga paxta ekilgan edi. [4, b.521]
Turkistonda 1916-
yildan etiboran paxta еtishtirish sezilarli darajada kamaydi.
Bu jarayonning asosiy sababi sifatida Rossiya hukumati tomonidan paxta xarid
narxlarining pasaytirilishi va buning natijasida dehqonlarning iqtisodiy manfaatlari
qisqarishi koʻrsatilmoqda. Shuningdek, sovet hokimiyatiga qarshi olib borilgan kurashlar
davomida, ayniqsa Fargʻona vodiysi kabi sugʻorma dehqonchilikning rivojlangan
hududlarida, ariq, kanal, toʻgʻon va boshqa sun’iy sugʻorish inshootlari jiddiy zarar
koʻrdi. Natijada, sugʻorish tizimining izdan chiqishi, mahalliy dehqonchilikni yanada
murakkablashtirdi va paxta еtishti
rishning yanada pasayishiga olib keldi.
Paxta еtishtirishning oʻrniga gʻalla va boshqa oziq
-ovqat ekinlari ekilishi, iqtisodiy
faollikning qayta tashkil etilishi va mahalliy dehqonlar hayotining barqarorligini saqlab
qolishga intilish kuzatildi. Bu jarayon nafaqat dehqonchilik mahsulotlari miqdorida, balki
mintaqaning umumiy iqtisodiy-
ijtimoiy vaziyatida ham oʻz ta’sirini koʻrsatdi.
Natijada Turkistonda sugʻoriladigan еrlar juda kamayib, paxta ekiladigan
maydonlar 460,5 ming desyatinadan 87,7 ming desyatinaga, paxta xom ashyosi
еtishtirish 11 million puddan 500 ming pudga qisqarib ketdi. Fargʻona oblastida paxta
еtishtirish ayniqsa katta zarar koʻrib, bu еrdagi paxta maydonlari 288,0
ming
desyatinadan 39,7 ming desyatinaga tushib qoldi. [5, b.81]
Fargʻona vodiysidagi urush harakatlari va tabiiy ofatlar (qurgʻoqchilik, noqulay
ob-havo sharoiti va boshqalar) natijasida dehqonchilik butunlay izdan chiqqan, 1921-yili
vodiyda taxminan 250
000 desyatina еrga ekin ekilgan, shundan faqat 33
000 desyatina
еrga paxta ekilgan edi, xolos. 1922
-
yilda ham bu koʻrsatkichlar oʻzgarmasdan qoldi.
Vodiyda mavjud boʻlgan 180 ta paxta tozalash zavodidan loaqal birortasi ham bu davrda
ishlamas edi. [6, b.251]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
185
1921 yil 8
–16 mart kunlari boʻlib oʻtgan RKP(b)ning X syezdi
da yangi iqtisodiy
siyosat tamoyillari mustahkamlandi. Bu qarorlar, harbiy kommunizm siyosatidan voz
kechib, inqirozdan keyingi iqtisodiy tiklanish va bozor munosabatlarini qayta tiklashga
yoʻnaltirilgan edi. Qarorlar asosida, Turkiston mintaqasida ham yan
gi iqtisodiy siyosatga
oʻtish jarayoni boshlandi.
X syezdida qarorlariga binoan, dehqonlar oʻz ortiqcha mahsulotlarini sotish
imkoniyatiga ega boʻlib, bu esa qishloq xoʻjaligini tiklashda katta turtki boʻldi.
Dehqonlarga mahsulotlarini bozorda erkin sotish imkoniyati berilishi, ularga ilgari joriy
etilgan majburiy rekvizisiyalar oʻrniga yumshoqroq yondashuvni taʼminladi va natijada
ishlab chiqarish sezilarli darajada yaxshilandi.
Turkiston Kompartiyasi oʻzining VI s’
ezdida (1921-yil 10
–
20-avgust) X syezd
qa
rorlarini mintaqaviy sharoitga moslashtirish boʻyicha aniq chora
-tadbirlarni ishlab
chiqdi. Bu qarorlar quyidagi sohalarga taʼsir koʻrsatdi:
• Qishloq xoʻjaligi:
Dehqonlarga oʻz mahsulotlarini bozorga erkin chiqarish imkoniyati berildi. Bu, oʻz
navbatida, mahsulot ishlab chiqarishni qayta tiklash va mahalliy iqtisodiyotni
barqarorlashtirishga xizmat qildi.
• Sanoat va transport:
Inqiroz davrida zarar koʻrgan zavodlar, fabrikalar va transport inshootlari asta
-
sekin tiklanib, ishlab chiqarish jarayonlari normallashtirila boshlandi. Bu esa butun
mintaqa iqtisodiyotining qayta tiklanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi.
• Ijtimoiy barqarorlik:
Yumshoqroq siyosat qabul qilinishi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy sohada ham
barqarorlikni mustahkamlashga yordam berdi. Harbiy kommunizm davridagi qattiq
choralarga nisbatan yangi yondashuv aholining hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan edi.
Bu davrda Turkiston ASSRning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli mamlakatning markaziy
mintaqalaridan jihatdan farq qilardir. Misol uchun, hudud
da xoʻjalik tuzilishi jihatidan
koʻp hollarda ancha qoloq mexanizmlar va qadimiy modellar saqlanib qolgan,
shuningdek, infratuzilma va sanoat rivojlanishi markaziy hududlar bilan solishtirganda
ancha orqa qolgan edi.
Shu bilan bir qatorda, Yangi Iqtisodiy Siyosat
–
YIS
–
Turkistonning mahalliy shart-
sharoitlarini inobatga olgan holda tatbiq etildi. YISning asosiy maqsadi bu
–
harbiy
kommunizm davrida kelib chiqqan iqtisodiy inqirozni bartaraf etish, dehqonchilik va
sanoat sektorlarini tiklash, shuningdek, bozor munosabatlarini qayta joriy qilish edi.
Natijada, turgʻunsiz va nogoʻr sharoitlarga qaramay, Turkistonda yangi iqtisodiy
siyosat oʻzining samaralarini koʻrsatib, keyingi yillarda dehqonchilik, sanoat va transport
sohalarining qiymatli tiklanishiga aso
s boʻldi. Bu jarayon mintaqaning umumiy iqtisodiy
rivojlanishiga, shuningdek, aholi turmush darajasini yaxshilashga katta hissa qoʻshdi.
Turkiston ASSR hududida yangi iqtisodiy siyosatning tatbiqi, avvalgi harbiy
kommunizm davridagi qattiq choralar oʻrniga
, iqtisodiy tiklanish va rivojlanish uchun
yangi imkoniyatlar yaratdi. Bu siyosat dehqonlarning erkin faoliyat yuritishi,
mahsulotlarni bozorda erkin sotish va ishlab chiqarish quvvatlarini tiklash orqali
mintaqaning iqtisodiy inqirozidan chiqishiga yordam
berdi. Qishloq xoʻjaligi, sanoat va
transport sohalaridagi islohotlar hududda mavjud boʻlgan qadimiy tizimlar va
infrastrukturaviy muammolarni bartaraf etishga qaratildi, natijada Turkiston
iqtisodiyotining kelgusida sanoatlashtirish va modernizasiyaga zamin yaratildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
186
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Рабочий контроль и национализация промышленности в Туркестане
(1917-
1920 гг.). Сборник документов. Под ред. Э.А. Воскобойникова. –
Ташкент:
Госиздат УзССР, 1955. –
С. 42
-43.
2.
Очерки хозяйственной жизни Туркестанской республики. Под ред. А.
Асаткина. –
Ташкент: ССНХ, 1921. –
S. 514-517.
3.
Mustabid tuzumning Oʻzbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix
shohidligi va saboqlari (1865-1990 yillar). Loyiha rahbari va mas
’
ul muharrir D.A.
Alimova.
–
Toshkent: Sharq, 2000.
–
B. 60.
4.
Oʻzbekiston tarixi (1917
-
1991 yillar). Ikkita kitob. K.1. (2019) Oʻzbekiston
1917-1939 yillarda. Mas
’
ul muharrirlar: R.Abdullaev, M.Rahimov, Q.Rajabov.
–
Toshkent:
O‘
zbekiston, 2019.
–
B. 251.
5.
Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi (1917-1924 yillar).
–
Toshkent:
Universitet, 2002.
–
B. 81.
6.
Oʻzbekiston tarixi (1917
-
1991 yillar). Ikkita kitob. K.1. (2019) Oʻzbekiston
1917-1939 yillarda. Mas
’
ul muharrirlar: R.Abdullaev, M.Rahimov, Q.Rajabov.
–
Toshkent:
O‘
zbekiston, 2019.
–
B. 251.
